Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Рыхтуецца да выдання кніга «Belarus: What Everyone Needs to Know» Яе аўтары – канадскі гісторык Дэвід Марплз і беларускі палітолаг Вераніка Лапуцька. На выданне абвешчана перадзамова, кніга пабачыць свет начачатку 2026 года. Яна напісана ў даступным фармаце пытанняў і адказаў, які дае чытачам магчымасць зразумець ключавыя моманты гісторыі Беларусі і перадумовы падзей, якія прыцягнулі ўвагу міжнароднай супольнасці да краіны – беспрэцэдэнтных масавых пратэстаў 2020 года і расійскага ўварвання ва Украіну ў лютым 2022 года. У кнізе «Беларусь: што трэба ведаць кожнаму» Марплз і Лапуцька разглядаюць месца краіны ў сучаснай Еўропе і яе адносіны з Расіяй, Украінай, Кітаем і іншымі дзяржавамі. І сцвярджаюць, што вобраз Беларусі як савецкага парку забаў альбо адгалінавання пуцінскага «Рускага свету» надуманы і памылковы. Дэвід Марплз – аўтар некалькіх кніг пра Беларусь. Папярэднія – «Our Glorious Past: Lukashenka’s Belarus and the Great Patriotic War» (2014) і «Understanding Ukraine and Belarus: A Memoir» (2020).

Алег Дзярновіч пра таямніцы Крэўскага замку Чаму замак у Крэве доўгі час заставаўся па-за ўвагай археолагаў? Што незвычайнага знойдзена зараз на раскопках замку і як хутка там завершыцца аднаўленне ці рэстаўрацыя?. Як сенсацыйныя знаходкі і адкрыцці змянілі погляды на гісторыю помніка? Пра гэта распавядае археолаг, кіраўнік археалагічных прац у Крэўскім замку Алег Дзярновіч.

Пачатак Вялікага тэрору 30 ліпеня 1937 г. НКВД зацвердзіў загад № 00447 супраць «былых кулакоў, крымінальнікаў і іншых контррэвалюцыйных элементаў». Загад даў старт Вялікаму тэрору, пад час якога было расстраляна ці асуджана да лагераў найвялікшая за часы камуністычнага тэрору колькасць савецкіх грамадзянаў, у тым ліку БССР. Масква даслала ліміты на колькасць расстраляных і асуджаных. НКВД дазволілі ўжываць фізічныя катаванні для найбольшага выкрыцця "ворагаў народу". Дакладных звестак аб колькасці рэпрэсаваных у Беларусі няма. У архіве КДБ захоўваюцца справы 235,5 тыс. пазбаўленых волі і  расстраляных у 1920-1950-я гг. Толькі 176 тыс. з іх рэабілітаваныя. Справы па сённяшні дзень схаваныя ад даследчыкаў і амаль недасяжныя для нашчадкаў рэпрэсаваных. Масавыя расстрэлы мірных грамадзянаў адбываліся ў 10 гарадах: Менск, Орша, Магілёў, Барысаў, Гомель, Мазыр, Чэрвень, Віцебск, Полацк, Слуцк. Вакол кожнага - па некалькі месцаў забойстваў. Улады іх не даследуюць ці выдаюць за месцы злачынстваў нацыстаў.

У храме-крэпасьці ў Мураванцы, якому больш за 500 гадоў, пайшлі расколіны па скляпеньнях 12-мэтровай вышыні. https://smarturl.click/B43vw Храм мае найвышэйшую катэгорыю каштоўнасьці, таму якія-хаця працы ў ім могуць праводзіць толькі кваліфікаваныя адмыслоўцы. У Горадзенскай япархіі шукаюць фундатараў, якія б аплацілі працу такіх спэцыялістаў. Гаспадары храму, апроч рамонту расколінаў і бяленьня счарнелай столі хацелі б займець у старажытным храме сучасную вэнтыляцыю і новую электраправодку. 🔗 Крыніца — news.by

✡️ Сінагогу з-пад 🐺 Ваўкавыска ўключылі ў сталую экспазіцыю парыжскага музея Віртуальная рэканструкцыя сінагогі з мястэчка 🦫 Воўпы (Ваўкавыскі раён) стала часткай сталай экспазіцыі Музея мастацтва і гісторыі юдаізму (MAHJ) у Парыжы, паведамляе @radiosvaboda. Праект распрацаваў Цэнтр беларуска-яўрэйскай культурнай спадчыны. Гэта адзін з першых прыкладаў мультымедыйнай прэзентацыі беларуска-яўрэйскай спадчыны на міжнароднай музейнай пляцоўцы. Воўпаўская сінагога, што існавала на тэрыторыі сучаснага Ваўкавыскага раёна і была знішчана падчас Другой сусветнай вайны, лічыцца адной з найпрыгажэйшых драўляных сінагог у гісторыі Еўропы. Як адзначае Chrysalis Mag, дзякуючы сучасным 3D-тэхналогіям, гістарычнаму аналізу і архіўным матэрыялам была створана дакладная віртуальная мадэль будынка.

