مطبوعات قدیمی

روزنامه «بامداد»، 27 مرداد 1358 در عملیات پاوه یک فانتوم و یک هلیکوپتر سقوط کرد/ پاوه از سه طرف به محاصره درآمده است/ دفتر معاون نخست وزیر اعلام کرد: در پاوه چهل نفر کشته و 18 نفر سر بریده شده اند سازمان مجاهدین خلق درباره خطر ناآرامی های تهران هشدار داد نامه سرگشاده هیات اجرایی جمعیت حقوقدانان به نخست وزیر؛ مگر قابل قبول است که غیر از دولت موقت ارگان اجرایی دیگر در مملکت باشد و حقوق و جان و شرف و ناموس مردم دستخوش نارسایی گردد/ آزادی مطبوعات و اجتماعات لازمه بقا و دوام حکومت مردم است جبهه ملی روز یکشنبه از طرح توطئه های آمریکا و انگلیس در کودتای 28 مرداد پرده بر میدارد؛ جبهه ملی دولت را به ظهور یک دیکتاتور هشدار داد/ جامعه ما شاهد وقایعی است که عینا سالهای قبل از کودتای رضاخان را به خاطر می آورد

روزنامه «انقلاب اسلامی» ارگان مطبوعاتی ابوالحسن بنی صدر، 27 مرداد 1358 مهلت 24 ساعته امام به دولت و ارتش/ برای سرکوبی ضد انقلاب؛ نیروهای کمکی به پاوه اعزام شد امام خمینی: این توطئه گران در کردستان در صدر کفار هستند، باید با آن ها به شدت رفتار شود ما انقلابی عمل نکرده ایم/ می آیم تهران و با روسایی که مسامحه می کنند انقلابی عمل میکنم

روزنامه «اطلاعات»، 27 مرداد 1358 اخطار شدید امام به دولت، ارتش و پاسداران؛ دادستان انقلاب باید تمام مجلاتی را که بر ضد مسیر ملت است و توطئه گر است، توقیف و نویسندگان آن ها را محاکمه کند/ دولت، ارتش و ژاندارمری باید با شدت رفتار کنند/ می آیم تهران و با روسایی که مسامحه می کنند انقلابی عمل میکنم فرمان امام برای سرکوبی مهاجمان پاوه به ارتش صادر شد؛ ارتش و نیروهای انقلابی در پاوه وارد عمل می شوند/ دکتر چمران و همراهانش سالمند/ مهاجمان دهها تن از پاسداران و مردم را سر بریدند

روزنامه «جمهوری اسلامی»، 27 مرداد 1358 پاسداران انقلاب را در پاوه سر بریدند/ مهاجمین به بیمارستان ها حمله میکنند و بیماران را به مسلسل می بندند امام خمینی: این اعلام آخر است، اگر در کار خودشان تعدیل نکنند، به تهران می آیم و انقلابی رفتار میکنم/ دادستان انقلاب موظف است تمام مجلاتی که در مسیر انقلاب قلم نمی زنند توقیف کند

روزنامه «کیهان»، 27 مرداد 1358 امام خمینی: اشتباه کردیم که انقلابی عمل نکردیم/ عذرها را کنار بگذارید فاسدها را سرکوب کنید/ ارتش با توپ و تانک به پاوه حرکت کند ارتش مواضع مهاجمان را در هم کوبید/ مهاجمان مسلح در پاوه مردم و پاسداران را قتل عام کردند مهاجمان، 18 پاسدار مجروح را در بیمارستان سر بریدند و 40 نفر را کشتند

