Anliliy اساطیر ایران و

بخش یک: روزگاری، دهکده ای در زاگرس

حالا صبح زوده، و در دهکده ای مثل تپه‌ گنج‌دره در زاگرس یا تپه زاغه در دشت قزوین از خواب بیدار میشیم؛ اطرافمون پر از خونه های گلی کوچیک و متراکمه اما چیزی که جلب توجه میکنه، «چیزهاییه که وجود نداره!» هیچ دیوار دفاعی، برج یا بارویی دور دهکده نیست؛ اسلحه یا ابزار جنگی برای کشتن انسان ها پیدا نمیشه، و هیچ شاه، حاکم یا تفاوت طبقاتی اینجا وجود نداره. جامعه برپایه‌ یه همکاری مطلق و صلح آمیز میچرخه و بقای دهکده به سازندگی و تامین غذا وابسته است، نه به جنگ!

تا پیش از این مردان دهکده برای شکار به کوه و دشت میرفتن؛ و زن‌ها با جمع آوری گیاهان، دانه ها و ریشه ها در حول و حوش کمپ، تو تامین غذا شریک بودن. کم کم این تعامل صبورانه و روزمره‌ با طبیعت، زن‌ها رو به اولین کاشفان کشاورزی در تاریخ تبدیل کرد؛ اونا اولین کسانی بودن که فهمیدن اگه دانه روی خاک نم دار بیوفته با گذشت زمان دوباره سبز میشه. به این ترتیب زن‌ها از «جمع آوری کننده ساده» تبدیل شدن به «نخستین کشاورزان زمین». گندم و جو وحشی رو اهلی کردن، شکل اولیه‌ی مزرعه هارو ساختن و سفره‌ی قبیله رو از وابستگی به گوشتِ شکار نجات دادن. حالا منبع اصلی حیات جامعه، دسترنج زن‌ها بود.

وقتی کشاورزی راه افتاد، جامعه با چالش جدیدی رو‌به‌رو شد: حالا محصول گندممون رو چطوری ذخیره کنیم؟ چطوری حمل بار کنیم یا برداشت؟ و اینجا بود که فناوری های جدید به دست زنان متولد شد. اونا با دست خالی گِل رو شکل دادن، با رنگای گیاهی روی اون نقوش هندسی کشیدن و سفالگری رو اختراع کردن. اما هیجان انگیز تر از این صنعت بافندگی بود. اگه امروز به جمجمه و اسکلت زنان پیشاتاریخی در موزه نگاه کنین، می‌بینین که دندون‌های جلویی‌شون به شدت ساییده و شیاردار هست؛ زن‌ها موقع بافتن اولین حصیرها، سبدها و طناب‌ها، الیاف سفتِ گیاهی رو با دندون‌هاشون محکم نگه‌می‌داشتن تا گره بزنن! یعنی فک و دندان زنان، کارکرد یک ابزار صنعتی رو داشت. جسم و جونشون رو می‌ذاشتن تا چرخ صنعت اولیه دهکده بچرخه.

رومن گیرشمن - ایران از آغاز تا اسلام گوردون چایلد - انسان خود را می‌سازد عزت الله نگهبان - مروری بر پنجاه سال باستان‌شناسی ایران جین پترسون - انقلاب‌های جنسیتی: جنسیت و کار در سپیده دم کشاورزی( ترجمه نشده، ولی واقعا ارزش خوندن داره)

وقتی اسم «زن در ایران باستان» میاد، معمولاً دو جور روایت می‌بینیم؛ یه عده میگن زن‌های ایران باستان اون‌قدر جایگاه بالایی داشتن که تا قرن‌ها بعد هم تو خیلی از کشورها دیده نمی‌شد. یه عده هم دقیقاً برعکس، معتقدن زن هیچ حق و جایگاهی نداشته. اما تاریخ معمولاً این‌قدر سیاه و سفید نیست. اگه ایران باستان رو با خیلی از تمدن‌های هم‌عصرش مقایسه کنیم، می‌بینیم زن‌ها در بعضی دوره‌ها و بعضی زمینه‌ها از حقوقی مثل مالکیت، دریافت دستمزد، مدیریت اموال یا حتی حضور در فعالیت‌های اقتصادی برخوردار بودن؛ چیزی که اسناد تاریخی، مثل لوح‌های باروی تخت جمشید، نشونش میدن. اما این به این معنی نیست که زن و مرد کاملاً برابر بودن. از اون طرف هم نباید گذشته رو با معیارهای امروز قضاوت کرد. خیلی از باورها و قوانین اون دوران، از نگاه ما نابرابر یا حتی عجیب به نظر می‌رسن. برای همین، توی این مجموعه نه می‌خوایم از ایران باستان یه آرمان‌شهر بسازیم، نه تصویری کاملاً تاریک ازش نشون بدیم. فقط قراره ببینیم منابع تاریخی، از اوستا و متون پهلوی گرفته تا لوح‌های هخامنشی و نوشته‌های مورخان، واقعاً درباره‌ی زنان در ایران، چی میگن. قضاوت با شما.

Summer evenings 🪴