فێربوونی زمانی عەرەبی (فصحی)

وشە لێک چووەکان ١. جَدّ / جِدّ / جُدّ ​جَدّ (بە فەتحە): باپیر 👴 ​جِدّ (بە کەسرە): کۆشش و جدییەت 🎯 ​جُدّ (بە زەممە): بیر (بێری ئاو - کەم بەکاردێت لەم سەردەمەدا) 🕳 ​٢. شَعْر / شِعْر / شُعُر ​شَعْر (بە فەتحە): قژ / موو 💇‍♂️ ​شِعْر (بە کەسرە): هۆنراوە / شیعر 📜 ​شُعُر (بە زەممە): هەستەکان (کۆیی وشەی شُعُور) ❤️ ​٣. بَرّ / بِرّ / بُرّ ​بَرّ (بە فەتحە): وشکانی / بیابان 🏜 ​بِرّ (بە کەسرە): چاکەکاری / چاکە کردن لەگەڵ دایک و باوک 🤝 ​بُرّ (بە زەممە): گەنم 🌾 ​٤. قَلَّدَ / قُلِّدَ ​قَلَّدَ (سەروو پیتەکان فەتحە): چاولێکەری کرد / تەقلیدی کردەوە 👥 ​قُلِّدَ (پێش پیتەکەی کۆتایی کەسرە): خەڵات کرا / مەدالیای پێبەخشرا 🏅 ​٥. الحَيَّة / الحِيَّة ​الحَيَّة (بە فەتحەی حاء): مار 🐍 ​الحِيَّة (بە کەسرەی حاء): ژیان (شێوازی ژیان یان ڕووداوێکی زیندینێتی) 🌱

* سُئِلَ حَكِيمٌ: كَيْفَ وَصَلْتَ لِهَذِهِ الدَّرَجَةِ مِنَ الْوَعْيِ؟ لە دانایەک (حەکیمێک) پڕسیار کرا: چۆن گەشتیتە ئەم ئاستە لە هۆشیاری؟ * مَا هِيَ الْكُتُبُ الَّتِي قَرَأْتَهَا؟ ئەو کتێبانە چین کە خوێندووتنەتەوە؟ * فأَجَابَ: قَرَأْتُ خَمْسِينَ طَعْنَةً وَسَبْعِينَ مُشَاجَرَةً وَعِشْتُ الْكَثِيرَ مِنَ الْأَزَمَاتِ.. ئەویش لە وەڵامدا گوتی: پەنجا خەنجەر (خەیانەت) و حەفتا شەڕ و کێشەم خوێندەوە، و ژیام لەناو گەلێک قەیراندا.. * رَأَيْتُ الْغَدْرَ فِي عُيُونِ الْأَقَارِبِ فَتَعَلَّمْتُ الْحَذَرَ. غەدر و بێوەفاییم لە چاوی خزمەکانمدا بینی، بۆیە فێری وریایی و حەزەرکردن بووم. رَأَيْتُ الْقَسْوَةَ فِي عُيُونِ مَنْ أُحِبُّ فَتَعَلَّمْتُ الصَّمْتَ. دڵڕەقیم لە چاوی ئەو کەسانەدا بینی کە خۆشم دەویستن، بۆیە فێری بێدەنگی بووم. رَأَيْتُ النُّكْرَانَ مِنْ أَقْرَبِ الْأَصْدِقَاءِ فَتَعَلَّمْتُ الرَّحِيلَ. پێزانیننەدان (پینەکرانی چاکە)م لە نزیکترین هاوڕێکانمەوە بینی، بۆیە فێری کۆچکردن و ڕۆیشتن بووم. دَفَنْتُ الْكَثِيرَ مِنَ الْأَحِبَّةِ فَتَعَلَّمْتُ أَنَّ الْمَحَبَّةَ يَجِبُ أَنْ تُعَاشَ. زۆرێک لە خۆشەویستانم بە خاک سپارد، بۆیە فێربووم کە دەبێت بە خۆشەویستی بژیت (چێژی لێ وەربگیرێت لە کاتی خۆیدا). *إِنْ أَرَدْتَ أَنْ تَتَعَلَّمَ اقْرَأِ الدُّنْيَا فَهِيَ الْكِتَابُ الْوَحِيدُ الَّذِي لَا قَرَارَ لَهُ... ئەگەر دەتەوێت فێرببیت، دنیا بخوێنەوە، چونکە ئەو تاکە کتێبە کە چۆڕبڕبوون و کۆتایی بۆ نییە... وَاعْلَمْ أَنَّهُ فِي دُرُوسِ الْحَيَاةِ لَا شَيْءَ مَجَّانِيٌّ...!! وە بزانە کە لە وانەکانی ژیاندا، هیچ شتێک بە خۆڕایی نییە...!!