«Усё пачалося з маёй рэзідэнцыі ў Парыжы, у гэтым самым музеі, вясной 2022 года»,

— распавяла прадзюсарка праекта Мая Кацнельсон. Паводле яе, у аснове мультымедыйнай экспазіцыі Belarus Shtetl былі VR-рэканструкцыі беларускіх сінагог, і ідэя партнёрства з MAHJ паўстала пасля таго, як яна ўбачыла ў экспазіцыі драўляную мадэль Воўпаўскай сінагогі, зробленую студэнтамі ОRТ (міжнароднай яўрэйскай дабрачыннай і адукацыйнай арганізацыі) у 1950-х. Праект пад куратарствам Рыгора Хейфіца рэалізоўваўся больш за год — з ручной адмалёўкай і грунтоўным гістарычным даследаваннем.

«Мы даследавалі архіўныя матэрыялы, стваралі ручныя адмалёўкі, мадэлявалі кожную дэталь. У выніку атрымалася сапраўды музейная праца»,

— адзначыла Кацнельсон. Паводле яе слоў, цяпер мадэль сінагогі змешчана ў цэнтры залы MAHJ, побач — экран з відэаінсталяцыяй. З восені да яго дададуць VR-акуляры, каб наведвальнік мог цалкам пагрузіцца ў прастору Воўпы. Падчас візіту ў Парыж каманда Цэнтра прэзентавала праект на канферэнцыі еўрапейскіх яўрэйскіх музеяў, дзе ініцыятыва выклікала вялікую цікавасць музейнай супольнасці.

«Гэта паказвае, што мы працуем на ўзроўні і нават наперадзе многіх музейных практык. І самае галоўнае — гэта падкрэслівае значнасць Беларусі і беларуска-яўрэйскай спадчыны ў еўрапейскай гісторыі»,

— дадала яна. VR-тур Воўпаўскай сінагогі даступны на сайце Цэнтра беларуска-яўрэйскай культурнай спадчыны. Ён з’яўляецца часткай шырэйшага праекта Belarus Shtetl па стварэнні віртуальнага музея беларуска-яўрэйскай спадчыны.

Выйшла кніга «Архитектура белорусского села – от сельских поселений до агрогородков» Аўтары – архітэктары Аляксандар Лакотка, Ігар Малкоў-старэйшы і Ігар Малкоў-малодшы. У выданні разгледжана гісторыя фарміравання беларускага сяла з пачатку ХХ стагоддзя і да нашых дзён. Паказаны шлях «станаўлення архітэктурна-планіровачных сродкаў, выкарыстаных пры будаўніцтве». На 275 старонках выдання асаблівы акцэнт зроблены на архітэктуры аграгарадкоў, асветлены пытанні архітэктурнага фарміравання сялібных (тэрыторый для жылога фонду) і вытворчых зон аграгарадкоў.

Топ-3 факты пра Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр, які святкуе 900-годдзе Гэта адзін з самых старажытных манастыроў, які захаваўся ва Усходняй Еўропе. Што варта ведаць пра яго? Факт першы. Жаночы праваслаўны манастыр, які стаў асветніцкім цэнтрам, у 1125 годзе заснавала Ефрасіння Полацкая, дачка князя Святаслава Усяславіча і ўнучка Усяслава Чарадзея. Комплекс фарміраваўся на працягу некалькіх стагоддзяў. Тут дагэтуль захоўваюцца мошчы святой. Факт другі. Намаганнямі Ефрасінні была ўзведзеная мураваная Спаса-Праабражэнская царква (на здымку – злева) — найбольш захаваны помнік старажытнаполацкай архітэктуры. Для яго заснавальніца ахвяравала пазалочаны напрастольны крыж (Крыж Ефрасінні Полацкай). Факт трэці. Фрэскавыя роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы XII стагоддзя захаваліся амаль у поўным аб'ёме і маюць вялікае значэнне для гісторыі сусветнага мастацтва. Адначасова ў царкву дапускаюць не больш за 15 чалавек, бо важна падтрымліваць тэмпературна-вільготнасныя ўмовы для захавання старажытных роспісаў.