مرداد ۵۸؛ پاوه در محاصره و فرمانی که ورق را برگرداند در روزهای پایانی مرداد ۱۳۵۸، شهر پاوه و مناطق پیرامون آن به یکی از کانون‌های اصلی درگیری در کردستان تبدیل شد. در پی تشدید درگیری میان نیروهای مسلح مخالف جمهوری اسلامی و نیروهای دولتی، شهر پاوه در محاصره قرار گرفت و نبرد بر سر کنترل شهر شدت یافت. در این مقطع، شهید مصطفی چمران که از سوی دولت در منطقه حضور داشت، به همراه نیروهای پاسدار معروف به « دستمال سرخها» به فرماندهی«شهید علی اصغر وصالی»و گروهی از نیروهای داوطلب در دفاع از پاوه مشارکت کرد. در جریان درگیری‌ها شماری از نیروهای دو طرف کشته و مجروح شدند. بیمارستان پاوه نیز در جریان حوادث به یکی از نقاط درگیری تبدیل شد و تعدادی از پاسداران مجروح حاضر در بیمارستان به شهادت رسیدند؛ واقعه‌ای که بازتاب گسترده‌ای در مطبوعات و روایت‌های بعدی از حوادث پاوه پیدا کرد. با بحرانی‌تر شدن وضعیت، امام خمینی در ۲۷ مرداد ۱۳۵۸ فرمانی خطاب به ارتش، ژاندارمری و دولت صادر کرد و خواستار اقدام فوری برای پایان دادن به محاصره پاوه شد. در بخشی از این فرمان آمده بود: «من به عنوان ریاست کل قوا به رئیس ستاد ارتش دستور می‌دهم که فوراً با تجهیز کامل عازم منطقه شوند؛ و به تمام پادگان‌های ارتش و ژاندارمری دستور می‌دهم که بی‌انتظار دستور دیگر و بدون فوت وقت ـ با تمام تجهیزات ـ به سوی پاوه حرکت کنند؛ و به دولت دستور می‌دهم وسایل حرکت پاسداران را فوراً فراهم کنند.» امام خمینی همچنین هشدار داد که در صورت اجرا نشدن دستور، فرماندهان ارتش و ژاندارمری را مسئول خواهد دانست. پس از صدور این فرمان، یگان‌های ارتش، ژاندارمری و نیروهای سپاه و داوطلبان برای شکستن محاصره و تقویت نیروهای مستقر در منطقه وارد عمل شدند. با تغییر وضعیت نظامی، محاصره پاوه شکسته شد و نیروهای مخالف جمهوری اسلامی از شهر عقب نشستند. حوادث پاوه و فرمان ۲۷ مرداد امام خمینی در روزهای بعد بازتاب گسترده‌ای در مطبوعات داشت و بعدها نیز به یکی از رخدادهای شاخص نخستین ماه‌های پس از انقلاب و درگیری‌های کردستان تبدیل شد. به مناسبت سالگرد آن رویدادها نگاهی میکنیم به بریده روزنامه های آن روزهای کشور ... www.arshiveiran.ir @oldnewspaper

روزنامه «اطلاعات»، سوم شهریور 1320 جلسه فوق العاده مجلس شورای ملی و گزارش آقای نخست وزیر راجع به یادداشت های دولت انگلیس و شوروی به دولت شاهنشاهی و تجاوز نیروهای مسلح آن دو دولت به مرزهای ایران "متاسفانه ... نمایندگان شوروی و انگلیس ساعت چهار صبح امروز به منزل نخست وزیر رفته هر کدام یادداشتی مبنی بر تکرار مطالب گذشته تسلیم نموده و در این یادداشت ها توسل خود را به نیروی نظامی اخطار کرده اند و مطابق گزارش هایی که رسیده معلوم شد نیروی نظامی آن ها در تاریخ همان ساعت که نمایندگان مزبور در منزل نخست وزیر مشغول مذاکره بودند از مرزهای ایران تجاوز نموده نیروی هوایی شوروی در آذربایجان به بمباران شهرهای باز و بی دفاع پرداخته و قوای زیاد از جلفا به سمت تبریز اعزام شده اند، در خوزستان قوای انگلیس به بندر شاهپور و خرمشهر حمله برده کشتی های ما را غافلگیر نموده صدمه زده اند و نیروی هوایی آن دولت به اهواز بمب ریخته و همچنین قوای انگلیس با وسایل موتوریزه فوق العاده زیاد از طرف قصر شیرین به سمت کرمانشاه در حرکت می باشند..."

