‍ 𝖦𝗅𝖺𝗌𝗌𝖱𝖾𝖿𝗅𝖾𝖼𝗍𝗂𝗈𝗇𝗌

و شاید سؤال جالب‌تر این باشد: اگر چشم نمادِ دیدن است، چرا در بسیاري از فرهنگ‌ها چیزي که دیده نمي‌شود از چیزي که دیده مي‌شود مهم‌تر بوده است؟

- گاهي نماد دانایي بوده؛ مثل چشم اودین که براي خرد قرباني شد. - گاهی نماد بینش بوده؛ مثل مفهوم چشم سوم. - گاهي نماد ترس بوده؛ مثل چشم‌زخم. - و گاهي همان چیزي که انسان از آن مي‌ترسیده، تبدیل شده به وسیله‌اي براي محافظت از خودش.

حتي بعضي از این اشیاي محافظ به‌گونه‌اي ساخته مي‌شدند که انگار قرار است نگاه را با نگاه پاسخ دهند؛ یعني نیرویي که از چشم بد مي‌آید، با یك نماد چشم‌مانند دفع شود. در اصطلاح تاریخي، به چنین کاربردي 𝖺𝗉𝗈𝗍𝗋𝗈𝗉𝖺𝗂𝖼 گفته مي‌شود؛ یعني چیزي که برای دور کردن یا دفع شر به کار مي‌رود. در نتیجه، چشم در طول تاریخ فقط نماد بینایي نبوده است.

هم چیزي است که ممکن است به تو آسیب بزند، هم چیزي که براي دور کردن همان آسیب به کار مي‌بري.

این قسمت براي من یکي از عجیب‌ترین بخش‌هاي فلسفهٔ چشم است: انسان چیزي را که از آن مي‌ترسد، به نماد محافظ خودش تبدیل مي‌کند. چشم، هم تهدید است و هم سپر.

حتي در موزهٔ لوور، لوحي متعلق به هزارهٔ دوم پیش از میلاد وجود دارد که عنوان آن به اثرات چشم بد اشاره میکند و شامل نوشته‌اي آییني براي مقابله با آن است. یعني این فقط یك داستان شفاهي ساده نبوده؛ این باور وارد متن، آیین و اشیاي محافظتي مردم باستان هم شده بود.

اینجاست که بهتر است بگویم به همین دلیل، در فرهنگ‌هاي مختلف اشیاي چشم‌شکل به‌عنوان طلسم‌هاي محافظ ساخته شدند. یکي از جالب‌ترین نمونه‌ها در بین‌النهرین دیده مي‌شود؛ جایي که چشم‌های بزرگ روي مجسمه‌ها و اشیاي آییني فقط براي زیبایي نبودند و مي‌توانستند با محافظت و ارتباط میان جهان انساني و جهان الهي ارتباط داشته باشند.

پس اگر چشم مي‌تواند آسیب برساند، پس مي‌توان چیزي شبیه چشم را براي محافظت هم به کار برد. مگه نه؟ و درست در همین نقطه، یك پارادوکس شکل مي‌گیرد.

از نظر علمي، قطعا شواهد قابل اعتمادي وجود ندارد که نشان دهد نگاه یا حسادت یك فرد مي‌تواند به‌صورت ماورایي باعث بیماري، بدشانسي یا اتفاقات ناگوار براي فرد دیگري شود. بنابراین چشم‌زخم به‌عنوان یك نیروي فراطبیعي، یك باور فرهنگي و سنتي محسوب مي‌شود، نه یك پدیدهٔ علمي اثبات‌شده.

اما سؤال مهم اینجاست: آیا واقعاً نگاه یك انسان مي‌تواند چنین نیرویي داشته باشد؟