جێناوەکان (الضمائر) لە زمانی عەرەبیدا دابەش دەبن بۆ چەند جۆرێکی سەرەکی. لێرەدا بە شێوەیەکی پوخت و ڕێکخراو دەیخەینە ڕوو: # ١. جێناوە سەربەخۆکان (الضمائر المنفصلة) ئەم جێناوانە بە جیا دەنووسرێن و نانووسێن بە وشەکانی ترەوە، زۆربەی کات وەک (مبتدأ) دێن: | جۆر | تاک (المفرد) | دووانە (المثنى) | کۆ (الجمع) | |---|---|---|---| | *بۆ قسەکەر (المتكلم) أنا (من) | *نحن(ئێمە) ــــــــــــــــــــــ | *بۆ ئامادەبوو (المخاطب) *أنتَ (تۆ - نێر) *أنتِ(تۆ - مێ) *أنتما (ئێوە - دووانە) *أنتم (ئێوە - نێر) *أنتنَّ(ئێوە - مێ) ـــــــــــــــــــــــــــــــ |*بۆ نادیار (الغائب) هو (ئەو - نێر) *هي (ئەو - مێ) *هما (ئەوان - دووانە) *هم (ئەوان - نێر) *هنَّ (ئەوان - مێ) ـــــــــــــــــــــــــــــــ # ٢. جێناوە لکاوەکان (الضمائر المتصلة) ئەم جێناوانە دەنووسێن بە (ناو، کردار، یان پاشگر)ەوە. گرنگترینیان ئەوانەن کە لە کۆتایی ناوەکان دێن بۆ دەربڕینی خاوەندارێتی: * ـي:(کتێبەکەم - كتابي) *ـنا:(کتێبەکەمان - كتابنا) * كَ: (کتێبەکەت - بۆ نێر - كتابكَ) *ـكِ:(کتێبەکەت - بۆ مێ - كتابكِ) * ـكما: (کتێبەکەتان - بۆ دووانە - كتابكما) * ـكم:(کتێبەکەتان - بۆ کۆی نێر - كتابكم) * ـكنَّ:(کتێبەکەتان - بۆ کۆی مێ - كتابكنَّ) * ه: (کتێبەکەی - بۆ نێر - كتابُه) * ـها: (کتێبەکەی - بۆ مێ - كتابُها) * ـهما: (کتێبەکەیان - بۆ دووانە - كتابهما) * ـهم: (کتێبەکەیان - بۆ کۆی نێر - كتابهم) * ـهنَّ: (کتێبەکەیان - بۆ کۆی مێ - كتابهنَّ) ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ # ٣. جێناوە شاراوەکان (الضمائر المستترة) ئەمانە ئەو جێناوانەن کە لە ڕستەکەدا دیار نین بەڵام لە واتای کردارەکەدا تێدەگەین، وەک: * اکتبْ:(بنووسە) -> جێناوەکە لێرەدا "أنتَ"یە و شاردراوەتەوە. *نلعبُ:(یاری دەکەین) -> جێناوەکە لێرەدا "نحن"ە و شاردراوەتەوە. > *تێبینی:* زمانی عەرەبی جیاوازی دەکات لە نێوان نێر و مێ، هەروەها جۆرێکی تایبەتی هەیە بۆ "دووانە" (المثنى) کە لە زمانی کوردیدا نییە.

«شَاءَ مَنْ شَاءَ وَأَبَى مَنْ أَبَى» ئەم ڕستەیە یەکێکە لە دەستەواژە باوەکانی زمانی عەرەبی کە بۆ جەختکردنەوە لەسەر ڕوودانی شتێک بەکاردێت، بەبێ گوێدانە ڕەزامەندی کەسانی دەوروبەر. * مانای وشەبەوشە: "ویستی ئەوەی کە ویستی، و ڕەتی کردەوە ئەوەی کە ڕەتی کردەوە." * مانای مەبەست: * کێ حەزی لێیە با حەزی لێ بێت و کێ حەزی لێ نییە با حەزی لێ نەبێت. * بیانەوێت یان نەیانەوێت (کارەکە هەر دەبێت). * بە کەیفی خۆیان، ڕازی بن یان نا.

