املا Имла

ملی املامز روحی قبله‌مز Милли имламыз - рухи кыйбламыз کتبهُ رَعْویل

«شوره‌لی»نی ایسکی املاده رستم افندی عمرانف حاضرلادی. قاناللرینه رحم ایتکز: "Шүрәле"не иске имлага Рөстәм әфәнде Гыймранов хәзерләде. Каналларына рәхим итегез: https://t.me/sehifeleribiz https://t.me/turki_tatar https://t.me/turki_sesler

بوره‌نه‌نڭ بر اوچنده بار ئه‌چلگان جارغی شول جیرندن نقغنه سین طوت ای اورمان صارغی! بو کیڭاشکه شوره‌لی‌ده کوندی کیلمیچه کیری کیتدی قوشقان جیرگه آطلاب آدومن ایری ایری قويدى ايلتوب آغزن ئه‌چکان بوره‌نه‌گه بارماغن. قارئم، کوردڭمی ایندی یاش جگتنڭ قارماغن: صوقغالیدر بالطه برلن قصدرلغان چویگه بو حیله‌سینی ئه‎کرون ئه‎کرون کیتره‎در کویگه بو شوره‌لى طقغان قولن سلكنمیدر، قوزغالميدر بلمی انسان حیله‌سن هیچ بالطاغه كوز صالميدر صوقغالی طورغاچ آخرده چوی چغوب بوشاب کیتوب شوره‌لى‌نڭ بارماغى قالدى قصلدی شاب! ایتوب سیزدی اشنی شوره‌لیده، قچقراده باقرا صزلانا، هم یاردمینه شوره‌لیلر چاقرا حاضر ایندی شوره‌لى بزنڭ جگتکه جالنا توبه ايته اشلرندن ایزگیلککه صالنا: سین بر آز قزغان مینی قوتقارچی ای آدمگنه‌م موندین آری اوزیڭه، اوغلڭه، نسلڭگه تیمه‌م باشقه‌لردنده تيدرتمه‌م اول مينم دوستم ديوب آڭغار اورمانده یوررگه مین اوزم قوشدم دیوب بيك آورطه قوللرم دوستم جیبار، زنهار جیبار شوره‌لینی ره‌نجتودن نرسه بار سیڭا نی بار؟ تیبره‌نه‌ده جولقنا بیچاره عقلندن شاشا شول آراده پاش جگت اویگه کیته‌رگه ماتاشا آط باشندن توتقان اول بو شوره‌لینی بلمیده اول مونڭ فريادلرن اصلا قولاقغه ئلمیده - ای جگت هیچ یوق ایکاندر مرحمت حسڭ سينڭ ئه‌یتچی زنهار مرحمتسز! كم سين اسمڭ كم سينڭ ایرته‌گه کیلگانچه دوستلر تنده جانم طورسه گر شول فلان آطلی کشی قصدی ديورمن صورسه‌لر - ئه‌يتسه‌م ئه‌يتيم سين بلوب قال چن آطم «بلطر» مینم بو جگت آبظاڭ بولور بو، بيك بلوب طور، سين انم شوره‌لی فریاد ایته‌در، آودن اچقنمق بولا همده اچقنغاچ جگتکه بر بر اش قلمق بولا قچقرا: قصدی، خراب ایتدی یاوز «بلطر» مینی آه اوله‌م بيت بو بلادن كم كيلوب يولقور ميني؟ ايرته‌گیسن شوره‌لیلر بو فقیرنی تیرگیلر سین جوله‌رسڭ سين قوتورغان سين تيلرگانسڭ ديلر ايته‌لر: قچقرمه سین تیز یخشیلق برلن طیيل ای جوله‌ر! قصقانغه بلطر قچقرالرمی بییل! اخطار: مین بو «شوره‌لی» حكايه‌سن پوشکین و ليرمونتوفلرنڭ شوندی آول جیرنده سویلنگان خیالی حکایه‌لرنی یازووینه استنادا يازدم. اميد يوق توگل ئلی؛ احتمال بارا تورغاچ اوز آرامزدن ماهر رساملر چغوب شوره‌لی‌نڭ که‌کری بورون، اوزون بارماق، موگزلی باشلرن همده قولى قصلولرن، شول تصویر قیلنغان اورمانلرنی همه‌سن ترسیم قیلوب چغاررلر. آول جیرنده‌گی خیالی حكايه‌لرنڭ همه‌سن يازوب چغوده فایده‌دن باشفه بر نرسه‌ده بولماس ظن ايدرم. ع. ت. #منابع #توقای

