محمد ابوبکر نقشبندی

استحباب زیارت قبر پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم زیارت قبر پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم مستحب است؛ زیرا دارقطنی با سند خود از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت کرده است که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مَنْ حَجَّ، فَزَارَ قَبْرِي بَعْدَ وَفَاتِي، فَكَأَنَّمَا زَارَنِي فِي حَيَاتِي». «هرکس حج به‌جا آورد و پس از وفاتم قبر مرا زیارت کند، گویا در زمان حیاتم مرا زیارت کرده است.» و در روایت دیگری آمده است: «مَنْ زَارَ قَبْرِي وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِي». «هرکس قبر مرا زیارت کند، شفاعت من برای او واجب می‌شود.» روایت نخست را سعید با این لفظ نقل کرده است: حفص بن سلیمان از لیث، او از مجاهد و وی از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت کرده است. همچنین امام احمد در روایتی که عبدالله از ایشان نقل کرده، از یزید بن قسیط و او از ابوهریره رضی الله عنه روایت نموده است که پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مَا مِنْ أَحَدٍ يُسَلِّمُ عَلَيَّ عِنْدَ قَبْرِي، إِلَّا رَدَّ اللَّهُ عَلَيَّ رُوحِي، حَتَّى أَرُدَّ عَلَيْهِ السَّلَامَ». «هیچ‌کس نیست که نزد قبر من بر من سلام بفرستد، مگر اینکه خداوند روح مرا به من بازمی‌گرداند تا پاسخ سلام او را بدهم.» آداب سفر حج و زیارت مدینه هرگاه شخصی که تاکنون حج به‌جا نیاورده است، قصد حج کند ــ یعنی از مسیری غیر از راه شام ــ نباید مسیر خود را از راه مدینه قرار دهد؛ زیرا من بیم آن دارم که در این مسیر حادثه‌ای برای او رخ دهد. بنابراین، شایسته است که کوتاه‌ترین مسیر را برای رسیدن به مکه انتخاب کند و خود را به امور دیگر مشغول نسازد. حکایت اعرابی نزد قبر پیامبر صلی الله علیه وسلم از عُتبی نقل شده است که گفت: در کنار قبر پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم نشسته بودم که ناگهان مردی اعرابی آمد و گفت: «السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، سَمِعْتُ اللَّهَ يَقُولُ: ﴿وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّابًا رَحِيمًا﴾». ای رسول خدا! سلام بر شما باد. از خداوند شنیده‌ام که می‌فرماید: «و اگر آنان هنگامی که بر خویشتن ستم کردند، نزد تو می‌آمدند و از خداوند آمرزش می‌خواستند و پیامبر نیز برای آنان طلب آمرزش می‌کرد، قطعاً خداوند را توبه‌پذیر و مهربان می‌یافتند.» سپس آن اعرابی گفت: «وَقَدْ جِئْتُكَ مُسْتَغْفِرًا لِذَنْبِي، مُسْتَشْفِعًا بِكَ إِلَى رَبِّي». من اکنون در حالی نزد شما آمده‌ام که از گناهانم طلب آمرزش می‌کنم و شما را نزد پروردگارم شفیع قرار می‌دهم. سپس این اشعار را سرود: «يَا خَيْرَ مَنْ دُفِنَتْ بِالْقَاعِ أَعْظُمُهُ فَطَابَ مِنْ طِيبِهِنَّ الْقَاعُ وَالْأَكَمُ نَفْسِي الْفِدَاءُ لِقَبْرٍ أَنْتَ سَاكِنُهُ فِيهِ الْعَفَافُ وَفِيهِ الْجُودُ وَالْكَرَمُ» ای بهترین کسی که استخوان‌هایش در این سرزمین به خاک سپرده شده است! به برکت پاکی و طهارت آن استخوان‌ها، دشت‌ها و تپه‌ها خوشبو و پاکیزه گشته‌اند. جانم فدای قبری باد که شما در آن آرمیده‌اید؛ قبری که عفت، بخشندگی و بزرگواری در آن جای گرفته است. سپس آن اعرابی بازگشت. در همین هنگام، چشمانم بر خواب رفت و خوابیدم. در خواب پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم را دیدم که فرمودند: «يَا عُتْبِي، الْحَقِ الْأَعْرَابِيَّ، فَبَشِّرْهُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَهُ». ای عتبی! به دنبال آن اعرابی برو و به او مژده بده که خداوند او را آمرزیده است. منبع: ابن قدامه حنبلی، المغني، ج ۳، ص ۲۹۸. تخریج و بررسی حدیث «مَنْ زَارَ قَبْرِي وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِي» حدیث: «مَنْ زَارَ قَبْرِي وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَتِي». «هرکس قبر مرا زیارت کند، شفاعت من برای او واجب می‌شود.» این حدیث را گروهی از محدثان در آثار خود روایت کرده‌اند، از جمله: ۱. ابن خزیمه در صحیح خود؛ ۲. دارقطنی در سنن خود؛ ۳. بیهقی در سنن خود؛ ۴. ابن عدی در الکامل؛ ۵. دولابی در الکنى والأسماء؛ ۶. ترمذی حکیم در نوادر الأصول. البته برخی از علما این حدیث را ضعیف دانسته‌اند. امام ذهبی رحمه‌الله درباره طرق این حدیث فرموده است: «طُرُقُهَا كُلُّهَا لَيِّنَةٌ، لَكِنْ يَتَقَوَّى بَعْضُهَا بِبَعْضٍ». «تمامی طرق این حدیث دارای ضعف‌اند، اما برخی از آن‌ها به‌وسیله برخی دیگر تقویت می‌شوند.» از همین جهت، ابن خزیمه آن را صحیح دانسته است. همچنین حافظ، فقیه و امام سبکی رحمه‌الله درباره آن فرموده است: «حَسَنٌ أَوْ صَحِيحٌ». «این حدیث حسن یا صحیح است.» و امام ابن ملقن رحمه‌الله فرموده است: «إِسْنَادُهُ جَيِّدٌ». منابع: ۱. ابن حجر عسقلانی، التلخيص الحبير، ج ۲، ص ۲۶۷. ۲. سخاوی، المقاصد الحسنة، حدیث شماره ۱۱۲۵. ۳. عجلونی، كشف الخفاء، حدیث شماره ۲۴۸۴. ✍️نقشبندی

#بیداری 💢وقتی تلاشگری به دشمن تفکّر عمیق تبدیل می‌شود!💢 ▪️یک پرسش مهم: انسانی که تمام دوران نوجوانی و جوانی را سرگرم درس‌خواندن، کارکردن، ورزش، تفریح و کسب درآمد بوده، چه زمانی را به تفکّر عمیق و بنیادین اختصاص داده است؟! تفکّر عمیق گاهی به خلوت‌گزینیِ طولانی و حتی افراطی و گاهی سال‌ها تأمّل در پرسش‌هایی نیاز دارد که ممکن است هیچ دستاورد عملیِ فوری نداشته باشند! ▪️بسیاری از بزرگ‌ترین تحوّلات تاریخ، پیش از ظهور در میدان عمل، سال‌ها در خلوت و سکوت شکل گرفته‌اند. برای مثال، رسول‌اللهﷺ پیش از بعثت، نه تاجر بسیار فعّالی بودند، نه