«مَنْطِق» : واتە بیرکردنەوەی ڕێکوپێک یان شێوازی قسەکردن و بەڵگەهێنان. بە کوردی دەکرێت بڵێین: "ڕێکخستنی بیر". «مُحَنَّك» : واتە کەسێک کە ئەزموونی زۆری هەیە، زیرەک و بەئاگایە. بە کوردی: "تاقیکراوە"، "زیرەک" یان "ئەزمووندیدە".

«شِئْنَا أَوْ أَبَيْنَا» واتە: حەزمان لێ بێت یان نا، ڕازی بین یان نا.

ماناینَهْبُ الأَرَاضِي 🔹 بەزۆر دەست بەسەر زەوی یان مڵکێکی کەسێکی تر داگرتن یان 🔹 دزینی زەوی بە شێوەی نایاسایی بە کوردی (سۆرانی) دەوترێت: تاڵانکردنی زەوی داگیرکردنی نایاسایی زەوی بەزۆر وەرگرتنی مڵک 📌 نموونە: قامَ بعضُ الأشخاصِ بنَهْبِ الأَراضي. → هەندێ کەس زەویان تاڵان کرد.

التَّرْبِيَةُ: أَنْ تَعْرِفَ مَتَى تَتَكَلَّمُ. پەروەردە: دەزانی کەی قسە دەکەی. الأَخْلَاقُ: أَنْ تَسْمَعَ لِمَنْ تَتَكَلَّمُ. ئەخلاق: گوێ دەگری لەو کەسەی  قسەدەکات. الأَدَبُ: أَلَّا تُقَاطِعَ مَنْ يَتَكَلَّمُ. ڕێز: قسەی کەسێک نابڕێ کە قسە دەکات. الذَّكَاءُ: أَلَّا تُصَدِّقَ كُلَّ مَنْ يَتَكَلَّمُ. زیرەکی: باوەڕ بە هەموو کەسێک ناکا کە قسە دەکات.

قيـل __ ووتراوە فـي ____ لە عــين ____ چاوی النساء _____ ئـافرەت الاهتمام _____گرنگی پێدان أغــلى ____ بەنرخترە مــــن _____ لە المـال ______ پارەو ماڵ J🤍

هەشت یاسای گرنگ بۆ  فێربوونی ئیعراب یەکەم/هەرکاتێک(إسم)لە دوای(أسماء الإشارة)ەوە هات و(ال)پێوە بوو دەبێت بە(بدل). وەک/(إن هذا القرآن يهدي للتي هي أقوم) دووەم/هەر کاتێک(إسم)ێکی(نكرة)لەدوای(أسماء الإشارة)ەوە هات ئەوا دەبێت بە(خبر). وەک/(فدعا ربه أن هؤلاء قوم مجرمون) سێیەم/هەر کاتێک(إسم)هات لەدوای(لولا)ڕاستەوخۆ بڵێ مبتدأ و خبرەکەشی(محذوف)ەو بریتییە لە(موجود). وەک/(لولا العلم ما تقدمت الأمم). چوارەم/لە ئسلوبی(التعجب)دا دایم بڵێ بڵێ بووە بە(مفعول به) وەک/(مــا أجمل الربيع) پێنجەم/هەر کاتێک(إسم)ێک لەدوای زمان و مکانەوە هات ئەبێت بە(مضاف إليه) شەشەم/هەر کاتێک(إسم)ێک هات لەدوای ژمارە(٣ تا ٩)ڕاستەوخۆ بڵێ(مضاف إليه) وەک/(الذي خلق سبع سموات طـــباقــاً) حەوتەم/هەر کاتێک(إسم)ێک هات لەدوای ژمارە(١١ تا ٩٩)ڕاستەوخۆ بڵێ(تمييز منصوب) وەک/(إني رأيت أحــد عشــر كوكبــــاً)   هەشتەم/هەر کاتێک(إسم)ێک هات لەدوای ژمارە(١٠٠ تا ١٠٠٠)ڕاستەوخۆ بڵێ(مضاف إليه) وەک/(اشتريت مــئـــة كتـــاب) بڕوا محمد