شوره‌لی I نه‌ق قزان آرتنده باردر، بر آول «قرلای» دیلر جرلاغانده کوی اوچون؛ «طاوقلری جرلای» دیلر گرچه آنده طوغماسامده، مین بر آز طورغان ایدم جیرنی ئه‌ز مه‌ز طورمالاب چه‌چکه‌ن ایدم، اورغان ایدم اول آولنڭ، هيچ اونوطمیم، هر یاغی اورمان ایدی اول بولون، ياشل اوله‌نلر ختفه‌دن يورغان ايدى زورمی؟ دیسه‌ڭ، زور توگلدر، بو آول بيك كچكنه خلقينڭ اچكان صووى بيك کچکنه اینشکنه آنده بيك صالقون و بيك اسسى توگل اورطا هوا جيلده وقتنده ایسب، جاڭغرده وقتنده جاوا اورماننده قبقزل قورا جيلاكده جير جيلاك کوز آچوب جومغانچه هیچ شیکسز جيارسڭ بر چيلاك بيك حضور! ره‌ت ره‌ت طورا عسکر کبی چرشی، نارات توبلرنده ياتقانم بار حال جیوب، کوککه قاراب جوكه، قاينلر توبنده قوزغالاقلر، گومبه‌لر برله برگه اوسه آللی گللی گللر، غنجه‌لر آق، قزل، آل، صابصاری، زنگه‌ر، یه‌شلدن چچکه‌لر هر طرفقه ته‌ملی ایسلر چه‌چکه‌لی بو چه‌چکه‌لر اوبکه‌لیلر چه‌چکه‌لرنی تورلى توسلى كوبه‌له‌ك- لر كيلوب؛ كيتكان بولوب طاغنده شونده چوگه‌له‌ب بر وقت چوق چوق ایتوب صایری خداينڭ قوشلری کیته جانلرنی کیسوب، جاروب صدای خوشلری مونده بولوارلر، کلوب هم تانساوالنه، تسيركده شول مونده آرکیستر، تیاترلرده شول، كانتسيرتده شول زور بو اورمان چیتلری کورنمیدر دیڭگز کبی بی‌نهایه، بی‌حسابدر عسکر چڭغز كبی قلت ايتوب ایسکه توشه‌در ناملری دولتلری قارت بابايلرنڭ، مونى كورساڭ بتون صولتلرى آچیله آلدڭده تاریخدن تیاتر پرده‌سی آه! (ديسڭ) بز نيك بولای صوڭ بزده حقنڭ بنده‌سی! II جای کونن یازدم بر آز، یازمیم ئلی قش، کوزلرن آلصو یوزلی، قاره قاشلی، قاره کوزلی قزلرن بو آولنڭ مين جیين، ميدان، صبانی طويلرن یازمیمن قورقوب جراقلرغه کیتار دیب اویلرم! طوقته مین یولدین آداشقانمن ایکان بیت کور ئلی ئلله نيك ايسدنده چقغان، سوز باشم بیت «شوره‌لی» آز غنه صبر ایت ئلی ای قارئم! حاضر یازام اویلاسام آولمنی عقلمدنده مین حاضر یازام III بیلگلی بو قابقارا اورمانده هر یرطقچده بار یوق توگل آیو، بوری، تولکی جهان قورطقچده بار همده بار مونده قویان، ئه‌رلن، تویون، جمران، پشی اوچراتا آوچی بولوب اورمانده کوب یورگان کشی بيك قویی بولغانغه مونده جن - پریلر بار دیلر تورلی آلباستی، اوبرلر، شوره‌لیلر بار