اَشَه

یه سری چیز‌ها ایرانیش قشنگه✨

ما معمولاً گمان می‌کنیم برای بیان احساسات یا دریافت‌هایمان حتماً به واژه نیاز داریم؛ اما گاهی اوقات نام‌گذاری و در قالب کلام ریختن یک تجربه نه تنها به معنای کامیابیی در بیان آن نیست، بلکه نوعی تقلیل و کاستن از عمق معناست. به یاد دارم در زوربایِ یونانی، زوربا به رئیسش می‌گفت: «حرف‌هایی هست که نمی‌توانم به زبان بیاورم. شاید روزی آن‌ها را برایت برقصم؛ چون می‌ترسم کلمات از بیانشان ناتوان باشند.» به زعم من، در میان آثار هنری نیز همین منطق صادق است: برجسته‌ترین آثار، آن‌هایی‌اند که خود بدل به زبانی می‌شوند برای بیان اندیشه‌ها، تفسیرها و زیست‌جهانِ خالقشان. زبانی متفاوت، بی‌واسطه و برخوردار از حلوصی که هنوز از صافی و محدودیت‌های واژه عبور نکرده است.

در تأمل بر این سقف، دو معنا در ذهنم تداعی شد. نخست، گفتار ابن‌سینا درباره نسبت اشکال هندسی و مراتب وجودی؛ آن‌جا که دایره را واجد «لطافتی آسمانی» و مثلث را حامل «خشونتی زمینی» می‌داند. به تعبیری، در دایره تاکید بر پیوند میان وحدت و کثرت است؛ به این معنا که وحدت، کثرت را در خویش مستتر دارد و «وحدت وجود» نیز از همین حیث، وحدتی حقیقی تلقی می‌شود. دوم، آیه‌ی «إِنّا لِلّه وَإِنّا إِلَیهِ راجِعون» که استعاره‌ای از بازگشت هر چیز به اصل خویش است را به یادم آورد؛ همان‌گونه که آجرهای این سقف‌، هنرمندانه همگی به نقطه‌ای واحد ختم می‌شوند و از کثرت به سوی وحدت حرکت می‌کنند. از مجموع این تأملات می‌توان دریافت که معماری ایرانی پیش از آنکه صرفاً جلوه‌ای از فرم باشد، واجد محتواست؛ تصویری که بنا ارائه می‌کند تنها کالبد نیست، بلکه حامل معنا، اندیشه و جهان‌بینی‌ست؛ اندیشه‌ای بی‌نیاز از کلام. اگرچه شاید این قیاس به معنایی قیاسِ مع‌الفارق باشد، اما شاید بتوان گفت انسانی که در دوره‌هایی نوشتن را امری اهریمنی می‌پنداشت، به‌تدریج شیوه‌های دیگری برای تجلی اندیشه برساخت؛ و آن تجلی، در خالص‌ترین شکل خود، در معماری ایرانی تحقق یافته است.

الحق که ادب مرد به ز دولت اوست.

حوادث جالب از هوشمند نهان ماند، که هرکس به قسمی از آن توجه دارد. پ‌ن: تأکید افراطی بر متدولوژی یعنی افسار بستن به خود و ندیدن آنچه که بایستی دید‌.

مسعودی

جهان شمولیت، بازتابی از یک توهم یا درون مایه‌ای از حقیقت در مواجهه با ادعاهایی مبنی بر امکان ارائه‌ی نظریه‌ای زیستی_هنجاری، اجتماعی_فرهنگی یا تزی جهان‌شمول که قابلیت تعمیم به تمامی جوامع انسانی را داشته باشد، باید با دیده‌ی تردید نگریست. چنین ادعاهایی، به‌ویژه زمانی که فاقد تکیه‌گاه‌های تجربی و زمینه‌مند باشند، در معرض خطر افتادن به ورطه‌ی شارلاتانیسم نظری قرار دارند. همان‌گونه که در اخلاق عمومی گفته می‌شود «کسی که دوست همه‌ست، در واقع دوست هیچ‌کس نیست»، در عرصه‌ی نظری نیز نمی‌توان مدعی ارائه‌ی چارچوبی بود که فارغ از زمینه‌های تاریخی، فرهنگی، جغرافیایی و انسانی، به‌طور یکسان بر همه‌ی جوامع قابل اعمال باشد. پارادایم معتبر در تولید نظریه، مبتنی بر توجه به کانتکست است، یعنی درک و تحلیل شرایط خاصی که یک جامعه یا پدیده در آن شکل گرفته است. تعمیم یک مشی سیاسی یا مجموعه‌ای از اصول هنجاری_کارکردی به تمامی جوامع، نه‌تنها از نظر معرفت‌شناختی نادرست است، بلکه از منظر عملی نیز ناکارآمد خواهد بود. چرا که تنوع مسائل و بحران‌ها در جوامع مختلف، مستلزم تنوع در راه‌حل‌ها و پاسخ‌های نظری است؛ و این امر، خود ضرورت توجه به خاص‌بودگی و زمینه‌مندی را دوچندان می‌مند.

