وحدوي

قەیرانی مۆدێرنە و چارەنووسی؛ "قەیرانی جیهانی مۆدێرنە" خراپی کارکردنی کاتی نیە کە هەڵبژاردنەکان بتوانن ڕاستی بکەنەوە یان هێڵێکی هەڵە نیە کە پێشکەوتنێکی تەکنەلۆژی مۆر دەکات. داخستنی فۆرمێکە! کە ئەو ساتەی کە پڕۆژەیەکی مێژوویی دەگاتە تەواوبوون و دوای ئەوەی لۆژیکی خۆی بەدیهێنا، دەست دەکات بە ڕەقبوونەوە. ئەوەی سەرەتا وەک تەنها تێکچوونی کارکردن دەردەکەوێت باشترە وەک کۆتاییهێنان بە شێوەیەکی دامەزراوەیی تێبگەین کە بازنەیەکێ داخراوە!!. ئەرکی خۆی گەیاندووەتە کۆتایی. یانی بیناسازییەکانی دەسەڵات، تۆڕەکانی داتا، کارگەکانی کاڵا و زانیاری وەک ئامادەیی فیزیکی فراوان بەردەوام دەبن، شاخی کۆنکرێتی، سێرڤەر و ئەرشیف، شوێنەوارەکانی پیشەسازی و دیزاین. ئەو زیندوویەی کە جارێک دامەزراوە و ئایدیاڵەکانی ئەنیمەیشن دەکرد، جێگەی خۆی دەداتەوە بە دووبارەبوونەوەی لە فۆرمێکی پر پۆشایی و درز لێ بوو. ئەوەی دەمێنێتەوە لە مۆزەخانەیەکی گشتگیر دەچێت نەک لە سیاسەتێکی زیندوو. خەڵک تێیدا دەجووڵێن و ڕێوڕەسمەکانی بەدەستهێنان و نمایشکردن بە لێهاتوویی تەکنیکی سەرسوڕهێنەرەوە ئەنجام دەدەن. ئەو ئاماژانە جێبەجێ دەکەن کە ڕۆژێک مەبەستیان نیشان دەدا بەبێ ئەوەی ئەو مانایانە بپارێزن کە پاساویان بۆ دەهێنایەوە!.  ئەنجامەکەی داڕمانی دراماتیک نیە بەڵکو بەردەوامیەکی نەزۆکەیە، شارستانیەتێک کە لە ڕووی ماددیەوە بەرگە دەگرێت لەکاتێکدا کۆمپاسی (compass) ناوەوەی خۆی لەدەست دەدات!!. ئەمە پێشبینی مەرگەسات نیە، ئەمە دەستنیشانکردنە کە مەترسییەکە کەمتر لە ئامێرەکان یان لە دەنگدانەکاندا هەیە نەک لە داخستنی هەستەکاندا!... بۆیە نوێبوونەوەی سیاسی ناتوانێت تەنیا ڕێکار و تەکنەلۆژی بێت بەڵکو دەبێت ئامانج دروست بکاتەوە بۆ چالاککردنەوەی کۆتایەکان نەک تەنها بۆ ئامرازەکانی پاڵاوتن. ئەگەرنا خۆمان دەبینینەوە کە لەناو توێکڵێکی تەواو پارێزراودا دەژین، سەرلەنوێ پرسیارە کۆنەکە دەکەین کە بۆ چ داهاتوویەک، و بەرەو چ کۆتایەک دەرۆین، یان چۆن مامەڵە دەکەین؟!. #ئیدراک #سیاسەت #توراس

ئەم رەمەزانە بە رێگایەک هاتووە کە جلی لەبەر داکەندراوە لە سەرمادا هەڵدەلەرەزێ، هەناسەی ساردی لە قورگیدا دێتە دێتە دەرەوە!.. لە هەر دەرگایەکیش دەدات بۆ ئەوەی تۆزێک خۆی گەرم بکاتەوە و جلی پێ بدەن، هەموو دەرگاکان لە شەرۆچەکە بەسەر رەمەزان دادەخەن، فەرامۆشی دەکەن.... هەموو شارۆچەکە بێتاقەتن لەم رەمەزانە کە دیناری پێ نیە وجلی لەبەردا نیە و نەناسراوە، سەرمایەتی و سر بووە!

