صبح اسلام

ادامه☝️ 🟡 قرآن ازلی، قرآن تاریخی (بخش نهم) در مثال پدر، نگرانی پدر، پیش از موقعیت و مستقل از آن، در ذهن و نفس پدر حاضر است؛ و پدر، در لحظهٔ رویارویی با موقعیت، تصمیم می‌گیرد که چگونه آن را بیان کند. اما در مورد قرآن، علم الهی به همه موقعیت‌ها ازلی است. یعنی خداوند ازلاً می‌داند که در چه موقعیتی، چه قالبی از بیان مناسب است. بنابراین، در مورد قرآن، نه تنها معنا ازلی است، بلکه تَعَیُّن آن نیز در علم الهی ازلی است. تفاوت این دو مثال در همین نکته است: در مثال پدر، تَعَیُّن، حادث است؛ در مورد قرآن، تَعَیُّن نیز در علم الهی ازلی است، هرچند وجود خارجی آن حادث است. این نکته، همان تفکیک سه‌گانهٔ فصل نخست است: علم ازلی به الفاظ، غیر از وجود خارجی الفاظ است؛ ثبوت در علم، غیر از تحقق در خارج است؛ و معلوم بودن، غیر از موجود بودن است. اکنون باید به سه اشکال احتمالی پاسخ داد، تا روشن شود که این تفکیک، صرفاً یک بازی اصطلاحی نیست. اشکال نخست: ممکن است گفته شود که این تفکیک، صرفاً یک بازی اصطلاحی است و مشکل را حل نمی‌کند. پاسخ این است که تفکیک، پیامدهای مهمی دارد. ثبات، به مرتبهٔ معنا مربوط است؛ و تغییر، به مرتبهٔ تَعَیُّن. تفکیک معنا از تَعَیُّن، برای جمع میان دو دسته از داده‌های قرآنی ضروری است: داده‌هایی که بر ثبات و حفظ قرآن تأکید می‌کنند، و داده‌هایی که بر تحول و دگرگونی صورت‌های جزئی وحی گواهی می‌دهند. بدون این تفکیک، باید یکی از این دو دسته را کنار بگذاریم؛ و کنار گذاشتن هر یک از آنها، مستلزم تأویل مجموعه‌ای از ظواهر است. دستهٔ نخست، آیاتی است که قرآن را حقیقتی ثابت و محفوظ معرفی می‌کند. خداوند می‌فرماید: «وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ لَدَيْنَا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ» (زخرف/۴: «و همانا آن در ام‌الکتاب که نزد ماست، برین و حکمت‌آمیز است»). و می‌فرماید: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ» (حجر/۹: «همانا ما ذکر [= قرآن] را فرو فرستادیم و به‌یقین نگهبان آن هستیم»). و می‌فرماید: «لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ» (فصلت/۴۲: «باطل از پیش رو و از پشت سر آن نمی‌آید»). این آیات، بر ثبات و مصونیت حقیقت قرآن دلالت دارند. دستهٔ دوم، آیاتی است که بر تحول و دگرگونی صورت‌های جزئی وحی در بستر تاریخ گواهی می‌دهند. روشن‌ترین آنها، آیهٔ «يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ» (رعد/۳۹: «خداوند هر چه را بخواهد محو می‌کند و هر چه را بخواهد ثبت می‌دارد؛ و اصل کتاب نزد اوست») است که سطح محو و اثبات، یعنی سطح تغییر، را از سطح امّ‌الکتاب، یعنی سطح ثبات، جدا می‌کند. آیهٔ «كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ» (هود/۱: «کتابی که آیاتش استوار شده، سپس از نزد حکیمی آگاه تفصیل یافته است») نیز دو مرحلهٔ إحکام و تفصیل را از هم متمایز می‌کند. و نسخ در آیهٔ «مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِّنْهَا أَوْ مِثْلِهَا» (بقره/۱۰۶: «هر آیه‌ای را که نسخ کنیم یا فراموش‌شدنش را مقرر داریم، بهتر از آن یا مانند آن را می‌آوریم») جز با پذیرش تغییر در سطح تَعَیُّن معنادار نیست: حکم یک آیه برداشته و حکم دیگری جای آن می‌آید، در حالی که علم و حکمت الهی تغییر نمی‌کند. بر این اساس، تفکیک معنا از تَعَیُّن، تنها یک تفکیک اصطلاحی نیست؛ بلکه شرط جمع میان این دو دسته از داده‌های قرآنی است. اگر معنا و تَعَیُّن را یکی بگیریم، ناچار باید یا ثبات معنا را انکار کنیم تا تغییر تَعَیُّن‌ها را توضیح دهیم، یا تغییر تَعَیُّن‌ها را نادیده بگیریم تا ثبات معنا را حفظ کنیم. صورت نخست، با دستهٔ نخست از آیات ناسازگار است؛ و صورت دوم، با دستهٔ دوم. تفکیک معنا از تَعَیُّن، راهی است برای حفظ هر دو دسته، بدون تأویل یا کنار گذاشتن یکی به نفع دیگری. اشکال دوم: ممکن است گفته شود که اگر تَعَیُّن نیز در علم الهی ازلی است، پس رخداد تاریخی هیچ نقشی ندارد و همه‌چیز ازلاً تعیین شده است. این اشکال، در نگاه نخست جدی به نظر می‌رسد، اما از ابهام یک واژه برمی‌خیزد: واژهٔ «تَعَیُّن» در دو معنای متفاوت به‌کار رفته است. مقصود از تَعَیُّن در اینجا، نخست، تَعَیُّن در مرتبهٔ علم است؛ یعنی اینکه خداوند ازلاً می‌داند این معنای کلی در چه قالبی، برای چه مخاطبی و در چه موقعیتی ظاهر خواهد شد. این تَعَیُّن، ازلی است. و دوم، تحقق عینی همان تَعَیُّن در عالم خارج و در بستر تاریخ است. این تحقق، حادث است و وابسته به رخداد تاریخی. اگر این دو مرتبه را از هم جدا نکنیم، جمله‌ها متناقض به نظر می‌رسند؛ اما با تفکیک آنها، تناقض برطرف می‌شود. ادامه👇 SobheEslam