یه چیز جالب متوجه شدم. ما یه تیپیکال خاص داریم توی روایات تاریخی و بعضاً توی ادبیات روایی‌مون و اون تیپیکالِ پیرزنِ درمانده‌ی مطالبه‌گره. دارم سعی می‌کنم بفهمم که چه نماد‌پردازی پشت این کارکتر نهفته‌ست، شما هم اگه ایده‌ای دارید، بگید.

یه چیزی فهمیدم که کیلو کیلو قند تو دلم آب شد ‹:

گاهاً وقتی که به ژرف‌نگری اساطیر می‌اندیشم، یکه می‌خورم. پاسخ‌هایی که از آن دوران به ما رسیده، شاید برای انسان امروزی، ساده، پیش‌پاافتاده یا حتی نوعی توجیه جاهلانه به نظر برسند، اما اگر آن‌ها را دقیق‌تر بسنجیم و از زاویه‌ای دیگر نگاه کنیم، درمی‌یابیم که در همان روزگار درک عمیقی از بسیاری مسائل وجود داشته است. بدفهمی یا وابستگی ما به فهم امروزمان باعث می‌شود موضوعات و ایده‌های گذشته را با معیارهای اکنون بسنجیم و همین نگاه قضاوت‌گرانه ما را به تمسخر اندیشه‌های پیشینیان می‌کشاند که از بن غلط است. در اساطیر ایرانی، نوشتن همواره در مرتبه‌ای فروتر از کلام و وحی قرار داشته است. اگر وحی را نوعی تفکر بدانیم؛ تفکری که از ساختارهای محدودکننده‌ی زبان فراتر می‌رود و در ذات خود بی‌واسطه و مقدس است، آنگاه می‌توان گفت که شالوده‌ی اندیشه، در این سنت، جایگاهی بنیادین دارد. بنابراین، در یک طیف ارزش‌گذارنه، نخست تفکر قرار می‌گیرد، سپس بیان، و در نهایت کتابت. این نگاه شاید به آن معنا باشد که برای فهم جهان، باید از قواعد دست‌وپاگیر زبان و نگارش فراتر رفت. حتی اگر نتوانیم مقصود خود را با واژگان موجود بیان کنیم، بایستی واژه بسازیم، با زبان بازی کنیم، و آن را به خدمت اندیشه درآوریم. زبان نباید به شکلِ ساختاری ایستا و تغییرناپذیر فریز شود، بلکه باید پویا و در خدمت تفکر باشد؛ ابزاری برای بیان، نه فرمی دُگم و بی‌محتوا. از این منظر، تقدس‌‌بخشیدن به زبان نه‌تنها کمکی به پیشرفت نمی‌کند، بلکه در حفظ فرهنگ و اصالت نیز چندان مؤثر نیست. این نوع نگاه بیشتر در محاورات روزمره رواج دارد تا در استنباط‌های پیامداندیش و نتیجه‌محور. چرا که فرهنگ، به‌مثابه امری پویا، نیازمند زبانی پویاست؛ زبانی که به واسطه‌ی پیوند با فرهنگ، می‌بایست همواره در حال تحول و زایش باشد. امروز، حین خواندن گزارشی از یک کنفرانس بین‌المللی فلسفی، به سخنی از اسلاوی ژیژک برخوردم که به‌خوبی این اندیشه را صورت‌بندی می‌کرد: «فلسفه‌ی اصیل باید در زبان، علیه زبان بیندیشد»، یعنی باید قواعد تثبیت‌شده‌ی واژگان را بشکند و اجازه ندهد زبان، اندیشه را زندانی کند.