إنَّ وحيَ اللهِ في كلِّ كائنِ. حەزرەتی ابن عەرەبی

یەکێک لە کێشەکانی کۆمەڵگای کوردی نەبوونی مەرکەزیەتە؛ لە چوارچێوەی ئەم واقیعەی کە هەیە لەناو کۆمەڵگایی کوردیدا وەک پێشەکیەک وایە کە ئێمە دەگەینێت بە ئەنجامێک کە ئەم کۆمەڵگایە خاوەن مەرکەزیەتێکی(ناوەند) هاوەبەش نیە بۆ لە قاڵب دانی سیاسەت و ئیدارە و تەنانەت پێگەی کۆمەڵایەتیش. پرسەکە لەسەر هەبوونی ناوەندێکی راست یان هەڵە نیە بەڵکو پرسەکە لێرەدا هەبوون یان نەبوونی مەرکەزیەتی هاوەبەشە. ئوروپا، بە سیاسەت و کۆمەڵگاو و ئیدراوە لە قاڵب دەدرێت بە هەژموون و ناوەندی ئەمەریکا. لە جیهەتی جوگرافیەوە روسیا و چین و ئێران، تورکیا، ئەفغانستان خاوەنی ناوەندی سەربەخۆن بۆ لە قاڵب دان، ئەمەش خاڵێکی جەوهەرەیە لە جیاکردنەوەی ئەوان لە جیهانی ئوروپا و جیهانی عەرەبی و خۆمان. جیهانی عەرەبی بە گشتی لە ژێر هەژموونی ناوەندێکە کە هاوتەریبە لەگەڵ ئوروپا ئەمەش بریتیە لە ئەمەریکا. لەناو کۆمەڵگایی کوردیدا، فرە ناوەندی بوونی هەیە نەک هاوبەشی لە ناوەندیەت کە ئەمە یەکێکە لە هەرە کارەساتەکانی ناو خۆمان. تاکی کوردی ئیدارە و سیاسەت و تەنانەت پێگەی چینایەتی و ئاراستەی فکریەکان لە قاڵب دەدرێن لەلایان مەرکەزیەتی ئێران و مەرکەزیەتی ئەمەریکا. ئەوەندەی من مەعریفەم بە مێژووی کورد هەبێت، لە دوای نەمانی خەلافەتەوە تاکی کوردی خاوەنی هیچ مەرکەزیەتێک نەماوە، کورد لەم جیهەتە جەوهەرەیەوە هەرگیز نەیتوانی وەک ئێران و تورکیا ببێتە خاوەنی مەرکەزیەتیکی هاوبەش بۆ لە قاڵب دانی ئیدارە و سیاسەت و کۆمەڵگا. ئەمەش دەرئەنجامێکی ترسناک دروست دەکا کە تاکی کوردی و سیاسەتی حوکمرانی کوردی بەبێ مەبدەئێکی هاوبەش هەنگاو دەنێن، کە ئەمەش دەبێتە هۆکاری لاوازی لە ئەمری وجودی و هەژموونی سیاسی لە چ لە رووی چوگرافیەوە چ ناوخۆ و دەرەکی. لەسەر ئەم پێشەکیانە "ون" بوون دروست دەبێت لە جیهەتی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئیدارەوە. بۆیە لە پرسی فەلەسەفیەوە دەگیتە ئەو خاڵەی کە کۆمەڵگایەک هەیە خۆی ون کردووە، ناتوانێت بزانێت چی دەوێ؟ هەنگاوەکان و ئاراستەکانی بەرەو کوێدایە؟ بەڵکو بە رێگایەک دەروا بەبێ ئەوەی بزانێت ئەمرۆ لەسەر چ رێگایەک و سبەی لەسەر چ رێگایەکە. لە کۆتایدا، محاڵە پرسی کوردی بە جدی سەیر بکرێت یان هەژموونی سیاسی هەبێت هەتا فرە مەرکەزیەت هەبێت. #ئیدراک

شێخایەتی لەناو بارزانیەکان؛ هیچ گومانێک لەوەدا نیە کە شێخ "احمد" حەزی نەدەکرد کە* مەلا مستەفا سەرۆکی پارتی دیموکراتی کوردستان بێت بەڵام هەستی نەتەوایەتی وای لێکرد چاپۆشی لەم مەسەلەیدا بکات. *کاتێک شێخ احمد لە ساڵی ١٩٦٩ کۆچی دوای کرد، مورشیدایەتی لەناو بارزانیەکان کۆتایی هات. چونکە هەموویان کۆک نەبوون، هەروەها ململانێ دروست بوو لەسەر شێخایەتی بەرزانیەکان. کە عوسمانی کوری خۆی بە شاسیتەتر دەبینی بۆ مورشیدایەتی بەلام بارزانیەکان نیشانەی شێخایەتیان لە خورشیدی کوری شێخ احمد دەبینەوە. بۆیە لە ترسی هەژموونی خورشید، عوسمانی برای هەڵسا بە گرتن و دروخستنەوەی خورشید. وە عوسمان کەسێک بووە خۆی لە گێچەڵ و کێشەی سیاسی بە دوور نەدەخست!. هەروەها پشتیوانی بەغدای بۆخۆی بە دەست هێنا. #مێژوو #سیاسەت

لە رۆژێکی وەک ئەمرۆدا.... ئیمامی حەسەن بەنا شەهید کرا....