У Брэсце пры саветах яўрэйскія могілкі закаталі пад стадыён. Цяпер там адкрылі першы ў краіне лапідарый. Але хто зруйнаваў могілкі, хаваюць Нават адкрыццё лапідарыя прымеркавалі да 81-й гадавіны вызвалення горада ад нацыстаў. І робіцца выгляд, што месца памяці знішчылі немцы. https://nashaniva.com/373366 Без VPN — https://bit.ly/nashaniva#/373366

1997 год Стварэнне праўладнага Беларускага патрыятычнага саюза моладзі і з’яўленне адной з найбуйнейшых апазіцыйных моладзевых арганізацый — “Маладога фронту” на чале з Паўлам Севярынцам. Арышт і вызваленне (праз усяхадатайніцтва Крамля — цяжка цяпер сабе гэта ўявіць — журналіста грамадскага расійскага тэлебачання Паўла Шарамета і аператара Дзмітрыя Завадскага. Негалосны дазвол Лукашэнкі сілавікам на фізічнае знішчэнне спачатку крымінальных аўтарытэтаў, а пазней — і палітычных апанентаў. Групы па знішчэнні пазней назавуць “эскадронамі смерці”. З’яўленне маніфеста “Хартыі-97” зі заклікам да аб’яднання супраць дыктатуры Лукашэнкі. І культавы “Народны альбом”. Пра гэтыя ды іншыя падзеі таго года — у чарговым выпуску гісторыка Паўла Валатовіча.

Што Пятру Машэраву не можа дараваць рэжым Лукашэнкі Для савецкай сістэмы ўлады гэта было незвычайна: палітык заходняга тыпу, які яўна мог бы выйграць і на сапраўдных дэмакратычных выбарах. У беларускім праекце дэkoder'а мы расказваем пра Пятра Машэрава — чалавека, які кіраваў савецкай Беларуссю пятнаццаць гадоў. Машэраў карыстаўся вялікай папулярнасцю не толькі сярод беларусаў, але і за межамі БССР. Прывабны знешне, які валодае выразным пявучым голасам і акцёрскімі дадзенымі, Машэраў умеў знайсці агульную мову і з лідэрамі сацкраін, і з жыхарамі ўласнай рэспублікі. Сваім службовым верталётам ён рэгулярна карыстаўся, каб наведаць самыя аддаленыя куткі Беларусі, часам па некалькі на дзень. Лідэр і сімвал «партызанскай групы» ў кіраўніцтве беларускай Кампартыі, ён ніколі не згадваў пра цёмную (з савецкага пункту гледжання) частку свайго мінулага. Рэжым Лукашэнкі, які зрабіў стаўку на эксплуатацыю настальгіі па савецкім часе, Машэрава відавочна недалюблівае і ў гэтым - сапраўды рэдкі выпадак - сыходзіцца з беларускімі нацыянал-дэмакратамі. Як так выйшла? Чытайце на dekoder.org гнозу гісторыка Віктара Шадурскага.

27 ліпеня 1992 года. Рэпетыцыя параду да Дня Незалежнасці ў Менску пад нацыянальнымі беларускімі сімваламі.

27 ліпеня 1990 года, была прынята Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі. Гэты важны для нашай дзяржавы дакумент стаў першым афіцыйным крокам да незалежнасці Беларусі. Дзень незалежнасці 27 ліпеня ў нашай краіне адзначаўся з 1991 да 1996 года. Афіцыйныя ўлады адмянілі свята 27 ліпеня пасля рэферэндуму 1996 года, на якім Лукашэнка атрымаў неабмежаваныя паўнамоцтвы. Дзень незалежнасці пачалі адзначаць у гадавіну вызвалення Мінска ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў 3 ліпеня.

Памятаеце зарослую магілу акадэміка Карскага? Моладзь з Беларусі аплаціла яе ўпарадкаванне Пахаванне заснавальніка беларускага мовазнаўства цяпер выглядае годна. Аднак пытанне пра сістэму догляду месцаў памяці за мяжою застаецца. https://nashaniva.com/373090 Без VPN — https://bit.ly/nashaniva#/373090

На Брэстчыне зноў шукаюць магчымасці пазбавіць прыгажэнны помнік ахоўнага статусу. Загад паступіў зверху Пасля публікацыі пра жаданне пазбавіць руіны касцёлы ў Язвінах ахоўнага статусу мясцовыя ўлады заяўлялі, што гэта ўсё фэйк. Аднак новыя звесткі паказваюць, што гэта мэтанакіраваная палітыка, якая праводзіцца па ўсёй вобласці.  https://nashaniva.com/373055 Без VPN — https://bit.ly/nashaniva#/373055

Пачатак вышэй Відаць, аўтары публікацыі вырашылі ў якасці матэрыялаў для палітычнай агітацыі і патрыятычнага выхавання сучасных беларускіх пагранічнікаў прапанаваць падборку архіўных дакументаў аб барацьбе пагранічных войск НКУС з польскімі «ваенна-фашысцкімі арганізацыямі», якія імкнуліся «аднаўлення былой Польшчы шляхам узброенага паўстання». А яшчэ здзіўляе апошняя фразу ў прадмове: «Поиск биографических данных об упоминаемых лицах осуществлен по открытым спискам жертв политических репрессий в СССР». Бо у кантэксце тых сведчанняў, якія прадстаўлены ў надрукаваных дакументах, у непадрыхтаванага чытача можа скласціся падманлівае ўражанне, што ахвяры рэпрэсій - гэта выключна прыхільнікі і ўдзельнікі тых самых польскіх «ваенна-фашысцкіх» арганізацый.

