احسان‌نامه

حدود سال ۱۳۲۵، ایران، نزدیک سقز، تپه‌ای به اسم زیویه. یه‌سری روستایی (به روایتی یک پسر چوپان) اونجا چیزی پیدا می‌کنن: طلا، نقره، جواهر، تابوتی برنزی لب تا لب پر از طلا و اشیایی نفیس و … گنجینه‌ای واقعی مربوط به 3000 سال قبل در دوران مانایی‌ها (حدود ۸۵۰ تا ۶۱۶ پیش از میلاد)! ولی اون زمان خبری از دولت و تیم باستان‌شناسی نیست. سریع دلال‌ها میان. جنس‌ها بریده می‌شن، فروخته می‌شن، می‌رن تهران، بعد اروپا و آمریکا و به معنای واقعی قلعه زیویه (Ziwiye ) به تاراج می‌ره! اسمی که تو روایت محلی و خیلی منابع تکرار می‌شه: ایوب ربنو (رب النوع) دلال عتیقه. ظاهراً مجوز حفاری تجاری از دولت وقت گرفته بود و سال‌ها اون تپه رو کاوش می‌کرده. بخش زیادی از این گنج از همون مسیر رفت بیرون از ایران. اون زمان اداره میراث فرهنگی و آثار باستانی و ... وجود نداشته، بخشی بوده به اسم اداره عتیقیات ایران که مسئولش یک فرانسوی بوده به اسم André Godard (آندره گدار) که همون زمان بخشی از این آثار رو به هر ضرب و زوری که بوده از چنگ قاچاقچیان و ایوب ربنو می‌خره و برای خود ایران حفظ می‌کنه! (دمش گرم!) اسم دیگه‌ای که حتی این روزها هم کماکان شنیده می‌شه، خانواده (برادران) محبوبیان هستش. خانوادهٔ یهودی–ایرانی که چند نسل کارشون عتیقه و حفاری تجاری بوده و هست: 1. بنیامین محبوبیان، پدر، اوایل قرن بیستم که لرستان و آذربایجان و حسنلو و جاهای دیگه رو کاوش کرده. حتی خود سایتشون زیویه رو تو لیست کاراش آوردن. جنس‌ها می‌رفتن فرانسه و بعد سوئیس و در نهایت آمریکا. 2. هوشنگ و مهدی، پسرها. گالری تو تهران، بعد لندن و نیویورک. کلکسیونر و دلال بزرگ هنر ایران باستان. 3. نسل بعد هم هنوز تو انگلیس/آمریکا تو همین فضان. الان مجموعه محبوبیان تو لندن معروفه. خودشون می‌گن: «ما این آثار رو نجات دادیم، حفظ کردیم.» اما طرف مقابل، دولت فعلی، مردم به عنوان وارثان تاریخ و تمدن ایران و البته باستان شناس‌ها این اعتقاد رو ندارن! بعضی منابع ایرانی مهدی رو مرتبط با ربنو می‌دونن؛ این بیشتر اتهام/روایت داخلیه، نه حکم قطعی. یه پرونده جدا هم دارن هوشنگ محبوبیان تو نیویورک درگیر یه داستان سنگین شد: عتیقه‌هاش رو حدود ۱۸,۵ میلیون دلار بیمه کرد، بعد انگار قرار بود دزدی صوری راه بیفته که پول بیمه رو بگیرن. دادگاه رفت، ماجرا لو رفت. الان اشیاء کجان؟ پخش شدن: - یه‌کم تو ایران (موزه ملی، رضا عباسی، سنندج…) - یه‌کم تو لوور، بریتیش میوزیوم، متروپولیتن - یه‌کم تو مجموعه‌های خصوصی، از جمله اطراف محبوبیان‌ها بدتر از همه: بعد از اون غارت اولیه، اسم «زیویه» تبدیل شد به برند فروش. هر چی شبیهش بود می‌ذاشتن روش «از زیویه» تا گرون‌تر بفروشن. بعضی‌هاشم جعلی بودن. این گوشواره‌ای هم که Zendaya در فرش قرمز فیلم Odyssey به گوش انداخته از همین مجموعه زیویه میاد. مجموعه‌ای که فقط 10% از اون به دست باستان شناسان رسید و باقی اون به تاراج رفت، از جمله همین گوشواره‌ها! روایت دیگه‌ای هم هست از غارت گنجینه کلماکره که بارها از کشف زیویه غم انگیزتره. منابع من برای این مقاله کوتاه: ویکی‌پدیا، سایت Mahboubian Collection، صحبت‌های دکتر فرهاد زند و شنیده‌های خودم طی سالها بر اساس علاقه به آثار باستانی و روایت‌هاشون.