دیلر هیچ عجب يوق، بولسه بولور بيك قالون، بيك كوب بيت اول کوکده نى بولماس ديسڭ اوچسز قريسز كوك بيت اول! IV شول طوریدن آزغنه بیش آلتی سوز سویلیم ئلی عادتمچه آزغنه جرليم ئلى، كويليم ئلى بيك ماتور بر آیلی کیچده بو آولنڭ بر جگت كيتكان اورمانغه اوطنغه، یالغزی بر آط جیگب تیز باروب جیتکان جگت اشکه توتونغان بارغاچوق کیسه باشلاغان اوطننى بالطه برلن «طوقده طوق!» جه‌یگی تون‌نڭ عادتنچه تون بر آز صالقن ایکان بارچه قوش قورط يوقلاغان بولغانغه اورمان طن ایکان شوندی طن یخشی هواده بزنڭ اوطنچی ايسه آلنی، آرطنی، اوڭنی، صولنی بلمیچه اوطن کیسه بالطه‌سی قولده جگت، اشدن بر آز طوقتاب طورا طوقته، چو! یه‌مسز طاوشلی ئلله نرسه قچقرا سيسكانوب بزنڭ جكت قاتوب قالا آیاق اوره آڭلاماسدن قارشیسنده ئلله نیندی «یات» کوره نرسه بو؟ قاچقنمی، جنمی؟ یا اوره‌کمی نرسه بو قوط اوچارلق بيك كيلشسز، ئلله نیندی نرسه بو بورنی که‌بکه‌کری بوگولگاندر تمام قارماق کبی توز توگل قوللر آیاقلرده بوطاق تارماق کبی يالتری، یالت-یولت کیله‌در اچکه باطقان کوزلری قوط اوچار کورساڭ اگر تونله توگل کوندزلری يابيالانغاچ، نه‌بنه‌زك لكن كشی توسلی اوزی اورطه بارماق بویلغی بار، ماڭلاینده موگزی که‌کری توگلدر مونڭ بارماقلرى بيك توز توزون تيك كيلشسز هر بریده یارطی آرشیندن اوزون V بيك اوزاق طورغاچ قاراشوب، کوزنی کوزگه نق تره‌ب انده‌شه باطر اوطنچی: "سیڭا میندن نی كيره‌ك؟" -برده شیکله‌نمه جگت سین، مین قاراق اوغری توگل جولده کیسمیمن شولایده، مین بیگوك طوغری توگل عادتم: یالغز كشيلرنی قطقلاب اوتره‌م مین اَلی کورگاچ سینی شادلانغانمدن اوکره‌م تيك قطقلارغه يارالغاندر مینم بارماقلرم بولغاليدر كولدرب آدم اوترگان چاقلرم كیل اَلی سینده بر آز بارماقلرڭنی سلکت ای یاش جکت! کیلچی ایکه‌و اوينيق بر آز كتى كتى -یخشی، یخشی سوزده یوقدر، مین قارشمی اوینیمن تيك سينی شرطمغه کونمه‌سسن ديوب مين اويليمن -نرسه شرطڭ سويله ای بیچاره آدمچکگنه‌م تيك تيزوك او ينيقچى زنهار، نرسه قوشساڭده کونه‌م -سویله‌یم شرطمنی سیڭا، یخشی طڭلاب طور ئه‌نه شونده بار ایچ بيك اوزون هم بيك جوان بر بوره‌نه مینده کوچ - یاردم بیررمن ئه‌يده ايبده‌ش قوزغاليق شول آغاچنی برگه برگه اوشبو آرباغه صالیق ⬇️