چ شتێک شایەنی شەرکردن و مردنە لە پێناویدا؟؛ خودی قسەکردن لەسەر شەرکردن و مردن، لەنگەر بە ئێمە دەگرێت لە شوێنێکی مەترسیدار. ئەم شوێنەش کۆمەڵێک پسیاری تر دەهێنێتە سەر مێزەکەمان، وەک ئەوەی کە شەرکردن و مردن لە پێناو فەهمێکی سیاسی یان خاک، کەلتوورو بەدەستهێنانی جیهانی ماددە، ئایە ئەمانە سەربازێک لە دوای مردنی کە شەری کردووە لە مانایەکی باڵادا خۆی دەدۆزێتەوە.! مرۆڤ کاتێک شەر دەکات و دەمرێت، دەبێت لە پێناو شتێکدا بێت کە باڵاتر بێ لە خودی ڕوحەکە، یان دەبێت ڕوحەکە لە قاڵب بدات بۆ بەرزکردنەوەی بۆ مانایەکی باڵاتر. چونکە ئەم شەرانەی کە دەکرێت لەلایان مرۆڤەکانەوە کارەسات و سامناکی زۆر لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت ئەمانەش پێویستە لە پێناو شتێکی باڵادا بێت نەک هاوشانی خۆی بێت یان پاساوێک بێت!. بۆیە وشەی "پاساو" بەکار دەهێنم چونکە جیهانی مۆدێرنە بە بەردەوامی خەبات دەکات بۆ پاساوهێنانەوە لە پێناو ئەوەی سەربازەکان بتوانن شەر بەکەن. بۆیە زۆربەی سەربازەکانی جیهانی مۆدێرنە کاتێک شەر دەکەن لە ئەنجامی کاردانەوەیە یان کاتییە، هەندێک جاریش مەجازێکی کۆمەڵێکە زاڵ دەبێت کە بەرەو شەرکردن دەرۆن. کاتێک سەربازێکی مۆدێرنە شەر دەکات لە پێناو خاک، زمان، کەلتوور، فەهمێکی سیاسی؛ هەموو ئەوانە نزمترن لە ئاستی ڕوحی ئەو کە دەرئەنجامەکەی بەدەست هێنانی باڵاتر نیە بەڵکو نزم بوونەوەیە. جونکە جیهانی مۆدێرنە خاوەنی ناوەندێکی میتافیزکی نیە بۆ بەخشینی مانای باڵا و کەرامەت. بەڵکو بنەماکان زەمینەسازی کراوە لەسەر ماددە کە نزمترە لە ئاستی ڕوح. کاتێک مەرێک سەردەبردرێت، مەرەکە دەبێتە قوربانی بۆ مانایەکی باڵاتر کە لە ناوەندێکی میتافیزیکەوە دەردەچیت، کاتێک مرۆڤ گیایەکی (سەوزە) سروشتی دەخوات، خودی گیایەکە دەبێتە قوربانی بۆ ئینسانەکە کە ئینساکە باڵاترە لە گیایەکە. ئەمەش شتێکی شروشتیە و بەڵگە نەویستە کە هەموو مرۆڤەکان یان هەر شتێک شعوری هەبێت دەیەوێت بچیتە مەرتەبەیەکی باڵاتر. "تەنانەت مردن و شەرکردن لە پێناو "مانەوە خودی مانەوەکە دەبێت لە پێناو شتێکی باڵاتردا بێت یان خودی مردن لە پێناو پاراستنی شتانێک دەبێت خۆیان لە شتێکی باڵاتردا بدۆزنەوە. جەنگاوەرێک لە پێناو پاراستنی زمانی یان خاکی، یان تەنانەت تەواوی مرۆڤایەتی شەر بکات، هەموو ئەمانە دەبێت لە جەوهەریدا خاوەنی ناوەندێک بێت کە لە لایەن ئەم ناوەندە میتافیزیکەوە لە قاڵب درا بێت بۆ باڵا بوون. ئەگینا مرۆڤەکان هەموویان هاوشانن و خاک و زمانەکانیش نزمترن، هیچیان قابیلیەتی قوربانین نین گەر لە ناوەندێکی میتافیزکی باڵایەتی وەرنەگرێت. لەسەر ئەم پێشەکیانە ئەنجامێک دێتە کایەوە کە مرۆڤ دەبێت شەر بکات و بمرێت لە کاتێکدا کە لەلایان ناوەندێکی میتافیزکی ئاراستە دەکرێت و باڵایەتی وەردەگرێت، ئەگینا لە زاتی خۆیاندا مردن و شەرکردنەکان لە پێناو ئەو شتانەی باسمان کرد هیچ بەهایەک وەرناگرێت. بۆیە مرۆڤ دەبێت بۆ دواجار خۆی بە قوربانی شتێک بکا کە مانایەک یان وجودێکی لە خۆی باڵاتر بێت. #ئیدراک #توراس