وقتی «فتح و ظفر» پشت ویترین می‌ماند! در حال مرتب‌کردن شماره‌های سال ۱۳۶۰ مجله #زن_روز بودم که جلد آخرین شماره سال، منتشرشده در ۲۲ اسفند، توجهم را جلب کرد؛ جلدی که هرچه بیشتر به آن نگاه کردم، فاصله میان عکس و نوشته روی آن برایم تلخ‌تر شد؛ «فرزندان گل و گلوله، نونهالان سال نماز و نیایش به استقبال عید پیروزی می‌روند، بهار آزادی و فتح و ظفر را با کوخ‌نشینان و جنگ‌زدگان تقسیم کنیم.» عکاس تصویر روی جلد نیز در صفحه سوم، «محمد بهارناز» معرفی شده است. آنچه برای من در این جلد بیش از هر چیز قابل تأمل است، نحوه تطبیق این نوشته با عکس است: چند کودک با لباس‌هایی فقیرانه، پشت ویترین یک مغازه ایستاده‌اند و با کنجکاوی به داخل نگاه می‌کنند؛ تصویری که بیش از «فتح و ظفر»، می‌تواند فقر، محرومیت و فاصله بخشی از کودکان جامعه با رفاه و امکانات را به ذهن بیاورد. اما «زن روز» همین تصویر را در قالب ادبیات حماسی معنا کرده است؛ از «سال نماز و نیایش» سخن گفته، به استقبال «عید پیروزی» و «بهار آزادی و فتح و ظفر» رفته و در پایان نیز توصیه کرده است که این بهار را با «کوخ‌نشینان و جنگ‌زدگان» تقسیم کنیم.