آنا تلنده ایسکی املا برله یازغان کشی اوزین دعا ترقیم قیلغان خطّاط کبی حسّ ایتارگه تییش رَعْویل افندی اثری #صنایعنفیسه #حسنخط

هندوستان پادشاهی اورنگ‌زیب‌ننک روس سوداگری سیمون مالینکی‌دن صاتو-آلو صالملرین تولاتدرماو هم آننک هندوستان‌ده ایرکلی یوری آلووی طورنده فرمانی. ۱۶۹۹نچی یل توقیعی خطی بلان چغتای لهجه‌سنده یازلغان . اوقولمای قالغان هم اوقولشلری شبهه‌لی اورونلری کوب Һиндыстан патшасы Әүрәңзибнең рус сәүдәгәре Семен Маленькийдан сату-алу салымнарын түләттермәү һәм аның Һиндыстанда ирекле йөри алуы турында фәрманы. 1699 ел. Тәүкыйгый хатты белән госманлычалаштырылган чагатай ләһҗәсендә язылган. Укылмый калган һәм укылышлары шөбһәле урыннары күп. #منابع #چغتایچه

غزل عجب بر جای عشرتدور جهاندا بو قزان شهری مونینک تیک بولماغای عالمدا بر دار الامان شهری قزان تیک شهر معموری تبولماس دنیادا هرگز قزاندین آش ایچادورلار نچاقلی بو جهان شهری بو ییر ملکی ایرور قالمش ابا عن جد خان‌لاردین ایرور بو ییر همیشه دنیادا خان ابن خان شهری ییرین یورتین سالیب بیرماس آتاسی‌نینک یساقینی نچوک کیلگای اوشول ملعون ایماسدور بو ایبان شهری شریفی کیتما بو ییردین غزاة امیدی گر بولسا بوکوندین سونگ دیگای‌لار کیم بودور صاحب قزان شهری شریف حاجی‌ترخانی . ظفرنامۀ ولایت قزان Газәл Гаҗәб бер җа-йы гыйшрәттер җиһанда бу Казан шәһре, Моныңтик булмагай галәмдә бер дарел-әман шәһре. Казантик шәһр-е мәгъмүри табылмас дөньяда һәргиз, Казандин аш эчәдерләр ничаклы, бу - җиһан шәһре. Бу йир милки ирер, калмыш әба ган җәд ханлардин, Ирер бу йир һәмишә дөньяда хан ибне хан шәһре. Йирен-йортын салып бирмәс - атасының ясакыны, Ничек килгәй ошул мәлгунь, имәстер бу Ибан шәһре! Шәрифи, китмә бу йирдин газат өмиде гәр булса - Бу көндин соң дигәйләр кем, будыр сахиб-е Казан шәһре. Шәриф Хаҗитархани. Зафәрнамә-и вилаят-е Казан Сүзлекчә: җа-йы гыйшрәт - күңел ачу урыны; моныңтик булмагай - моның кебек булмас; дарел-әман - иминлек йорты; Казантик - Казандай, Казан кебек; шәһр-е мәгъмүри - төзек шәһәр; һәргиз - һичкайчан; милки - милек; калмыш - калган; әба ган җәд - ата-бабалардан өзлексез [күчкән нәрсә]; ирер - булып тора; һәмишә - һәрвакыт; хан ибне хан - хан улы хан; йирен-йортын салып бирмәс атасының ясакын - [Явыз Иван, үз] иленнән салымнар җыеп, ата-бабалары [ханнарга] түләгән ясакны түләми; килгәй - килер; ошул - шул; имәстер - түгелдер, түгел; газат - изге сугыш; гәр - әгәр; сахиб-е Казан шәһре - Казан шәһәренең иясе. #منابع #شریفی

روس پادشاهلری ایوان هم پیطر الکسای‌اویچ‌لرننک یوموشی بلان مسلمان ایللرینه ییبارلگان سوداگر سیمون مالینکی‌غه راهنامه (۱۶۹۵نچی یل) هم صفویلر دولتی حکمداری سلطان حسین شاهدن جواب خط (۱۶۹۶نچی یل). بو ایکی سندده اوقولشلری شبهه‌لی اورونلر بار. صفویلر دیوانی (کنسه‌لری) دولت آرا یازشوده فارسی تلی هم ایسکی آذربایجان ترکی لهجه‌سی بلان چیکلانماینچه، سلطان حسین شاه خطندن کورنگانچه، چغتای لهجه‌سن ده قوللانغان ایکان. Рус патшалары Иван һәм Петр Алексеевичларның йомышы белән мөселман илләренә җибәрелгән сәүдәгәр Семен Маленькийга раһнамә (1695 ел) һәм Сафәвиләр дәүләте хөкемдары Солтанхөсәен шаһтан җавап хат (1696 ел). Бу ике сәнәдтә укылышлары шөбһәле урыннар бар. Сафәвиләр диваны (кәнсәләре) дәүләтара язышуда фарсы теле һәм иске азәрбайҗан төрки ләһҗәсе белән чикләнмичә, Солтанхөсәен шаһ хатыннан күренгәнчә, чагатай ләһҗәсен дә кулланган икән.