404/8/5 برای آسمون دلم تنگ شده... من عاشق آسمونم؛ عاشق این‌که به‌لفظِ کلمه سر به هوا راه برم. اون‌قدر کیف می‌کنم وقتی اون آبیِ بی‌غل‌وغش بالای سرمو می‌بینم که نگو و نپرس. کیفم کوکه و مرادم جوابه وقتی که به خط افق نگاه می‌کنم و عینِ نقاشی‌های باب راس، سایه‌روشن کوه‌ها رو می‌بینم. آسمون برای بشری که زمین رو تبدیل کرده به انبار کاه، همون آهن‌رباییه که سوزن رو می‌کشه بالا؛ یه نیرویی که انگار زورش به زمینِ درمونده می‌چربه... می‌چربید! یه روزی می‌چربید؛ همون روزی که آسمون تختگاهِ جمشید یا زئوس، عرشِ اعلی، بهشت، والهالا و کشورِ جاودانیِ مزدا بود. امروزِ روز اما چیزی جز یه صفحه‌ی نمایش دیگه برای نشون دادن گند و کثافت زمینی نیست... این روزا آدم‌های سر به هوا کمن، چون نه آسمون دیگه آسمونه و نه دنیا سر به هواپسند. شعاع دیدِ مجاز انسان، به تعبیر جهان نوین، احتمالاً به اندازهٔ عرض شونه‌شه. اما مسئله‌ی اساسی اینه که آدمِ سر به هوا شاید فقط به خودش آسیب می‌زد، اما متقابلاً تماشاگرِ یک پهنه‌ی گسترده بود. آدمِ به‌خیالِ خودش حواس‌جمعِ امروزی به یک اکوسیستم و یک جهان آسیب می‌زنه، چراکه آدمی تا نبینه و تا بهای دیدن رو نپردازه، متوجهِ ارزشِ منظره‌ای که دیده نمی‌شه. همینه که ما شدیم یه عده لاقیدِ باقاعده.

چرا این متن نوشته شد؟ در وهله اول ما باید رابطه‌ی زیبایی و زیبایی‌شناسی رو بررسی کنیم. اصولاً و در ابتدای امر باید یک «هُو»ای وجود داشته باشه که «ماهُو»ای به وجود بیاد. اساساً اگه زیبایی نباشه زیبایی‌شناسی هم نیست. بنابراین، اگه امرِ زیبا در یک زیست جهان، با قواعد درست تولید بشه، به خودی خود تأویل از امر زیبا رو هم تحت تأثیر قرار می‌ده.

دکتر بهکیش و سخن از مقصود زندگی...

با جهانی که مولد تنهایی‌ست چه کنیم؟

که تفکر شاهین ملکوت است در قفس کلام، بال‌های خود را شاید که بگشاید، اما پرواز نتواند.