«شاهد»؛ از تریبونی برای نهضت ملی تا حضور تمام قد برای مشروعیت بخشی به کودتا! روزنامه «شاهد» از نشریات مهم و پرنفوذ سال‌های نهضت ملی‌شدن نفت بود؛ روزنامه‌ای که نام آن بیش از همه با دکتر #مظفر_بقایی_کرمانی پیوند خورده است. دوره شناخته‌شده «شاهد» از ۲۱ شهریور ۱۳۲۸ آغاز شد و #علی_زهری مدیریت آن را برعهده داشت. «شاهد» در آغاز از مطبوعات حامی جنبش ملی بود. با تشکیل حزب زحمتکشان ملت ایران در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۳۰، این روزنامه به ارگان حزب تبدیل شد. حزب زحمتکشان که مظفر بقایی و خلیل ملکی از چهره‌های اصلی آن بودند، در آغاز از #مصدق ، ملی‌شدن صنعت نفت و مقابله با نفوذ #حزب_توده حمایت می‌کرد. یرواند آبراهامیان نیز در ایران بین دو انقلاب، «شاهد» را نشریه‌ای معرفی می‌کند که حزب زحمتکشان دیدگاه‌های خود را از طریق آن منتشر می‌کرد. برنامه حزب در شماره ۲۶ اردیبهشت ۱۳۳۰ «شاهد» نیز منتشر و در اختیار عموم قرار گرفته بود. اما این همراهی دوام نیاورد. اختلاف مظفر بقایی با مصدق شدت گرفت و در سال ۱۳۳۱ شکاف در حزب زحمتکشان به جدایی خلیل ملکی و هواداران او انجامید. ملکی و « #نیروی_سوم » همچنان از دولت مصدق حمایت کردند، اما بقایی و «شاهد» به صف مخالفان سرسخت نخست‌وزیر پیوستند. با تشدید اختلاف بقایی و مصدق، بقایی و حزب زحمتکشان به مخالفان دولت تبدیل شدند. یکی از محورهای اصلی تبلیغات این جریان، خطر گسترش نفوذ حزب توده و کمونیسم بود؛ نگرانی‌ای که در مواضع سیاسی بقایی در این دوره نقش برجسته‌ای داشت. اهمیت تاریخی «شاهد» به‌ویژه در روزهای منتهی به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ آشکار می‌شود. روزنامه در ۱۲ مرداد، همه‌پرسی انحلال مجلس هفدهم را با تیتر تند «از آغامحمدخان قاجار تا نواده اش آغامحمد خان مصدق» محکوم کرده و به نقل از بقایی می نویسد: «امروز مسخره ترین و مفتضح ترین رفراندوم های تاریخ در طهران صورت می گیرد» و پس از شکست نخستین مرحله کودتا در ۲۵ مرداد نیز به جای پذیرش روایت دولت، ماجرا را «کودتای ساختگی» و اقدامی از سوی حزب توده و با اطلاع «دولت موافق حزب توده» برای تغییر رژیم معرفی می‌کرد. «شاهد» در این روز نوشت: توده ای ها قصدر کودتا دارند و نظرشان از انتشار کودتای جعلی دربار انحراف افکار عمومی است. «در ۲۷ مرداد ۱۳۳۲، یک روز پیش از سقوط دولت مصدق، روزنامه «شاهد» متن فرمان شاه مبنی بر انتصاب سرلشکر #فضل‌الله_زاهدی به نخست‌وزیری را منتشر کرد و در شماره روز بعد، ۲۸ مرداد، تصویر فرمان را نیز به چاپ رساند. صبح ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، هنگامی که عملیات سرنگونی دولت مصدق وارد مرحله نهایی شد، صفحه اول «شاهد» عملاً یک اعلامیه تمام‌عیار علیه دولت بود. تیتر اصلی چنین آغاز می‌شد: «مردم ایران! استقلال و آزادی شما، مشروطیت و قومیت شما در معرض وحشیانه‌ترین یورش‌های خائنانه است.» روزنامه دولت مصدق را «غیرقانونی» می‌خواند، زاهدی را نخست‌وزیر قانونی معرفی می‌کرد و خطر حزب توده و سقوط مشروطیت را محور تبلیغات خود قرار داده بود. یک روز بعد، ۲۹ مرداد، لحن «شاهد» دیگر جای تردیدی درباره موضع سیاسی آن باقی نمی‌گذاشت. روزنامه سقوط دولت را با تیتر «قیام مردم حکومت مصدق را سرنگون ساخت» بازتاب داد و در کنار آن به نقل از نطق مظفر بقایی نوشت: «نگذارید خائنین از دار مجازات فرار کنند» و خواهان تأمین «خون‌بهای شهدای دیروز» از طریق مصادره اموال مصدق شد. از این رو «شاهد» نمونه‌ای بسیار مهم از دگرگونی صف‌بندی مطبوعات عصر نهضت ملی است: روزنامه‌ای که فعالیت خود را در جریان شکل‌گیری نهضت ملی در صف مطبوعات ملی و ضد نفوذ بریتانیا آغاز و سپس از ملی‌شدن نفت حمایت کرد و به ارگان حزبی از نیروهای جبهه ملی تبدیل شد، اما با شکاف سیاسی میان بقایی و مصدق، مسیر معکوسی پیمود و سرانجام در روزهای سرنوشت‌ساز مرداد ۱۳۳۲ به یکی از تندترین تریبون‌های مطبوعاتی مخالف دولت مصدق و مدافع مشروعیت نخست‌وزیری زاهدی بدل شد. www.arshiveiran.ir @oldnewspaper

