Hakkın Yolunda, Milletin Yanında

دفاع از زبان و هویت تورکی: از دوگانۀ سلطنت‌طلب و کمونیست تا فاصلۀ میان صورت‌بندی نخبگانی و پایگاه اجتماعی برخی روایت‌های مربوط به مسئلۀ تورک در ایران معاصر ادعا می‌کنند که نخبگان سیاسی تورک در دورۀ پهلوی سلطنت‌طلب یا کمونیست بودند و دفاع از زبان و هویت تورکی تنها در چارچوب جریان کمونیستی صورت می‌گرفت. بررسی شواهد تاریخی نشان می‌دهد این دوگانه‌سازی نمی‌تواند طیف مواضع نخبگان سیاسی را به‌طور کامل توضیح دهد. گرایش‌هایی نیز وجود داشتند که در عین مرزبندی با این دو جریان، از زبان و هویت تورکی دفاع می‌کردند. دو نمونۀ برجسته در این زمینه، علی هیئت و اسدالله ممقانی بودند؛ شخصیت‌هایی که در فضای سیاسیِ پس از سقوط حکومت فرقه، از حقوق تورک‌ها در ایران دفاع کردند. علی هیئت، از رجال بلندپایۀ قضایی و سیاسی ایران، بنا بر روایت جواد هیئت در کتاب «خاطرات من و پدرم»، اندکی پس از سقوط حکومت فرقه، هنگامی که دادستان کل دیوان کشور بود، به جلسۀ هیئت دولت احمد قوام دربارۀ مسائل آذربایجان دعوت شد. او در این جلسه پیشنهاد کرد زبان تورکی به‌عنوان زبان دوم کشور به رسمیت شناخته شود. اهمیت این پیشنهاد از آنجا بیشتر می‌شد که دفاع از زبان تورکی در آن فضای سیاسی می‌توانست به‌سادگی با کمونیسم و وابستگی به شوروی پیوند داده شود. ازاین‌رو، پیشنهاد هیئت هم از نظر محتوا و هم از حیث زمان طرح اهمیت داشت. هنگامی که برخی اعضای دولت با اشاره به پیشه‌وری از این پیشنهاد اظهار شگفتی کردند و گفتند او تورکی را برای آذربایجان می‌خواست، اما شما آن را برای سراسر ایران می‌خواهید، هیئت پاسخ داد: «بله، من هرچه می‌خواهم برای همۀ ایران می‌خواهم.» این روایت نشان می‌دهد که مطالبۀ رسمیت زبان تورکی الزاماً در تقابل با تمامیت سیاسی ایران یا قرار گرفتن در چارچوبی کمونیستی نبود، بلکه می‌توانست مبنایی برای تصور ایران به‌عنوان کشوری چندزبانه باشد. اسدالله ممقانی، نمایندۀ مجلس پانزدهم، این مسئله را در سطحی نظری‌تر مطرح کرد. او در نطق ۲۹ شهریور ۱۳۲۶، میان زبان و ملیت تمایز گذاشت و با این تصور که وحدت سیاسی مستلزم وحدت زبانی است مخالفت کرد. ممقانی با اشاره به تورک بودن بسیاری از سلسله‌ها و رجال مهم تاریخ ایران استدلال کرد که تورک بودن با تعلق سیاسی به ایران ناسازگار نیست. وی با اشاره به سوئیس، چندزبانه‌بودن یک کشور را با وحدت سیاسی آن قابل جمع دانست و تصریح کرد: «این غلط است که می‌گویند زبان باید فارسی باشد.» بنابراین، مسئلۀ او صرفاً استفاده از زبان تورکی نبود، بلکه انحصار زبان فارسی در عرصۀ عمومی را نیز به چالش کشید. ممقانی همچنین با اشاره به هم‌زبان بودن انگلیس و آمریکا، استدلال کرد که اشتراک زبانی لزوماً به معنای وحدت سیاسی نیست. از این منظر، تورک بودن در ایران نیز لزوماً به معنای جدایی‌طلبی یا تعلق سیاسی به دولت دیگری نبود. به بیان امروزی، این استدلال را می‌توان بازتاب نوعی تلقی از چنددولتی بودن ملت تورک دانست. موارد فوق از وجود نوعی آگاهی و دفاع از زبان و هویت تورکی در سطح نخبگان سیاسی حکایت دارند، اما وجود یک جنبش اجتماعی تورک‌گرا در دورۀ پهلوی را نشان نمی‌دهند. این فاصله میان صورت‌بندی نخبگانی و شکل‌گیری پایگاه اجتماعی را می‌توان در سال‌های اخیر نیز مشاهده کرد. فراکسیون تورک که در مجلس دهم به ریاست پزشکیان تشکیل شد، انعکاس چندانی در جامعه نیافت و به یک پایگاه اجتماعی پایدار برای پیگیری مطالبات تورکی تبدیل نشد. گفتمان انصاف و عدالت پزشکیان نیز، با وجود تأکید او بر برابری و رفع تبعیض، تاکنون به صورت‌بندی مشخصی از مطالبات ملی تورک یا شکل‌گیری یک جنبش اجتماعی گسترده حول این مطالبات منجر نشده است. این وضعیت پرسش مهمی پیش می‌آورد: چرا صورت‌بندی‌های نخبگانیِ دفاع از زبان و هویت تورکی در دوره‌های مختلف نتوانسته‌اند به شکل‌گیری یک پایگاه اجتماعی پایدار و جنبشی گسترده بینجامند؟ این پرسش زمانی اهمیت بیش‌تری می‌یابد که حضور گستردۀ تورک‌ها در عرصه‌هایی مانند حمایت از تیم فوتبال تیراختور را در نظر بگیریم. از این منظر، بررسی تاریخ تورک‌گرایی در ایران نیازمند توجه هم‌زمان به ایده‌های نخبگان و شرایط اجتماعی و سیاسی‌ای است که بر امکان تبدیل صورت‌بندی‌های نخبگانی به یک پایگاه اجتماعی پایدار تأثیر می‌گذارند. برگوتای ایلتریش @ilter