ئایا "پێشکەوتنی ئەخلاقی" واقیعێکی ڕوون و سەلمێنراوە؟! کێشەکە لەوەدایە کە ئێمە هیچ ستانداردێکی هاوبەشمان نیە بۆ پێوانەکردنی. زۆرێک لە مرۆڤەکان بە شتێک ناودەبەن کە "پێشکەوتنی ئەخلاقی"یە، کاتێک لەگەڵ بیروباوەڕ و بەهاکانی خۆیاندا یەکدەگرێتەوە. بەڵام کەسەکان جیاوازن وە خاوەنی بەهای جیاوازن. ئەوەی بۆ گروپێک وەک باشتربوون و بەرزبوونەوە دەردەکەوێت، ڕەنگە بۆ گروپێکی تر وەک دابەزین و خراپتربوون دەرکەوێت. بەبێ پێوەرێکی هاوبەش، ناتوانین بە شێوەیەکی بابەتیانە بیسەلمێنین کە ئاراستەیەکی ئەخلاقی لە ئاراستەیەکی دیکە باشترە!.. ئەوانەی ئایدیاڵەکانی (ideals) خۆیان دەبینن کە لە کۆمەڵگاکەیاندا ڕەنگدانەوەی هەیە، بەزۆری هەست بە ڕازیبوون دەکەن. لەبەر ئەوەی وا دیارە جیهان لەگەڵ چاوەڕوانییەکانیاندا دەگونجێت، ئەوان بەو ئەنجامە دەگەن کە لە ڕووی ئەخلاقیەوە کاتەکانیان لە ڕابردوو باشترە. بەڵام ئەم متمانە و بانگەشەیە زۆر لاوازە!. کاتێک ڕووداوەکان دژایەتی هیواکانیان یان ئارەزووەکانیان دەکات یان کاتێک نادادپەروەری، ململانێ، یان سەرلێشێواوی ئەخلاقی دووبارە دەردەکەونەوە، ئەوان بە دەگمەن یان ئەتوانینن بڵێن هەرگیز واز لەو بیرۆکەی پێشکەوتنەکە ناهێنن. بەڵکو دەڵێن پێشکەوتنی ڕاستەقینە دواتر دێت یان داهاتوو باشتر دەبێت!. ئایدیاڵەکانیان دەگوازنەوە بۆ داهاتوو. لەسەر ئەم ئەساسە؛ باوەڕبوون بە "پێشکەوتنی ئەخلاقی" بێکۆتایی دەبێتە دەربڕینی "گەشبینی" یان ئەتوانین بڵێین "هیواداری" نەک ئەنجامێک کە لەسەر بنەمای بەڵگەی ڕوون و دامەزراو بێت. بۆیە لە قاڵب دانی ئەخلاق بە "پێشکەوتن"، زیاتر بابەتی هیوایە و گەشبینیە نەک بەڵگە یان بەدیهیەک!. #توراس #ئیدراک

لە زاهیردا، بەرگی سوننە دەپۆشن لە باطندا، شمشێری ناصبی هەڵدەگرن لە زاهیردا، بەرگی شیعە دەپۆشن لە باطندا، شمشێری رافیزە هەڵدەگرن #ئیدراک

جیهانی توراسی گۆڕستانی فۆرمە بەسەرچووەکان نیە!. خەزنەیەکی حوکمدانی کەڵەکەبووە. خووەکان کە لەلایەن کاتەوە تاقی دەکرێنەوە، نۆرمەکان کە بەهۆی شکستەوە لە قاڵب دراون، دامەزراوەکان کە لە ڕێگەی بەکارهێنانەوە پاڵاوتە دەکرێن نەک لە ڕێگەی تیۆریەوە!. نەریت گۆڕانکاری ڕەت ناکاتەوە بەڵکو دیسیپلینی دەکات. لەو شوێنانەی کە سیستەمی مۆدێرن لە ڕێگەی ئەبستراکت و پلانی گشتگیرەوە حوکمڕانی دەکات، توراسیەت لە ڕێگەی کۆنتێکست و ئەرک و دڵسۆزی چیندارەوە حوکم دەکات کە تاکەکان دەکاتە دراوسێ و هاوڵاتی!!. بۆیە حوکمڕانی باش پێویستی بە خۆبەزلزانین هەیە بەرامبەر بە کات و سنوورەکان. ڕێز لە تەرازوو دەگرێت، دەزانێت هەموو کێشەکان هی ناوەند نین و هەموو وەڵامەکان ناتوانرێت ستاندارد بکرێن. سیاسەتی مۆدێرن بەدوای چارەسەری کۆی گشتیدا دەگەڕێت و فەرمانی ناسک بەرهەم دەهێنێت. ڕێکخستنە توراسیەکان لایەنگری خۆڕاگرین و هەمەچەشن، زیادەڕۆیی و ڕەگیان لە پراکتیکی زیندوودا هەیە نەک دیزاینی ئایدیۆلۆژی. بەڵێنی ئایدۆلۆژیای مۆدێرن ڕزگاربوونە لە ڕابردوو. ئەنجامە بەردەوامەکەی بێ ڕەگ و ڕیشەیە. بە هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوە نێوەندگیرییەکان بەناوی یەکسانییەوە، هەر ئەو توانایانە لاواز دەکات کە ڕێگە بە خەڵک دەدەن خۆیان بەڕێوەببەن. ئازادی تەنک دەبێتەوە بۆ ماف، کۆمەڵگاش بۆ ئیدارەدان. بەرگری لە توراسیەت، نۆستالژیا نیە بەڵکو ڕیالیزمە!. بەرگریکردنە لە قەبارەی مرۆڤ و یادەوەری ئەخلاقی و ئەو دامەزراوانەی کە کارەکتەری پێکدەهێنن نەک تەنها بەڕێوەبردنی پەسەندکراو. شارستانیەتەکان نەک بە سیستەمی تەواو بەرگە دەگرن، بەڵکو بە پاراستنی پێکهاتە بۆماوەیەکان کە مانا لە نێوان نەوەکاندا هەڵدەگرن. سیاسەت کاتێک ئەمە لەبیر دەکات، راستەوخۆ بەرەو شکست دەچێت. #ئیدراک #سیاسەت