روس پادشاهی الکسای میخایلاویچ‌ننک هندوستان پادشاهی اورنگ‌زیب‌گه خطی‌ننک اصل متنی هم تاتارچه‌غه ترجمه‌سی* . میلادی ۱۶۷۵نچی یل *باصمه ترکی متنده اوقولمغان اورونلر هم خطالر بار. Рус патшасы Алексей Михайловичның Һиндыстан патшасы Әүрәңзибкә хатының асыл тексты һәм татарчага тәрҗемәсе*. 1675 ел. *Басма төрки текстта укылмаган урыннар һәм хаталар бар. #منابع

.

Мулла Әхмәдҗан бине мулла Ильяс әл-Каенлыкыйның иптәше Сәгыйдә абыстайга Бохарадан язган хаты                                       Апрель 1865 ел (۱) هو (1) Һөwә (۲) سعادت‌پناه سعیده آبصطامزنک جمیع اتباع‌لرنی شمولاً دعوات بلا نهایه‌لرمز بعدنده (2) Сәгадәт-пәнаһ Сәгыйдә абыстамызның җәмигъ әтбагларыны шөмҮлән дәгаwат-ы била-ниһаяләремез бәгъдендә (۳) احوالات این بندۀ کمینه ضمیر منیرلرنکزکا خطور قیلسه لله الحمد والمنة صحت و عافیت‌در قطار (3) әхwалат-ы ин бәндә-и кәминә замир-е мөнирләреңезгә хотур кылса, лиллаһил-хәмд вәл-мИннә сыйххәт-ү гафияттер. Кыйтар-ы (۴) یاران بتردد مطلوب مشغول اولوب جناب عالی‌لرمزنک ابرومند (4) яран би-тәрәддед. Матлүб[-ү] мәшгуль улып, җәнаб-е галиләремезнең абрумәнд (۵) اولماقلری ایچون صبح و شام دعاده بله‌سز (کذا) باز پوشیده نماند (5) улмаклары өчен собх-у шам догада буласыз. Баз пушидә нәманәд, (۶) مناف بای اوغلی ملا احمدجان برلان جناب‌لرنکزغه بر خط یباروب (6) Мәннаф бай угылы мулла Әхмәдҗан берлән җәнабларыңызга бер хат йибәреп (۷) ایدک بمنزلۀ پای ملخ رسم سابقچه بر قطی قند آلو دو چارک مثقال (7) идек, би-мәнзилә-и па-йы мәләх рәсм-е сабикъча бер котый канд алү, ду чарәк мыскал (۸) مشک اصل یبردم انشاءالله ملا احمدجان طاپشرغاندر باز شمس المعارف (8) мөшк-е асыл йибәрдем. Иншалла, мулла Әхмәдҗан тапшыргандыр. Баз Шәмселмәгариф (۹) وجه‌سندان نجیب مخذوم برلان بر خط یبارورمز خطنکز [...] (9) вәҗһесеннән Нәҗиб мәхзүм берлән бер хат йибәрермез. Хатыңыз [...] (۱۰) تعیین قیلمغانسز نی نرسه‌نی سلا[...] (10) тәгаен кылмагансыз. Ни нәрсәне сәла[...] (۱۱) بزلر حیران (11) безләр хәйран (۱۲) اولدق هیچ نیمه قیلورغه (12) улдык, һич нимә кылырга (۱۳) بلمدک هر نچوک بولسه ده بر خط‌مز بولو[ر] (13) белмәдек. Һәрничек булса да, бер хатымыз булы[р], (۱۴) انشاءالله اوزمز مدرسۀ توپچی‌باشنده استقا[مت] (14) иншалла. Үземез мәдрәсә-и Тупчыбашында истика[мәт] (۱۵) قیلامز تحریر یافت در سنه ۱۲۸۰ و در ذی‌القعده (15) кыламыз. Тәхрир йафт дәр сәнә-и 1280 вә дәр зил-кагъдә. (۱۶) ملا حبیب‌الله برلان بش مثقال بخارای شریف (16) Мулла Хәбибулла берлән биш мыскал Бохара-и Шәриф (۱۷) حنا و اندک سرمه و سه مسواک یبره‌مز قبولی مرجودر (17) хәна<сы> вә әндәк сөрмә вә сиһ мисвакь йибәрәмез, кабулы мәрҗүдер. (۱۸) ملا احمدجان ولد ملا الیاس الحاج القاینلقی (18) Мулла Әхмәдҗан вәләд-е мулла Ильяс әл-хаҗҗ әл-Каенлыкый. Хатның бүгенге татарчасы: (1) Ул! (2) Сәгадәтле Сәгыйдә абыстабызга һәм аермаенча бөтен якыннарына ниһаятьсез догаларыбызны кылгач, (3) шушы мескен бәндә хәлләрен белешү теләге якты күңелегезгә төшсә, Аллага шөкер, исән-саубыз. Яраннарым (4) кәрваны юлда (?). Сездән галиҗәнабләребезнең абруйлы (5) булуы өчен кичә-көндез догада булуыгыз сорала. Һәм дә яшерен булмасын, (6) Мәннаф бай улы мулла Әхмәдҗан белән җәнабләрегезгә бер хат җибәргән (7) идек, чикерткә боты мисалында* элеккечә бер тартма шикәрле кара җимеш, ике [бөтен бер] чирек мыскал** (8) асыл җофар җибәрдем. Иншалла, мулла Әхмәдҗан тапшыргандыр. Һәм дә Шәмселмәгариф (9) хакында Нәҗиб мәхзүм белән бер хат җибәрербез. Хатыгыз [...] (10) тәгаен кылмагансыз. Ни нәрсәне сәла[...] (11) без хәйран (12) булдык, һич ни кылырга (13) белмәдек. Һәрничек булса да, бер хатыбыз булыр, (14) иншалла. Үзебез Тупчыбашы мәдрәсәсендә торабыз. (15) 1280 нче елда зөл-кагъдә [аенда] язылды. (16) Мулла Хәбибулла белән биш мыскал Бохара-и Шәриф (17) кына<сы> һәм бераз сөрмә һәм өч мисвакь җибәрәбез, [рәхим итеп] кабул итүегезне сорыйбыз. (18) Мулла Әхмәдҗан бине мулла Ильяс хаҗи әл-Каенлыкый. *Чикерткә боты мисалында - кырмысканың Сөләйман пәйгамбәргә чикерткә ботын бүләк итүе турындагы мәсәлгә киная ("бүләгем зур булмаса да, хәлемнән килгән кадәр һәм чын күңелдән бирелә" дигән мәгънәне белдерә). ** Мыскал - якынча 4,26 граммга тигез булган авырлык үлчәү берәмлеге. #منابع