جبران خلیل جبران، پیامبر

استفاده از مثلث مازلو در تفسیر رفتار جهان اجتماعی (جامعه و رفتارهای جمعی) در الگوی سلسله‌مراتب نیازهای مازلو، انسان دارای پنج دسته نیاز اساسی است که به صورت ساختاری هرم‌گونه سازمان یافته‌اند. براساس این نظریه، تحقق نیازهای سطوح بالاتر مشروط به ارضای نیازهای سطوح پایین‌تر است؛ به بیان دیگر، فردی که در سطح نخست، یعنی نیازهای فیزیولوژیک، با نقص یا بحران مواجه باشد، عملاً توان یا تمایل روانی برای پیگیری نیازهای متعالی‌تر نظیر خودشکوفایی و خودانگیختگی نخواهد داشت. رعایت این سلسله‌مراتب برای تداوم احساس شادی و رضایتِ پایدار ضروری است. با این حال، شرایطی وجود دارد که فرد را دچار بحران می‌کند و این بحران می‌تواند موجب بازگشت او به سطوح پایین هرم شود. در چنین وضعیتی، ممکن است فردی که پیش‌تر به مراحل بالایی از تحقق نیازهای خود رسیده بود، رفتارهایی مشابه افرادی بروز دهد که در سطح نخست هرم قرار دارند. این پدیده نوعی «ایستایی» یا «بازگشت رفتاری» به ساحت نیازهای زیستی و اولیه است. همین منطق را می‌توان در سطح کلان و در مورد جوامع نیز مشاهده کرد. یک زیست‌جهان اجتماعی ممکن است به دلیل مواجهه با مشکلات ساختاری، اقتصادی یا محیطی، در سطح نیازهای پایه‌ای متوقف شود. در چنین وضعیتی، جامعه نیز همچون فرد، اولویت‌های خود را از امور فرهنگی، هویتی یا توسعه‌ای به نیازهای مادی و ضروری تقلیل می‌دهد و میل به تحقق «زیست برتر»، که می‌تواند در قالب ساختار سیاسی کارآمدتر، فرهنگ پیشرفته‌تر یا الگوهای زیستِ مدرن‌تر بروز کند، کاهش می‌یابد. در مواجهه با بحران‌های اقتصادی مانند رکود و تورم شدید، یا بحران‌های انسانی همچون جنگ، و یا بحران‌های زیست‌محیطی نظیر زلزله، خشکسالی و غیره، حتی جوامع توسعه‌یافته نیز ممکن است به سمت الگوهای ابتدایی‌تر حکمرانی و رفتار اجتماعی گرایش پیدا کنند. همان‌گونه که انسان در شرایط تهدید بقا به نیازهای فیزیولوژیک بازمی‌گردد، جامعه نیز در چنین شرایطی به ساختارهای سیاسی و اجتماعی کمتر پیچیده میل می‌کند. به همین دلیل، در دوره‌های رکود اقتصادی، گرایش به رهبران پوپولیستی افزایش می‌یابد، و در شرایط تهدید مستقیم بقا، تمایل به حکومت‌های اقتدارگرا تقویت یا حداقل خصومت پیشینِ نسبت به آنان کمتر می‌شود؛ رفتاری که می‌توان آن را در نمونه‌های متعددی از بحران‌های معاصر، از جمله ماجرای جنگ دوازده روزه مشاهده کرد!

