Гулдасте Курбанбаева:
ӘЎЛАДТЫҢ ДАЎАМШЫЛАРЫ
[Туўысқанлық қарым-қатнаслар]
УЛ, БАЛА~Қарақалпақ халқының шаңарағында ул балалар әўладтың даўамшысы, жалғастырыўшысы, шаңарақ ийеси--деп есапланып, ул баланы тек бир шаңарақтың ғана емес пүткил елди, руўды сақлап қалыўшысы,--деп есаплап, ул туўылғанда <<шаңарақ ийеси дүньяға келди>>--деп қуўанады. Ул бала--бел бала, перзент~ тек шаңарақтың ийеси, әўладтың жалғасы ғана емес, ол елдиң намысын қорғаўшы, елдиң қорғаны, ғамхоры деп те түсиниледи. Сол ушын қарақалпақ шаңарағында перзент болмай, ямаса тек қыз туўыла берген жағдайда ағайин-туўысқанлардан бала асырап алады . Асырап алынған бала --енди сол шаңарақтың ийеси, елдиң бир азаматы деп қабылланады. Бала асырап алыў ҳаққында өз алдына кең түрде сөз еткен едик. [Қараңыз: "Бала асырап алыў"].
АҚЛЫҚ~ Улдан туўылған ул да, қыз да АҚЛЫҚ,--деп аталады, Шаңарақта биринши бала туўылғанда оны миннетли түрде үлкен атасы менен апасы <<өзимниң балам>> деп, басқалар да сол балаға айрықша <<кемпир -ғаррының баласы>> деп ҳүрмет пенен қарайды. Кемпир--ғаррының баласы шаңарақтағы өзинен кейинги туўылған басқа ақлықлардан абырай-мәртебеси бийик болып, оған ҳәттеки, өзиниң туўған ата-анасы да бийлик ете алмайды. Анасы ол балаға қәйин сыпатында ат қойып, өз аты менен шақырмайды. Үйде биринши ақлық туўылғанда үйдиң жасы үлкенлери марҳум болып кеткен болса да руўҳын сыйлап, туңғышын <<кемпир-ғаррының баласы>>--деп, оған тийисли ҳүрмет-иззетин көрсетеди, анасы сол бурынғыдан киятырған жол менен атын айтпайды:
<<Ақлық көрдиң, ай көрдиң>>, <<Пәлеги ашшы, түйнеги душшы>>---деп шаңарақта ақлықтың дүньяға келиўи айрықша ықлас, жақсы нийет, қуўаныш пенен қабылланып, жасы үлкенлер шаңарақ, ел, руў даўамшысы болған ақлығына мийримлилик, сүйиспеншилик пенен тәрбия береди. <<Ақлық~өз балаңнан да мазалы>>--деп ақлық көргенлер бир жақтан келсе де ақлығына қәлеген затларын әкелип берип, ақлықтың кеўлинен шығыўға ҳәрекет етеди.
Әлбетте, ата-ана ҳәм әўладтың жасы үлкенлери ушын ҳәр баланың <<он болса да орны басқа>>. Сол ушын шаңарақта дүньяға келген улға да, қызға да теңдей қарап, теңдей мийримлилик пенен тәрбия береди. Себеби, келешекте ҳәр бала бир шаңарақтың ийеси, қыз болса--шаңарақтың қос арысының бири, келешектеги--Ана! Халық уғымында перзентлерине, ақлық--шаўлықларына усы көз қарастан қарап, келешекте если-ҳуўышлы, әдепли, илимли-билимли, нағыз ел перзентлери болып шығыўы ушын бала тәрбиясына жуўапкершилик пенен қарайды.
ШАЎЛЫҚ~ақлықтан туўылған бала. Шаўлықтың да шаңарақтағы жасы үлкенлер ушын орны айрықша. Шаўлық көрген кемпир--ғаррылар, шаўлығының алақанына сары май салып жалайды. Халық уғымында---<<шаўлықтың алақанынан май жалаған адамның Алла о дүньясын береди, бейиший болады>>---деп шаўлық туўылғанына қуўанышын билдиреди. Шаўлықтың жасы үлкенлер ушын орны басқаша.
ҚУЎЛЫҚ~ақлықтан туўылған, шаңарақ отағасысы Үлкен атаның 4-әўлады. Жасы 90-100 жаслардан асқан жасы үлкенлеримиз ишинде қуўлық көргенлер де баршылық. Қуўлық та бир үлкен әўладтың даўамшысы болғанлықтан, қуўлық көргенлер <<избасарларым, мийрасхорларым, азаматларым дүньяға келди>>--деп қуўанады. Ата-бабаларынан киятырған қара шаңырақтың <<Түби бир, шақасы мың болып>> жапырақ жайып өсип-өниўи , терең тамыр урыўы қәлеген шаңарақ ушын~қуўаныш, бахыт болып есапланады.
БАЎЛЫҚ~қуўлықтан туўылған 5-әўлад. Не ушын "баўлық"--деп аталыўын билмеймиз, бирақ, "шаңарақтың әўлады өсип-өнип, белбаўы беккемленди",--деген уғым менен аталған болыўы керек деп шамалаймыз.
ТОҚЛЫҚ~6-әўлад деп есапланып, бул да шаңарақтың өсип-өниўинде орны гиреўли даўамшылар. Жети атаны теклегенде <<6-ата>> деп есапланады.
ЖАТЛЫҚ~әўладтың 7-урпағы, бул әўладқа жеткен ўақытта, урпақлар өсип-өнип көбейип, соңғы әўладларға қарағанда жатласып кетиўине қарап айтылған болыўы керек. Мәселен, руў сорасқанымызда, биреўлер өз руўымыздан болып шығады, егерде, әўладтың шежире китабы дүзилип, кимнен ким туўылды деп из қуўалағанымыз да, ол бизиң 7-әўладымыздан туўылған туўысқанымыз болып шығыўы әбден мүмкин.