آنا تلنده ایسکی املا برله یازغان کشی اوزین دعا ترقیم قیلغان خطّاط کبی حسّ ایتارگه تییش. Ана телендә иске имла белән язган кеше үзен дога тәркыйм кылган хаттат кебек хис итәргә тиеш.

Мулла Әхмәдҗан бине мулла Ильяс әл-Каенлыкыйның иптәше Сәгыйдә абыстайга Бохарадан язган хаты Апрель 1865 ел (۱) هو (۲) سعادت‌پناه سعیده آبصطامزنک جمیع اتباع‌لرنی شمولاً دعوات بلا نهایه‌لرمز بعدنده (۳) احوالات این بندۀ کمینه ضمیر منیرلرنکزکا خطور قیلسه لله الحمد والمنة صحت و عافیت‌در قطار (۴) یاران بتردد مطلوب مشغول اولوب جناب عالی‌لرمزنک ابرومند (۵) اولماقلری ایچون صبح و شام دعاده بله‌سز (کذا) باز پوشیده نماند (۶) مناف بای اوغلی ملا احمدجان برلان جناب‌لرنکزغه بر خط یباروب (۷) ایدک بمنزلۀ پای ملخ رسم سابقچه بر قطی قند آلو دو چارک مثقال (۸) مشک اصل یبردم انشاءالله ملا احمدجان طاپشرغاندر باز شمس المعارف (۹) وجه‌سندان نجیب مخذوم برلان بر خط یبارورمز خطنکز [...] (۱۰) تعیین قیلمغانسز نی نرسه‌نی سلا[...] (۱۱) بزلر حیران (۱۲) اولدق هیچ نیمه قیلورغه (۱۳) بلمدک هر نچوک بولسه ده بر خط‌مز بولو[ر] (۱۴) انشاءالله اوزمز مدرسۀ توپچی‌باشنده استقا[مت] (۱۵) قیلامز تحریر یافت در سنه ۱۲۸۰ و در ذی‌القعده (۱۶) ملا حبیب‌الله برلان بش مثقال بخارای شریف (۱۷) حنا و اندک سرمه و سه مسواک یبره‌مز قبولی مرجودر (۱۸) ملا احمدجان ولد ملا الیاس الحاج القاینلقی #منابع