در تصمیم‌گیری‌های دارالندوه مشارکت چشمگیری داشتند و نه اهل نظامی‌گری و کسب قدرت سیاسی بودند. در عوض، خلوت‌گزینی و تعبّد در غار حرا برای ایشان محبوب شده بود. در جامعه‌ای که ارزش انسان با ثروت، قدرت و فعالیت‌های ظاهری سنجیده می‌شود، چنین شخصیتی چه جایگاهی دارد؟! چه‌بسا بسیاری از سران قریش ایشان را انسانی پاک و امین، اما فاقد توانایی‌های برجستۀ اجتماعی می‌پنداشتند! تصوّری که کاملاً غلط بود. قرار نیست ارزش هر دورانی از زندگی انسان با میزان فعالیت، شهرت و دستاوردهای ظاهری سنجیده شود! ▪️مصیبتِ فرهنگ تلاش‌زدگی این است که حتی تفکّر را نیز تنها زمانی ارزشمند می‌داند که به اقدام و دستاوردی فوری منتهی شود! اگر کسی سال‌ها به مسائل بنیادین بیندیشد، اما هنوز نتیجۀ عملی مشخصی نداشته باشد، چه‌بسا او را تنبل، بی‌عُرضه و بی‌فایده بدانند! گویی انسان موظّف است دائماً کاری انجام دهد؛ حتی اگر هنوز نفهمیده باشد چه کاری باید انجام دهد و چرا! ▪️سخن من دفاع از ترک واجبات و مسئولیت‌های ضروری نیست؛ بلکه نقدِ فضیلت‌شمردنِ مطلقِ تلاش و کوشش است! حتی فعالیت‌های مشروع و مفید نیز لزوماً از سال‌ها خلوت، تأمّل و بی‌عملیِ ظاهری ارزشمندتر نیستند. ‼️ گاهی بزرگ‌ترین خدمت انسان به خود و جامعه، بیشتر تلاش‌کردن نیست؛ بلکه دست‌کشیدن از دویدن و اندیشیدنِ ژرف به درستیِ مسیر است!

#بیداری 💢تفاوت اندک میان تفکّر عموم انسان‌ها و حیوانات!💢 - دیروز حمله به راست‌گرایی نشانه‌ی روشنفکری بود؛ امروز حمله به چپ‌گرایی نشانه‌ی بیداری سیاسی شده است! - دیروز عده‌ای تحت تأثیر جریان‌های رسانه‌ایِ مورد حمایت سرمایه‌دارانی مثل جورج سوروس، از گلوبالیسم و سوسیالیسم دفاع می‌کردند؛ امروز عده‌ای دیگر تحت تأثیر چهره‌هایی مثل ایلان ماسک، به همان اندیشه‌ها می‌تازند و خود را بیدارشدگان از فریب‌های گذشته می‌دانند! اما واقعاً چند نفر از این‌ها خودشان عمیقاً اندیشیده‌اند و چند نفر صرفاً با تغییر جهت باد، عقایدشان را تغییر داده‌اند؟! ▪️اکثر انسان‌ها نه مبانی عقاید خودشان را درست می‌شناسند، نه استدلال مخالفانشان را درک می‌کنند؛ اما چنان با قاطعیت سخن می‌گویند که گویی حقیقت مطلق را کشف کرده‌اند! متأسفانه این مصیبت و آفت در میان مسلمانان و اختلافات مذهبی نیز کم نیست. انگار هرچه انسان کمتر می‌اندیشد، بیشتر خیال می‌کند که همه‌چیز را فهمیده است! ▪️بسیاری از حیوانات نیز با تفکّر سطحی، یادگیری از محیط، تقلید و پیروی از گَلّه زندگی می‌کنند. حال انسانی که عقایدش را صرفاً از جامعه می‌گیرد، ارزش‌هایش را با فضای غالب تغییر می‌دهد، از مخالفان گروهش متنفّر می‌شود و بدون اندیشیدن، حرف‌های دیگران را تکرار می‌کند، در عمل چه تفاوت بنیادینی با رفتار گَلّه‌ای حیوانات دارد؟! اینکه انسان استعداد عقلانیت دارد، به این معنا نیست که واقعاً از