بە جلی کوردی و ئاڵای ئیسلام و دەمانچە لەکەمەرەوە، چەن برایەکی کورد له گەڕەکە کۆنەکانی دیمەشق دەسوڕێنەوە و سروودی: "ما وهنا ما وهنا" دەڵێنەوە.. #سوریای_نوێ

یەکێک لە هەرە خاڵە گرینگەکان ئەوەیە کە چەندین ساڵە لەلایان نوخبەی سوننەوە حوکمرانی کوردی تەکفیر نەکراوە... ئەم خاڵە بۆتە هۆکاری ئەوەی هەم سوننە لە خودی خۆی بدات هەم لە لەلایەکی ترەوە هەنگاوەکانی سوننە لە بەرژوەندی عەلمانیەتدا بێ... بۆیە خەتی سوننە رۆژ بە رۆژ لە لاوازیدا خۆی دەدۆزێتەوە! چونکە ئەم تەکفیر نەکردنە، رەوایەتی تەواو دەدا بۆ کۆمەڵێک لە دیدگایەکی زۆر پەمەیەوە بروانێتە سیاسەتەکە یان روایەتی دەدات بچێتە ناویان!. لە هەمان کاتیشدا خودی سیاستەکە رۆژ بە رۆژ لە هەژموونی سوننە بوون دەدات... #سیاسەت #ئیدراک

ئەمەش تەنیا لەم گۆشە تەسکەوە خۆی نادۆزیتەوە کە ئایە ئەوان حوکمی شەرعی جێبەجی دەکەن یان نا..! بەڵکو لەسەر ئەم بنەمایە ئەو قسەیە دەکەم کە حوکمرانی کوردی هەنگاوە سیاسیەکانی بەرەو مۆدێرنەتی و ئیلحاد دەروا، رۆژ بە رۆژ زیاتر قوڵ دەبێتەوە..! لام وایە، هەر نوخبە و ئیسلامیەکی سوننە ئەوە نەبینی یان خۆی لە گێلی دەدات یان لە ئەسڵدا لەگەڵ ئەواندایە! #سیاسەت

ڕاشکاوانە، هەتا ماوەیەک بەر لە ئێستاش لەگەڵ بروایە بووم کە حوکمرانی کوردی لە بازنەی ئیسلامدان... ئەگەرچی وەهابیەکان کە لایان وایە ئەوانە کافرن. وەک روونە مەنهەجی وەهابیەت مەنهەجێکی فاسدە بەڵام نوخبە و ئیسلامی سوننە لە کوردستان بە جۆرێک وەها نزم بوونەوە، رێکارەکانیان تەنیا دژی وەهابی بوو.. لەبەر ئەمەش خافل بوون لە سیاسەت و واقیع.. لەم گۆشەیەوە لەسەر مەنهەجی سوننە ئەوەندەی من ئەزموونی علومەکانی سوننە و عەقیدەم کردبێ... چ لە رووی سیاسیەوە چ لە رووی دەرهاویشتەی حوکمرانی کورد، محاڵە بتوانرێت بە موسڵمان لە قەڵەم بدرێ یان بچێتە ناو بازنەی ئیسلامەوە. #سیاسەت

من لە ڕاستیدا ئاگاداری خۆپیشاندانەکە نەبووم... بەڵام حەز دەکەم شتێک بخەمە روو .. سیراعی ئێستای کوردستان لەم خۆپیشاندانە لەگەڵ ئەوەی بۆ پرسی کورد کرا... دەبێت ئەوە روون بێ ئەمە سیراعێکی تەواو عەقیدەی و وجودیە!... حوکمرانی کوردی دەیەوێت بەرگی ئیسلامەتی لە کوردستان دابکەنێ هەم لە خەڵکیش... ئەمەش لە پێناو دەرخستنی کوردستانێکە بۆ فۆرمێکی مۆدرێنە. چونکە پارتی و یەکێتی بنەمای ئەوان پەیوەستە لەگەڵ هەژموونی مۆدێرنە نەک دینداریەتی.. کێشەی سەریکیش ئەوەیە هیچ خەتێکی سوننەی بەهێز نیە لە کوردستان کە هەژموونی هەبێ، عەلمانیەتیش دەیەوێت هەرگیز نەبێ. #سیاسەت #ئیدراک