آرشیو روزنامه های دوره های مختلف از سوی مراکز گوناگون تاکنون اسکن و در اختیار پژوهشگران تاریخ معاصر قرار گرفته است، مقایسه نوع اسکن مطبوعات نشان دهنده این واقعیت است که مسئول اسکن به کار دقیقی که باید انجام دهد و می داد نگاه کارمندی داشته و حداکثر تلاش را مصروف این کرده که در یک روز بیشترین صفحات را اسکن و تحویل دهد و آسوده شود و این در حالی است که روزنامه ها باید با بالاترین کیفیت ممکن و صفحه به صفحه اسکن شوند و هر صفحه به صورت کامل و صاف و نه کج و معوج در اختیار قرار گیرد. روزنامه ها و مجلاتی که خود من اسکن میکنم چه مجلات منتشر شده در سال های اخیر و دهه هفتاد به این سو و چه روزنامه های قدیمی تر به این مهم توجه ویژه ای دارم و امیدوارم حتی روزنامه هایی که به صورت اسکن ضعیف موجود دارم روزی به صورت کاغذی در اختیار داشته باشم و دوباره اسکن کنم. متاسفانه مسئولین اسناد و آرشیو کشور به محض این که از موجود بودن یک روزنامه در مجموعه اطمینان حاصل می کنند به کیفیت آن توجه ندارند در حالی که باید صفحه به صفحه مورد بررسی قرار گرفته و نسخه های ضعیف دوباره اسکن شوند. امیدوارم خداوند چنان وسعتی بدهد که بتوانم این کار را حداقل در مورد مطبوعات مهم تاریخ معاصر انجام دهم. www.arshiveiran.ir @oldnewspaper