عقلش استفاده هم می‌کند! ⁉️واقعاً گمان می‌کنید آن تفکّر عظیمی که در قرآن کریم و آثار بزرگان دین این‌همه ستوده شده، همین نشخوار افکار دیگران و تکرار طوطی‌وار باورهایی است که به ما تلقین می‌شود؟! ▪️اما نکته‌ی مهم‌ دیگری نیز وجود دارد: به باور من، عقلانیت عمیق از کمیاب‌ترین نعمت‌های الهی است و این کمیابی، بخشی از نظم حکیمانه‌ی خداوند در آفرینش بشر است. به گمان من، الله متعال دنیا را به‌گونه‌ای سامان داده که بیشتر انسان‌ها به‌جای پرداختن به پرسش‌های بنیادین، سرگرم امور عملی و روزمره زندگی باشند؛ چراکه چرخ زندگی بشر بیش از هر چیز با کار و تلاش مستمر می‌چرخد. کسی که پیوسته درباره‌ی حقیقت هستی، مرگ، عدالت، رنج‌های بشر و سرنوشت جهان می‌اندیشد، ممکن است چنان درگیر این مسائل شود که دیگر توان و رغبت چندانی برای بسیاری از فعالیت‌های روزمره نداشته باشد. حالا تصور کنید اگر اکثریت انسان‌ها چنین بودند، چه کسی باید چرخ‌های زندگی بشر را می‌چرخاند؟! ▪️ممکن است کسی پزشک فوق‌العاده‌ای باشد، مهندسی برجسته باشد یا در حرفه‌ی خودش مهارتی کم‌نظیر داشته باشد؛ اما وقتی پای مسائل بنیادین زندگی به میان می‌آید، گرفتار همان تقلید کورکورانه و تعصّبی باشد که دیگران را به آن متهم می‌کند! مهارت و تخصص، نشانه‌ی ژرف‌اندیشی نیست؛ همان‌طور که ژرف‌اندیشی به معنای مهارت و کارآمدی بیشتر نیست! ▪️به قول امام حسن بصری(رحمه‌الله): «لَوْلَا الْحَمْقَى لَخَرِبَتِ الدُّنْيَا» «اگر احمق‌ها نبودند، دنیا ویران می‌شد!»   این سخن به حقیقت مهمی اشاره دارد: در نظام حکیمانه‌ی آفرینش الله، حتی انسان‌هایی که بهره‌ی چندانی از ژرف‌اندیشی ندارند نیز نقش‌هایی ضروری بر عهده دارند. ▪️اما اینجا باید به نکته‌ی بسیار مهمی توجه کرد: ضعف عقلانیت، هرگز مجوّز تحقیر انسان‌ها نیست! اهل اندیشه نباید فراموش کنند که زندگی‌شان به زحمات میلیاردها انسانی وابسته است که شاید هرگز به مسائل بنیادین زندگی عمیقاً نیندیشیده باشند. از آن طرف، اهل عمل هم نباید خیال کنند هرکس درآمد بیشتری دارد، پرکارتر است یا دستاوردهای مادی بیشتری کسب کرده، لزوماً انسان موفّق‌تر و ارزشمندتری است و هرکس عمرش را صرف اندیشیدن می‌کند، موجودی «تنبل»، «بی‌هدف» و «بی‌خاصیت» است! چه مضحک است که هرکدام دیگری را بی‌خاصیت بداند؛ درحالی‌که خداوند زندگانی هر دو را به زحمات دیگری محتاج کرده است! ⚠️ و یک تذکّر بسیار مهم در پایان: مبادا با خواندن این نوشته، فوراً به یاد حماقت دیگران بیفتیم و خودمان را از آن معدود خردمندان بدانیم! بنده نخستین مخاطب این نقدِ تفکّر سطحی و تقلیدی را خودم می‌دانم و از شما هم می‌خواهم پیش از قضاوت درباره‌ی دیگران، ابتدا خودتان را با آن محک بزنید. چراکه شاید بزرگ‌ترین نشانه‌ی توهّم خردمندی همین باشد که انسان همه را گرفتار آن بداند، جز خودش!