Навошта ў часопісе Інстытута пагранічнай службы апублікавалі дакументы НКУС пра «палітычную сітуацыю» ў Беларускай акрузе ў 1940-м? У сціплай прадмове аўтары не зрабілі спробы хоць якога-небудзь крытычнага асэнсавання матэрыялаў, якія яны апублікавалі. А змест дакументаў дэманструе «палітычную абстаноўку» выключна аднабакова і ў абсалютна антыпольскім ключы. Узнікае пытанне, чаму гэтыя дакументы публікуюцца менавіта зараз і ў выданні Інстытута пагранічнай службы? Сцвярджаецца нібы дакументы раней мелі сакрэтны грыф, але пазней былі рассакрэчаныя, аднак матэрыялы гэтыя даступныя для вывучэння даследчыкаў ўжо досыць даўно, бо яны захоўваюцца ў вядомым для спецыялістаў фондзе 4п, опіс 1 (Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі, 1918–1941 гг.) у НАРБ. На нашу думку, адказ можа палягаць у тым, што цяперашні міграцыйны крызіс на мяжы з Польшчай патрабуе пэўнага ідэалагічнага абгрунтавання, у тым ліку для службаў, якія непасрэдна ўцягнутыя ў дадзены канфлікт. Працяг ніжэй

У Сцяпанках Жабінкаўскага раёна да шчэнту згарэла дращляная барочная Свята-Міхайлаўская царква. Храм пабудавалі ў 1780 годзе. Царква была прапанаваная на ўключэнне ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА.

Калі адзначаць Дзень Незалежнасці ў Беларусі? Дзень Незалежнасці — гэта свята, якое мае складаную гісторыю і дагэтуль выклікае немалыя дыскусіі ў грамадстве. Афіцыйна Дзень Незалежнасці з 1996 года адзначаецца 3 ліпеня ў дзень вызвалення Менску ад нацыстаў у 1944 годзе. Аднак з 1991 па 1996 год Дзень Незалежнасці святкавалі 27 ліпеня - у дзень прыняцця Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце ў 1990 годзе - і многія беларусы лічаць гэту дату больш адпаведнай падзеі здабыцця Незалежнасці. Ускладняе сітуацыю яшчэ адна пазіцыя, у адпаведнасці з якой для святкавання найбольш пасуе дата надання Дэкларацыі сілы канстытуцыйнага закона 25 жніўня 1991 года. А можа варта адзначаць галоўнае дзяржаўнае свята 25 сакавіка ў дзень абвяшчэння незалежнасці Бераускай Народнай Рэспублікі? Дзень Незалежнасці — гэта не толькі дата ў календары, але і важны сімвал, які адлюстроўвае, як беларусы ўспрымаюць сваю гісторыю і будучыню. Таму праблема з "множнасцю" дзён Незалежнасці датычная не толькі выбару даты, але і глыбейшых пытанняў нацыянальнай ідэнтычнасці, гістарычнай памяці і палітычнага сэнсу свята. Напярэдадні 27 ліпеня Беларускі Інстытут публічнай гісторыі зладзіў дыскусію аб тым, якая даты бліжэй да вытокаў незалежнасці. У дыскусіі ўзялі ўдзел: Андрэй Казакевіч - доктар палітычных навук, Валер Карбалевіч - журналіст і палітолаг, Юры Дракахруст - журналіст і палітолаг, Кацярына Дэйкала - кандыдатка юрыдычных навук. Правёў дыскусію акадэмічны дырэктар БІПГ, кандыдат сацыялагічных навук Аляксей Ластоўскі.

На захадзе Польшчы знайшлі артэфакт, падобны да таго, што нарабіў шуму пры раскопках гарадзішча на Менцы Адначасова з гакам з выявай галавы барана, вынятым з раскопу ўмацаванняў на Менцы, з дна возера ў Польшчы паднялі гак з выявай чалавечага твару. Абодва месцы вельмі важныя для гісторыі дзяржаўнасці краін, а незвычайныя знаходкі датуюцца адным і тым жа часам. https://nashaniva.com/372444 Без VPN — https://bit.ly/nashaniva#/372444