تێگەیشتن لەیەکتر یان یەکگرتن؛ ئەم سەردەمە (مۆدێرنە) بە بەردەوامی باسی پەیوەندی و ئاڵوگۆر و یەکگرتن دەکرێت یان ئەتوانینن بلێین بانگەشەی بۆ دەکرێت!، بەڵام بەراستی ئێمە یان ئەوان باسی کام جۆرەی یەکگرتن دەکەن؟!. ئایە ئەم یەکگرتنە وەک خەیاڵێکی زۆری مرۆڤ مەبەست پێی تێکەڵاو بوونە؟! تێکەڵکردنی نەرم و نیان لە کولتوورەکان، ئایینەکان و شارستانیەتەکان بۆ یەکی گشتی بەڕێوەبردن؟!! ئەم بیرۆکەیە بەخشدە و مرۆڤانە دەردەکەوێت بەڵام لە ژێر ئەم بیرۆکەیەدا سەرلێشێواویەکی فەلسەفی جددی هەیە، کە توشی کێشەیەکی گەورە دەبێت لە ژێر هەستی سۆز و خۆشەویستیەکەی و دەکەوێتە دۆڵێکی تاریکیەوە!. جیاوازیەکی زۆر هەیە لە نێوان یەکگرتن و تێکەڵاوبوون و تێگەیشتن چونکە چونکە گەر تێگەیشتنەکە وەک خەیاڵی زۆرێک مرۆڤ تێکەڵاو بوون بیت لە کەلتوور و زمان و خاک و سیاسیەی و دین؛ پێویست دەکات ناوەندەکانیش تێکەڵاو بن. پسیارە جدیەکە ئەوەیە ئایە خودی ناوەندەکان دەبێت پێوانە بن بۆ جیهانبینین بە رەهایی، لە قاڵب دانی تەواوی کۆمەڵگا و حوکمرانی و کەلتوور و خاکیش. لەسەر ئەم ئەساسە محاڵە لە رووی لۆژیکیەوە بتوانرێت پێوانەکان تێکەڵاو بکرێن!. لەسەر ئەم پێشەکیە دەگەینە ئەنجامێک کە لە رووی ئەقڵەوە هەڵەیە ناوەندەکان (پێوانە) تێکەڵاو بکرێن. کەواتە ئەنجامەکە بە سادەیی ئەمەیە کە تێگەیشتن لەیەکتری ئەم بیرۆکەیە هەڵەیە بە ئەقڵ!. لەم حاڵەتەدا؛ دەبێت بۆ چەمکی تێگەیشتن بە مانا زمانەوانیەکەی نەک تێکەڵاو بوون هەروەها بۆ چەمکی یەکگرتن، دەبێت ناوەندێک( پێوانە) هەبێت بۆ لە قاڵب دان، هەروەها پێوانەکەش هاوبەش بێت لە نێوانمان، مەبەستم هەردووکمان پەیوەست بین بە هەمان پێوانە. لەسەر ئەم پێشەکیە ئەنجامێکی راست دروست دەبێت کە مناقەشەکردنە لەسەر بنەماکان نەک خودی پێوانەکە!. شارستانیەتەکان بە تەواوەتی لە توراسدا هاوەبەشیان هەبوو لەسەر یەک ناوەند (پێوانە) کە میتافیزیکی بوو. بەڵام جیهانی مۆدێرنە بە پێچەوانەوە هاوەبەش نیە لە ناوەندەکان، لە هەمان کاتدا بانگەشەی تێکەڵاوبوون دەکات!. لە توراسی مرۆڤایەتی، کۆک بوون لەسەر پێوانەی ئیلاهیات یان ئەتوانین بلێین میتافیزک بەڵام لە ئێستادا لە ژێر هەژموونی ئەم جیهانە مۆدێرنە، هیچ هاوەبەشیەتیک بوونی نیە!. لە ئەنجامی ئەم پوختکراوانەدا دەگەینە ئەم ئاستەی کە بانگەشەی بیرۆکەی تێگەیشتن لەیەکتری لەلایان مۆدێرنەوە هەڵەیەکی گەورەی ئەقڵیە. لە کۆتایدا پێوانەکان تەنانەت چەمکی ئەخلاق و کۆمەڵگا و ئیدارە و کەلتوور لە قاڵب دەدەنەوە، بۆیە محاڵە بەبێ هەبوونی هەمان پێوانە، یەکگرتن دروست بێت!. #ئیدراک #توراس