تشکیک در زیبایی و زیبایی‌شناسیِ مدرن بحث درباره‌ی زیبایی و زیبایی‌شناسی مدرن ناگزیر ما را به پرسش از نسبتِ «نقصان» و «کمال» در پدیدآیی امر زیبا می‌کشاند. نمونه‌ای کلاسیک از این نسبت، ماجرای سنگ مرمری است که میکل‌آنژ بعدها از آن پیکره‌ی داوود را آفرید. این سنگ، بلوکی ناقص و آسیب‌دیده بود که در سال ۱۴۶۴ سفارش داده شد؛ اما نخستین مجسمه‌ساز، آگوستینو، با ایجاد شکاف‌ها و سوراخ‌هایی در آن ساختار سنگ را معیوب کرد، و پس از او نیز آنتونیو روسلینو از ادامه‌ی کار انصراف داد و آن را غیرقابل استفاده توصیف کرد. بدین‌ترتیب این سنگ عظیم حدود ۲۵ سال در فضای باز رها شد تا آنکه در ۱۵۰۱ میکل‌آنژ با مشاهده‌ی همین توده‌ی ناقص اعلام کرد: «درونش انسانی می‌بینم؛ فقط باید آزادش کنم.» حاصل کار او، با پذیرش همان کاستی‌ها و محدودیت‌های اولیه، به یکی از شاهکارهای بی‌بدیل تاریخ هنر بدل شد. این روایت، نمود بارزی است از اینکه حرکت از نقصان به کمال، همواره یک مسیر خطی و یکنواخت نیست و معنا و زیبایی می‌تواند از دلِ نقص، شکستگی و ناموزونی سربرآورد. به گمان من، در جهان مدرن، از زمانی که زیبایی با صنعت پیوند خورد و در قالب کالا عرضه شد، بینشِ پیشین و اصیل نسبت به امر زیبا نیز دچار دگردیسی عمیقی شد. در گذشته، زیبایی محصول فرآیندی خلاقانه، فردی و درونی بود که بر مبنای یک کانسپت شخصی شکل می‌گرفت؛ هر فرد یا هنرمند الگویی مستقل و متناسب با تجربه‌ی زیسته‌ی خویش می‌آفرید. اما در جهان معاصر، زیبایی بیش از آنکه برآمده از خلاقیت فردی باشد، به صورت یک «فرم ثابت» ایجاد و بازتولید می‌شود؛ الگویی واحد که بی‌وقفه تکثیر می‌گردد و فرد را به پیروی از استانداردهایی ازپیش‌تعریف‌شده سوق می‌دهد. پدیده‌هایی مانند مُد، ترندینگ و استانداردسازی صنعتیِ سلیقه، در عمل به حاشیه‌رانده‌شدنِ ساحت‌های عمیق‌تر و معناییِ زیبایی کمک کرده‌اند. نتیجه آن است که زیبایی در جهان مدرن نه امری متکثر و متنوع، بلکه محصولی تکثیرپذیر و انباشته‌شونده است. با این حال، در نگاه سنتی‌، پدیدآورنده‌ی اثرِ زیبا نقش اساسی در ارزش و اعتبار زیبایی دارد؛ رنج، مرارت، تلاش فردی و روایت نهفته در فرآیند خلق اثر همان چیزی است که به زیبایی وزن می‌بخشد. نمونهٔ مشهور آن، ارزش نسخهی اصلی مونالیزا است؛ با وجود میلیون‌ها بازتولید، تجربه‌ی مواجه‌ی حضوری با اثر اصلی در موزه‌ی لوور همچنان یگانه و ارزشمند تلقی می‌شود. این امر نشان می‌دهد که زیبایی، صرفاً ناشی از فرم نهایی نیست، بلکه به «یگانگی»، «فرآیند خلق»، و «روایت انسانی» پشت اثر گره خورده است. در مقابل، زیبایی در فرهنگ عامه‌ی امروز بیشتر همانند نسخه‌ای است که در تیراژهای بالا زیراکس می‌شود: الگوهای واحد در پوشش، آرایش، دکور، طراحی و حتی شیوه‌ی زیست، بدون توجه به زمینه‌های فرهنگی و فردی بازتولید می‌گردند. این روند در معماری نیز آشکار است؛ برای مثال، رواج شتاب‌زده‌ی نماهای موسوم به «رومی» در معماری معاصر ایران نمونه‌ای بارز از حذف زمینه‌مندی و تکثرِ زیبایی‌شناختی است. در خالی که در معماری سنتی ایران، پیوند عمیق فرم با جغرافیا، فرهنگ، اقلیم و زیست‌جهان اجتماعی سبب می‌شد هر فضا حامل معنا و روایت باشد؛ تجربهٔ مواجهه با گنبد مسجد شیخ‌لطف‌الله نمونه‌ای از این اتصال معنایی است که فرد را با جهانی فراتر از خود پیوند می‌دهد. در انتها، می‌توان گفت زیبایی در معنای اصیل خود امری است فردی، روایی، خلاقانه و برآمده از سبک زیستن؛ امری که الزماً در کمال رخ نمی‌دهد، بلکه گاه همین نقصان‌ها، کاستی‌ها و نابسامانی‌ها هستند که به یک اثر کیفیت زیبایی‌شناختی و ارزش وجودی می‌بخشند.

وقتی چیزی را «به‌صورت تاریخی» می‌فهمیم یا تاریخ‌مند می‌کنیم، بخشی از آن حقیقتِ ممکن و مستقیمش را فدا کرده‌ایم؛ یعنی واقعیتِ آن پدیدار در مقام «آنچه ممکن است باشد» کنار می‌رود و به‌جایش نسخه‌ای بازآفرینی‌شده و مربوط به زمانه‌ای دیگر ساخته می‌شود.

در ظاهر، مثل یه کرگدنِ پوست‌کلفت؛ در باطن، عینهو قشای یخِ تازه شکل‌گرفته رو بستر رود؛ همون‌قدر نوپا، همون‌قدر شکننده.