www.arshiveiran.ir @oldnewspaper

«باختر امروز»؛ صدای تند نهضت ملی در سال‌های پرآشوب ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۲ روزنامه « #باختر_امروز » از مهم‌ترین روزنامه‌های سیاسی سال‌های نهضت ملی‌شدن نفت بود؛ روزنامه‌ای که نامش بیش از هر چیز با دکتر #سیدحسین_فاطمی ، روزنامه‌نگار، از نزدیک‌ترین یاران محمد مصدق و بعدها وزیر امور خارجه دولت او، گره خورده است. #فاطمی پیش از انتشار «باختر امروز» سال‌ها در مطبوعات فعالیت کرده و مدتی نیز اداره روزنامه « #باختر » را برعهده داشت. چهار سال پس از توقف انتشار آن روزنامه، فاطمی این بار با امتیازی مستقل «باختر امروز» را بنیان گذاشت؛ روزنامه‌ای که خیلی زود به یکی از نشریات مطرح و پرنفوذ سیاسی کشور تبدیل شد. نخستین پیش‌شماره «باختر امروز» در ۹ تیر ۱۳۲۸ منتشر شد و انتشار منظم آن، با شماره مسلسل، از ۸ مرداد همان سال آغاز شد. عمر روزنامه از همان ابتدا با توقیف و فشار همراه بود. لحن صریح و بی‌پرده فاطمی سبب شد «باختر امروز» تنها در چند ماه نخست فعالیت خود، در مرداد، شهریور، مهر و بهمن ۱۳۲۸ چند بار توقیف شود. در دوره‌های توقیف نیز گاه نشریاتی مانند «سرگذشت» و «باختر» جای آن را می‌گرفتند. با تشکیل #جبهه_ملی ایران در پاییز ۱۳۲۸، جایگاه سیاسی «باختر امروز» روشن‌تر شد. روزنامه به یکی از مهم‌ترین تریبون‌های جبهه ملی و از جدی‌ترین حامیان محمد #مصدق تبدیل شد. ملی‌شدن صنعت نفت، مقابله با نفوذ بریتانیا و پشتیبانی از سیاست‌های دولت مصدق، محور اصلی مطالب آن در سال‌های بعد بود. با این همه، «باختر امروز» را نمی‌توان صرفاً روزنامه‌ای در خدمت دولت مصدق دانست. شخصیت سیاسی فاطمی و قلم تند و صریح او به روزنامه رنگ‌وبویی خاص می‌داد و در بسیاری از مواقع مواضع آن از مواضع دیگر چهره‌های جبهه ملی تندتر بود. به همین دلیل، «باختر امروز» علاوه بر اینکه روزنامه‌ای نزدیک به مصدق و جبهه ملی بود، تا حد زیادی بازتاب‌دهنده دیدگاه‌ها و شیوه سیاست‌ورزی خود فاطمی نیز به شمار می‌رفت. بخش مهمی از شهرت روزنامه به سرمقاله‌های #حسین_فاطمی بازمی‌گردد. نوشته‌هایی که امروز فقط مطالب یک روزنامه قدیمی نیستند؛ بلکه اسنادی دست‌اول برای شناخت نگاه بخشی از نیروهای نهضت ملی به دربار، بریتانیا، مسئله نفت، استقلال سیاسی و سیاست خارجی ایران محسوب می‌شوند. فاطمی از مهر ۱۳۳۱ به وزارت امور خارجه دولت مصدق رسید، اما حضور او در دولت به معنای قطع ارتباط سیاسی‌اش با «باختر امروز» نبود. همین مسئله اهمیت روزنامه را در ماه‌های پایانی دولت مصدق دوچندان می‌کند؛ زیرا با روزنامه‌ای روبه‌رو هستیم که خط سیاسی آن با یکی از مهم‌ترین اعضای کابینه مصدق و در عین حال یکی از سرسخت‌ترین منتقدان دربار و سیاست بریتانیا پیوند داشت. تندترین مواضع «باختر امروز» را باید در روزهای پایانی عمر آن، یعنی فاصله ۲۵ تا ۲۷ مرداد ۱۳۳۲، جست‌وجو کرد. پس از ناکامی کودتای ۲۵ مرداد و خروج شاه از ایران، حملات فاطمی به سلطنت به اوج رسید. در آخرین سرمقاله روزنامه، در ۲۷ مرداد، فاطمی با لحنی کم‌سابقه به دربار و سیاست بریتانیا تاخت و خروج شاه را در چارچوب مبارزه ایران برای رهایی از نفوذ خارجی تفسیر کرد. اما «باختر امروز» فردای آن روز دیگر فرصت انتشار پیدا نکرد. در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و هم‌زمان با سقوط دولت مصدق، دفتر و چاپخانه روزنامه مورد حمله و غارت قرار گرفت و انتشار آن متوقف شد. شماره ۱۱۷۴، مورخ ۲۷ مرداد ۱۳۳۲، آخرین شماره‌ای بود که پیش از کودتا منتشر شد. از این منظر، مجموعه ۱۱۷۴ شماره‌ای «باختر امروز» چیزی فراتر از آرشیو یک روزنامه قدیمی است. ورق‌زدن شماره‌های آن، در واقع دنبال‌کردن بخشی از تاریخ نهضت ملی نفت از دل حوادث همان روزهاست: از شکل‌گیری جبهه ملی و مبارزه برای ملی‌شدن نفت تا نخست‌وزیری مصدق، کشمکش با بریتانیا، اختلاف با دربار، بحران‌های سیاسی سال‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ و سرانجام کودتای ۲۸ مرداد. البته «باختر امروز» روزنامه‌ای بی‌طرف نبود و اساساً چنین ادعایی هم نداشت. موضع سیاسی آن روشن و صریح بود. ارزش تاریخی روزنامه نیز دقیقاً در همین نکته نهفته است: «باختر امروز» را باید به‌عنوان سندی دست‌اول از نگاه یکی از مهم‌ترین جریان‌ها و چهره‌های درگیر در نهضت ملی خواند؛ سندی که برای رسیدن به تصویری کامل‌تر از آن دوره، باید در کنار روزنامه‌های رقیب، اسناد دولتی، خاطرات و دیگر منابع تاریخی قرار گیرد. 📌 مشخصات کوتاه: صاحب‌امتیاز و مدیر: دکتر سیدحسین فاطمی سردبیر: نصرالله شیفته محل انتشار: تهران آغاز انتشار منظم: ۸ مرداد ۱۳۲۸ آخرین شماره پیش از کودتا: شماره ۱۱۷۴، ۲۷ مرداد ۱۳۳۲ گرایش: ملی‌گرا، حامی جبهه ملی و دولت محمد مصدق سرنوشت: حمله و غارت دفتر و چاپخانه در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و توقف انتشار. کانال مطبوعات قدیمی به مناسبت سالگرد کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ آرشیو مرداد این سال «باختر امروز» را تقدیم علاقمندان تاریخ معاصر می کند.