يقولُ الرافعيُّ: ڕافیعی دەڵێت: "في كلِّ إنسانٍ تعرِفُه إنسانٌ لا تعرِفُه". "لە ناخی هەموو مرۆڤێکدا کە دەیناسیت، مرۆڤێکی تر هەیە کە نایناسیت" . أيْ أنّ لكُلِّ شخصٍ وجهًا خفيًّا عنك واتە: هەموو کەس دیوێکی شاراوەی هەیە ولكنّه لم يظهرْ لَك بَعدُ، کە هێشتا بۆت ئاشکرا نەبووە، لذا كُن حذِرًا عند التعامُلِ، بۆیە ئاگاداری کردارەکانت بە وانتظِرِ التّغيُّرَ. چاوەڕوانی گۆڕانبە. ****

هەشت یاسای گرنگ بۆ  فێربوونی ئیعراب یەکەم/هەرکاتێک(إسم)لە دوای(أسماء الإشارة)ەوە هات و(ال)پێوە بوو دەبێت بە(بدل). وەک/(إن هذا القرآن يهدي للتي هي أقوم) دووەم/هەر کاتێک(إسم)ێکی(نكرة)لەدوای(أسماء الإشارة)ەوە هات ئەوا دەبێت بە(خبر). وەک/(فدعا ربه أن هؤلاء قوم مجرمون) سێیەم/هەر کاتێک(إسم)هات لەدوای(لولا)ڕاستەوخۆ بڵێ مبتدأ و خبرەکەشی(محذوف)ەو بریتییە لە(موجود). وەک/(لولا العلم ما تقدمت الأمم). چوارەم/لە ئسلوبی(التعجب)دا دایم بڵێ بڵێ بووە بە(مفعول به) وەک/(مــا أجمل الربيع) پێنجەم/هەر کاتێک(إسم)ێک لەدوای زمان و مکانەوە هات ئەبێت بە(مضاف إليه) شەشەم/هەر کاتێک(إسم)ێک هات لەدوای ژمارە(٣ تا ٩)ڕاستەوخۆ بڵێ(مضاف إليه) وەک/(الذي خلق سبع سموات طـــباقــاً) حەوتەم/هەر کاتێک(إسم)ێک هات لەدوای ژمارە(١١ تا ٩٩)ڕاستەوخۆ بڵێ(تمييز منصوب) وەک/(إني رأيت أحــد عشــر كوكبــــاً)   هەشتەم/هەر کاتێک(إسم)ێک هات لەدوای ژمارە(١٠٠ تا ١٠٠٠)ڕاستەوخۆ بڵێ(مضاف إليه) وەک/(اشتريت مــئـــة كتـــاب) بڕوا محمد

ئاسانترین ڕێگا بۆ فێربوونی اعڕاب بەشی دووەم یاسا گشتییەکان ئەم یاسایانەی کە اعراب کردنت بۆ ئاسان دەکەن، زۆرێک لەبابەتە ئاڵۆزەکانت لا ڕۆشەن دەکەن 1_هەر اسمێکی مەعریفەت بینی لەدوای (اسماء اشارة) ڕاستەوخۆ بزانە (بدلە) نموونە: رٲیت هذا الرجل (الرجل ) بدلە چونکە دوای (اسمی اشارة) هاتووە. پوختەی یاساکە: اسم اشارة+ ال=>بدل تێبینی: اسم اشارەکان بریتیین لە (هذا، هذه، هذان، هاتان، هؤلاء، اولئك......). 2_ هەر اسمێکت بینی لەدوای (لولا) ڕاستەوخۆ بزانە ئەو اسمە (مبتدا). نموونە: لولا الٳسلام لهلكنا. الاسلام: مبتدا مرفوع علامة رفعه الضمة. پوختەی یاساکە: لولا= مبتدا+ خبرە دائما محذوف تقدیره(موجود). 3_ هەر اسمێکت بینی لەدوای (هنا، هناك، ثمة) ڕاستەوخۆ بزانە ئەو اسمە (مبتدا). نموونە: هنا القاهرة. القاهرة: مبتدا مرفوع وعلامة رفعه الضمة الظاهرة. پوختەی یاساکە: (هنا، هناك، ثمة)= مبتدا. 4- هەر وشەیەکت بینی لەدوای کەلیمەی (بخاصة) هات ڕاستەوخۆ بزانە ( مبتدا مؤخر)ە.