چەمکی "یەک گەل" وەهمێکی جیهانی مۆدرێنە بوو خرایە ناو خەڵکی، بەڵکو ئەم وەهمە لە لایەن هزری زمانە سیاسییە مۆدرێنەکان بەرهەم هات!. لە ڕوانگەیەکی توراسیەدا، کۆمەڵگەی مرۆڤی تەنیا لەسەر بنەمای نزیکی شوێنی خۆیان پێک ناهێنرێت یان زمان و کەلتوور و میژووی هاوبەش، بەڵکو لەسەر بنەمایەکی یەکگرتنە کە "ناوەند" و "مانا"یان پێ دەبەخشێت، وەک؛ تێگەیشتنێکی هاوبەش لە گەردوون و وجود، و پلەبەندی بەهاکان، پەیوەندیەکی ڕەمزی و ڕوحی لەگەڵ میتافیزیک، بەرژوەندی ئەبەدی!. بە بێ ئەم ناوەندە، تەنیا کۆکراوەیەک لە خەڵک دەمێنێتەوە، نەک یەکێتییەک نەک یەکگرتنێکی حەقیقی!. کاتێک دەڵێن "گەلی تورکیا یان گەلی ئێران....هد" هەموو ئەم دابەش کردنانە دەگەرێتەوە ئەم زمانە سیاسیە مۆدرێنەی کە هەژموونی بەسەرمانەوە هەیە!. چونکە کاتێک باسی گەلی تورکیا یان گەلی عێراق دەکەیت، ئایە بەراستی گەلی ئێران هەمووی هاوبەشن لەم ناوەندەی باسمان کرد؟! وەک؛ تێگەیشتنێکی هاوبەش لە گەردوون و وجود، و پلەبەندی بەهاکان، پەیوەندیەکی ڕەمزی و ڕوحی لەگەڵ میتافیزیک، بەرژوەندی ئەبەدی!. بێگومان نەخێر.. کەواتە خودی چەمکەکە لە شوێنک راست دا نیە!. جیهانی مۆدرێنە خیانەتی لەم چەمکە کرد بۆ پەرژوەندە سیاسی و جوگرافیەکانی کە لە خزمەتی سیستەمەکەدایە!. لە دوای ئەمەش دەیەوێت ئەم هەمەچەشنە لەناو گەلەکان بە هەمان زمانی سیاسی و ئەقڵیەتی ئەو قسان بکات، هەژموونەکانی ببێتە ستاندارتێک بۆ تەواوی جیهان!، تەنانەت دەیەوێت ئارەزووی هاوەبەشیان هەبێ و یەک پێوەریش حوکم بکات!. لەم ڕوانگەیەوە "گەل"بە مانای سیاسی، گرووپێکی هاوچەشن نیە، بەڵکو نیشتەجێبوونێکی مێژوویە لە چوارچێوەی سنوورەکانی دەوڵەتدا. پەیمانێک یان بەیعەتێکی داوە، نەک یەکێتییەکی جەوهەری(ئەم ناوەندە مێتافیزیکیەی باسمان کرد!). هەوڵدان بۆ گۆڕینی ئەم چەمکە بۆ سروشتێکی نەگۆر و جێگیر، جۆرێکە لە ئەفسانەسازیی مۆدێرن، کە لە پڕۆژەکانی تەجلیم و جوانکاری زۆرەملێی جیاوازییەکان بەناوی یەکگرتنی گەلەوە دەردەکەوێت!. بەڵام جیاوازی هەمیشە و جەوهەریەکە هەیە و دەگەڕێتەوە، چونکە ئەم جیاوازیە ڕووداوێکی ڕێکەوت نیە یان داهێنراو، بەڵکو پێکهاتەیەکی بنچینەیی کۆمەڵگای مرۆڤایەتیە کە پەیوەستە بە مێتافیزیکەوە!. هەروەها گلۆبالیزم دێتە کایەوە لەلایەن مۆدێرنەتی، کە ناسکی و جوانی ئەفسانەی "یەکسانی" ئاشکرا دەکات. جیاوازیەکانی لە ناو یەک شار دەتوانن قووڵتر بن لە جیاوازی نێوان کیشوەرەکان. دانیشتوویەکی گەڕەکێکی داخراو لەوانەیە زیاتر سەلیقە و بەها و شێوازی ژیانی لەگەڵ کەسێکدا هاوبەش بکات کە لە ڕووی جوگرافییەوە دوورە لە چاو کەسێکی خەڵکی شارەکەی خۆی!. لەسەر ئەم ئەساسە، پەیوەندیە ئاسۆیی و سنووربەزێنەکان پێشدەکەون، لە کاتێکدا ئەو خزمایەتیە کولتووریەی کە بڕیار بوو بنەمای "یەک گەل" پێکبهێنێت (چەمکەکە لێرەدا مەبەستمان بە پێناسەی مۆدێرنەیە!) ، پاشەکشە دەکات و دەکەوێت!. لە کۆتایدا، کەسانی توراسی نابێت بکەونە ژێر ئەم هەژموونە سیاسیەی مۆدێرنەوە کە پارچەکردنی خاکەکان دەکات بەبێ ئەوەی خاوەنی ناوەندێک بی یان قبوڵ کردنی فەرەچەشنی لەناو گەلێکدا بەبێ هەبوونی هاوەبەشی ناوەندێکی ئیلاهی. خودی بانگەشەی مۆدێرنە لەسەر ئەو ئەساسانەی باسمان کرد کێشەی ئەقڵی و شەرعی تیایە!. #سیاسەت #توراس #ئیدراک