ملا احمدجان بن ملا الیاس القاینلقی‌ننک ایبداشی سعیده آبصطایغه بخارادن یازغان خطی. هجری ۱۲۸۰نچی یل، ذوالقعده آیی = ۱۸۶۵نچی یل‌ننک آپریلی. Мулла Әхмәдҗан бине мулла Ильяс әл-Каенлыкыйның иптәше Сәгыйдә абыстайга Бохарадан язган хаты. Апрель 1865 ел. #منابع

Алдагы ике пост (1, 2) кайбер фикердәшләремне бераз аптырашта калдырды шикелле. Ачыклык кертим. Чагатай имласына багышланган постларым ул имланы рәгъбәт итүем өчен түгел, гәрчә аның зәүкыяты (эстетикасы) миңа якын булса да. Бабаларыбыз төрле төрки мөселман имла системаларын кулланганнар. Минемчә, бүгенге әдәби телебезгә иң туры килгәннәре: 1. Харәзем (Алтын Урда) төрки ләһҗәсе һәм имласы тәэсирендә оешкан чагатай имлясе (ХIII-XVI йөз Алтын Урда һәм татар ханлыклары әдәбияты - Кыйсасел-әнбия-и Рабгузи, Хөсрәw-ү Ширин-e Котыб, Мәхәббәтнамә-и Харәзми, әшгар-ы Мөхәммәдьяр вә Колшәриф һ.б.; XVII-XIX йөз урталарына кадәрге Идел-Урал һәм Себер төрки мөселман әдәбияты - Мәүла Колый, Аллаяр Суфый, Утыз Имәни, Таҗетдин Ялчыгол, Һибәтулла Каргалый һ.б.; XV-XIX йөз Үзәк Азия чагатай әдәбияты - Лотфый, Нәваи, Бабур, Шәйбани, Гобәйди, Мәшрәб, Әмири һ.б. вайблары); 2. Госманлы ләһҗәсе һәм имласы тәэсирендә оешкан ХХ йөз башы татар имлясе (мәгърифәтчелек һәм Яңарыш дәвере татар милли әдәбияты - М.Акъегет, Ф.Кәрими, Г.Тукай, Ф.Әмирхан, Г.Ибраһимов, Г.Исхакый һ.б.; ХХ йөз башы татар матбугаты вайблары). Күңелгә ике имла да якын, һәрберсенең үз гамәли һәм мәгънәви (идеологик) өстенлекләре бар. Әйтик, ХХ йөз башы татар имлясе рухи һәм идеологик җәһәттән хәзерге рәсми мәдәниятебезгә якынрак булса, чагатай имлясе безне киңрәк тарихи һәм мәдәни контекстка кертә. Хәзерге телебезнең һәм мәдәниятебезнең акырынлап (?) инкыйразга таба баруын, аның каруы өзлексез багланышларыбыз борынгыдан килгән Урта Азия төрки халыкларының исә икътисади һәм мәдәни үсеш кичерүләрен исәпкә алсак, киләчәктә нинди имля куллануы мәгъкульрәк буласы турында анык бер җавап бирү кыен. Шуңа күрә кайсы системага кыйбла тоту мәсьәләсендә кайвакыт икеләнәм.

