محمد ابوبکر نقشبندی

اگر به ما گفته شود: «وهابیت همان اهل سنت است»، می‌گوییم: خیر؛ اهل سنت گسترده‌تر از این است. و اگر گفته شود: «هرکس با وهابیت مخالفت کند، با سلف مخالفت کرده است»، می‌گوییم: خیر؛ زیرا وهابیت چندین قرن پس از دوران سلف پدید آمده است. افزون بر این، بسیاری از مسائلی که وهابیت در آن‌ها با دیگران مخالفت کرده، پیش از ظهور این جریان نیز محل اختلاف بوده‌اند. و اگر گفته شود: «وهابیت همان مذهب حنبلی است»، می‌گوییم: خیر؛ زیرا مذهب حنبلی چندین قرن پیش از وهابیت شکل گرفته و دارای عالمان و گرایش‌های گوناگونی بوده است. و اگر گفته شود: «تمام علمای مسلمان پیش از ظهور وهابیت گمراه بوده‌اند»، این ادعایی بزرگ درباره تاریخ است که به دلیل و برهان نیاز دارد. بلکه واقعیت تاریخی نشان می‌دهد که مکاتب بزرگ اهل سنت، از جمله اشعریه، ماتریدیه و مذاهب چهارگانه فقهی، قرن‌ها پیش از ظهور محمد بن عبدالوهاب وجود داشته و تأثیرگذار بوده‌اند. و اگر گفته شود: «وهابیت اسلام را به اصل خود بازگرداند»، می‌پرسیم: منظورتان از اصل اسلام چیست؟ زیرا اسلام هرگز منقطع نشده بود تا شخصی در قرن دوازدهم هجری بیاید و آن را دوباره به مسلمانان بازگرداند. قرآن محفوظ بود، احادیث تدوین شده بودند، فقه تدریس می‌شد، مذاهب فقهی پابرجا بودند و علمای عقیده، تفسیر، حدیث و اصول فقه در سراسر سرزمین‌های اسلامی حضور داشتند. از اینجا می‌گوییم: وهابیت جنبشی دینی است که در قرن دوازدهم هجری در منطقه نجد ظهور کرد و به‌روشنی از میراث ابن‌تیمیه و ابن‌قیم تأثیر پذیرفت. این جریان در برداشت خود از مسائل توحید، شرک، بدعت، زیارت و توسل، ویژگی‌های خاصی دارد. سپس از نظر سیاسی با خاندان آل سعود پیوند خورد و به بخشی از پروژه دولت نخست سعودی تبدیل شد. بنابراین، وهابیت نه تمام اسلام است، نه تمام مذهب حنبلی، نه اجماع سلف و نه درست است که مخالفت با آن را مخالفت با تمام اهل سنت به شمار آوریم. ما هنگامی که وهابیت را نقد می‌کنیم، توحید را نقد نمی‌کنیم، از عبادت قبور دفاع نمی‌کنیم و صرفاً به این دلیل که چیزی از عادات مردم است، امور مخالف قرآن و سنت را تأیید نمی‌کنیم؛ بلکه می‌گوییم: ما به کتاب و سنت بر اساس فهم امامان اهل سنت رجوع می‌کنیم، دیدگاه علمای مذاهب چهارگانه، اشاعره و ماتریدیه را بررسی می‌کنیم و نمی‌پذیریم که اجتهاد مکتبی که در نجد ظهور کرده است، به معیاری تبدیل شود که تمام میراث امت اسلامی بر اساس آن داوری گردد. پس این، اصل اختلاف از دیدگاه ماست: مسئله این نیست که وهابیت می‌گوید «خدا یکی است» و ما می‌گوییم «خدا دو تاست» ـ پناه بر خدا! ـ بلکه مسئله این است که چه کسی حق تفسیر توحید، شرک و بدعت را دارد؟ آیا تفسیر مکتبی که نسبتاً متأخر ظهور کرده است، می‌تواند به معیاری تبدیل شود که تمام امتی که قرن‌ها پیش از ظهور آن زندگی کرده‌اند، بر اساس آن مورد داوری قرار گیرند؟ پاسخ ما روشن است: خیر! ما دیدگاه‌های محمد بن عبدالوهاب، ابن‌تیمیه و ابن‌قیم را با کتاب خدا، سنت پیامبرش ﷺ و دیدگاه‌هایی که امامان اهل سنت مقرر کرده‌اند، می‌سنجیم؛ همان‌گونه که دیدگاه‌های اشاعره، ماتریدیه و فقیهان را نیز با دلیل و برهان ارزیابی می‌کنیم. پس هیچ‌کس پس از رسول خدا ﷺ معصوم نیست؛ اما در عین حال، جایز نیست که قرن‌ها از میراث اهل سنت را نادیده بگیریم و سپس بگوییم حق و حقیقت تنها در قرن دوازدهم هجری در منطقه نجد آشکار شده است.