بڕبڕەی پشتی پیرۆزی شارستانیەت؛ لە دڵی هەموو شارستانیەتێکی ڕاستەقینەدا بنەمایەکی ئابووری، گرێبەستێکی سیاسی، یان پارچەیەکی ڕەگەزی و بایۆلۆجی نیە، بەڵکو ناوەندێکی میتافیزیکییە!. ئەم ناوەندە، ئەو چەرخە نامادییە کە هەموو نەزمی کۆمەڵایەتی و گەردوونی بەسەریدا دەسورێتەوە، پەیوەندیەکی "زیندوویەتی" لە نێوان مرۆڤ و سەروو سروشتی دەبەستێتەوە، بێکاتە و ئەبەدی و پیرۆزە. ئەم دڵە نامرێت بە هۆی گەندەڵی و خراپی سیاسی و ئابووری وەک چۆن جەستەیەک بە کۆکە و هەڵامەت کۆتایی بە ڕوح ناهێنێت لە جەستەکە و نایکوژێت بەڵکو بە نەخۆشیەک دەمرێت کە ببێتە پچرانی پەیوەندیەکە لە نێوان جەستە و ڕوح!. ئەم شارستانیەتە کۆتایی دێت و دەرووخێت کە پەیوەندی بە "ناوەندێکی میتافیزیکی" دەپچرێنێت بە "عەلمانیەت" نەزەمی کۆمەڵایەتی و سیاسی لە قاڵب دەداتەوە!. تەنانەت لە شارستانیەتە توراسیەکاندا، ئامانج لە پاشا و یاسا و رێوڕەسمەکاندا بریتی بووە لە پاراستنی ئەم ناوەندە میتافیزیکی و ڕوحیە کە بە تەواوەتی نەزەمی کۆمەڵایەتی و حوکمرانی تەواو بە رەهایی لە قاڵب دەدات. ئەم چینایەتەی لە شارستانیە توراسیەکاندا لە پێناو کۆنتۆڵ کردندا نەبووە بەڵکو رێگایەک بووە بۆ رێکخستن و یەکبوون بوو لەگەڵ بەستنەوەی بە مانا باڵاکان کە دەبێتە هۆی کۆنترۆڵ کردنی تەواوی نەزمەکە لەلایان شتێکەوە کە باڵاترە لە مرۆڤ (باڵاتر لە مرۆڤ مەبەست خودایە کە مرۆڤەکان دەبەسترێتەوە بە میتافیزیک)!. شارستانیەتەکان ئەتوانن لە کارەساتە گەورەکان رزگاریان بێت و بجەنگن لەگەڵیدا لە کاتێکدا خاوەنی ناوەندێکی بەهێزی ڕوحی بن. بەڵام کاتێک "عەلمانیەت" نەزمەکە لە قاڵب دەدات، کارەساتەکان شەری لەگەڵ ناکرێن بەڵکو لە قۆناغێکەوە دەیبەن بۆ قۆناغێکی تر. شارستانیتەکان هەرگیز لەناو ناچن گەر خاوەنی ناوەندێکی بەهێزی میتافیزیکی بن چونکە زەمینەسازی کراوە بۆ بەرگە گرتن لە برسیەتی و شەڕ و کارەسات. بەڵام لە چوارچێوەی جیهانی مۆدێرنە کە تەواوی نەزمەی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە قاڵب دەدات، دابراوە لە ناوەندێکی ڕوحی، بە نەرمی دەوڵەتەکان لەناو دەچن چونکە پیرۆزی سەرکردەکان دەبێتە نازناو و دەستکەوتی ماددی و بەرژوەندی نەک پێوانە بکرێت بە ناوەندێکی میتافیزکی، رێوڕەسمەکان دەبنە خوو لە جێگای پاراستنی ڕوح و پاراستنی پەیوەندی مرۆڤەکان بە ناوەندە ئیلاهیەکە!. دامەزراوەکانیش هەمیشە لە گۆران و جوڵە دا دەبن بەبێ ئەوەی خاوەنی ڕوح بن. لە ئەنجامی ئەمەدا ئەوەی گەشە دەکات و دروست دەبێت؛ پشێوی و تاکگەرایی توندڕەو و شانازی کردن بە مرۆڤەوە!. لە حاڵەتەدا ئەوەی دروست دەبێت سیستەمێکی جەماوەری توندە کە "یەکگرتن دروست دەبێت بە زەبری هێز"، "کۆنترۆڵکردنی ماددە دێتە ئاراوە"، "هیچ ناوەندێکی ڕوحی نامێنێت"!. لەسەر ئەم بنەمایە، شارستانیەتەکان بە ناوەندێکی پیرۆزی ئیلاهیەوە لە ناوەوەی خۆیدا دەژی. کاتێک ئەو ناوەندە لەدەست دەچێت، ڕەنگە هەموو شتێک سەرەتا بۆ ماوەیەک ئاسایی دەربکەوێت بەڵام شارستانیەتەکە لە ئێستاوە هەنگاو بەرەو لەناوچوون دەبات!... #ئیدراک #توراس