ХХ йөз башы татар имласына нисбәтән чагатай имлясенең төп үзгәлекләре: 1) "ң" авазын белдерер өчен نک хәреф тезмәсе кулланыла. ڭـ хәрефе кулланган очракта "гәүһәр" сүзендәге Г авазын белдерә; һа-и рәсмия (ه/ـه) сүз тамырының башында һәм уртасында кулланылмый (аның урынына әлиф (ا) кулланыла): таң - طاڭ تانک әткәй - ئه‌تکه‌ی اتکای күрсәм - کورسه‌م کورسام 2) төрки сүзләрдә сад (ص) белән тый (ط) хәрефләре гадәттә кулланылмый. Син (س) белән ти (ت) хәрефләре һәм каты, һәм йомшак С белән Т авазларын белдерә: су - صو سو сөлек - سولوک тук - طوق توق төк - توک 3) -лар/-ләр күплек кушымчасы لار дип һәм сүз тамырыннан гадәттә аерым языла: адәмнәр - آدم‌لار хайваннар - حیوان‌لار маллар - مال‌لار 4) килеш кушымчаларының язылышы: иялек к. - نینک‌ (яки ننک) (-ның/-нең) юнәлеш к. - غه (-га/-ка), کا (-гә/-кә) төшем к. - نی (-ны/-не) чыгыш к. - دین (-дын/-дин, -тын/-тин) [-дан/-дән, -тан/-тән, -нан/-нән] урын-вакыт к. - دا (-да/-дә, -та/-тә) Иялек килеш кушымчасы гадәттә сүз тамырыннан аерым языла: халаекның - خلایق‌ننک кешенең - کیشی‌ننک 5) сузыклар күрсәтелергә тырышыла: кирәк - کیراک сирәк - سیراک күңел - کونکول тереклек - تیریک‌لیک 6) -ып/-еп хәл фигыль кушымчасының язылышы тамырдагы сузыкларның иренләшкән-иренләшмәгәннәренә күрә وب яки یب дип языла: корып - قوروب кырып - قیریب күреп - کوروب кереп - کیریب Башка төрки мөселман имляләрендәгечә, чагатай текстларында гарәп һәм фарсы сүзләре фарсы имлясенчә язылалар. #قواعد #چغتایچه

تجربه اوچون توقای‌ننک اوز املاسی بلان یازلغان «طوغان تل» شعرین بلغار ولایتنده (ایدل-اورالده) ۱۹نچی یوزگه قدر قوللانشده بولغان چغتایچه‌لاشدرلغان املاگه کوچروب قارادم: Тәҗрибә өчен Тукайның үз имласы белән язылган "Туган тел" шигырен Болгар вилаятендә 19 нчы йөз урталарына кадәр кулланышта булган чагатайчалаштырылган имлягә күчереп карадым: توغان تیل ای توغان تیل، ای ماتور تیل، اتکام، انکام‌نینک تیلی! دنیاده کوب نرسه بیلدیم، سین توغان تیل آرقالی. اینک ایلک بو تیل بلان انکام بیشیکدا کویلاکان، آنناری تون‌لار بویی ابکام حکایت سویلاکان. ای توغان تل! هر وقتدا یاردمینک برلان سینینک کیچکینه‌دین آنکلاشیلغان شادلغیم، قایغوم مینینک. ای توغان تیل! سیندا بولغان اينک ایلک قیلغان دعام: «یرلیقاغیل دیب اوزوم هم اتکام، انکامنی خدام». #منابع #توقای #چغتایچه

السلام علیکم ورحمة الله و برکاته اجرت برابرینه حاضرگی تاتار یازووینه آیلاندرورگه تلاوچیلر بارمو؟ الماتو (Алматы) شهرنده (قزاقستانده) یاشاگان بر تاتار ابیسی‌ننک خاطره‌لری.

جهان باغنده ای عاقل بودر مقبول انس و جن نه سن بر کیمسه‌دن اینجین نه کیمسه سندن اینجینسون Cihân bağında, ey âkil, budur makbûl-i ins ü cin: Ne sen bir kimseden incin, ne kimse senden incinsin. (Акыллы зат! Җиһан бакчасында кешеләр һәм җеннәр күзендә иң күркәме шул: Үзең дә беркемне рәнҗетмә, үзеңне дә рәнҗетергә юл куйма.) Şair: Ömer Şevket Erzurumî Hattat: Osman Özçay https://t.me/sehifelerimiz_chat/1190 #منابع #عثمانلیچه