دو سال آینده می‌تواند برای ترامپ یک کابوس باشد. پس از اینکه دموکرات‌ها کنترل هر دو مجلس (مجلس نمایندگان و سنا) را به دست گرفتند، کارهایی که ترامپ اکنون قادر به انجام آن‌ها نخواهد بود عبارتند از: ۱) تصویب قوانین بزرگ: هر قانون جدید نیازمند تأیید هر دو مجلس است، و با کنترل دموکرات‌ها بر هر دو مجلس، هرگونه قانون‌گذاری عملاً لغو/متوقف خواهد شد. ۲) انتخاب قاضیان: اکثریت دموکرات‌ها در سنا این قدرت را خواهند داشت که نامزدهای پیشنهادی او را رد کنند. ۳) کنترل بودجه: کنگره بودجه را کنترل می‌کند و ترامپ نمی‌تواند بدون مذاکره و سازش با دموکرات‌ها آن را به تصویب برساند. ۴) تأمین مالی جنگ در ایران: احتمال زیادی وجود دارد که دموکرات‌ها از بودجه سالانه دفاعی برای محدود کردن هزینه‌های نظامی استفاده کنند. علاوه بر این، ترامپ و جی‌دی ونس (JD Vance) اکنون با خطر استیضاح و همچنین تحقیقات گسترده در مورد سرمایه‌گذاری‌های خود مواجه هستند. خوب شد که دنیا از شر این احmق بیغم شده🤲🏻

سپس پیامبر ﷺ فرمودند: ای قبیصه! درخواست مال از مردم در غیر از این سه مورد، حرام است و کسی که از این راه مال به دست می‌آورد، آن را به‌صورت حرام مصرف می‌کند. منبع: صحیح مسلم. بر اساس این حدیث، موارد جواز درخواست کمک مالی به سه دسته تقسیم می‌شوند: ۱. تحمل بدهی برای اصلاح ذات‌البین: شخصی که برای ایجاد صلح و آشتی میان دو گروه یا طایفه، مسئولیت مالی و پرداخت بدهی را بر عهده گرفته باشد، می‌تواند برای پرداخت آن از مردم درخواست کمک کند. ۲. گرفتار شدن در بلایا و حوادث ناگهانی: شخصی که بر اثر حوادثی مانند سیل، آتش‌سوزی، زلزله یا سایر بلایای ناگهانی، دارایی خود را از دست داده و به فقر و نیازمندی گرفتار شده باشد، می‌تواند برای تأمین نیازهای ضروری زندگی خود درخواست کمک نماید. ۳. فقر شدید و نیازمندی ثابت‌شده: شخصی که به فقر شدید گرفتار شده و سه نفر از افراد عاقل و آگاه قومش نیازمندی واقعی او را تأیید کنند، می‌تواند برای تأمین نیازهای ضروری زندگی خود درخواست کمک نماید. حدیث پنجم: روایت ابوهریره رضی‌الله‌عنه پیامبر اکرم ﷺ فرمودند: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَأَنْ يَأْخُذَ أَحَدُكُمْ حَبْلَهُ، فَيَحْتَطِبَ عَلَى ظَهْرِهِ، فَيَتَصَدَّقَ بِهِ عَلَى النَّاسِ، خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَأْتِيَ رَجُلًا فَيَسْأَلَهُ، أَعْطَاهُ أَوْ مَنَعَهُ». ترجمه: سوگند به ذاتی که جانم در دست اوست، اگر یکی از شما طناب خود را بردارد و بر پشت خویش هیزم جمع کند و آن را به مردم بفروشد و از درآمدش صدقه دهد، برای او بهتر است از اینکه نزد شخصی برود و از او درخواست مال کند؛ خواه آن شخص به او چیزی بدهد یا از دادن آن خودداری نماید. منبع: صحیح البخاری و صحیح مسلم. نتیجه‌گیری از مجموع احادیث نبوی روشن می‌شود که شریعت اسلام به حفظ عزت، کرامت و استقلال مالی انسان اهمیت ویژه‌ای داده است. بنابراین، درخواست مال از مردم بدون نیاز واقعی و ضرورت شرعی جایز نیست؛ به‌ویژه برای کسانی که توانایی کار و کسب درآمد دارند یا از نظر مالی بی‌نیاز هستند. با این حال، اسلام نسبت به شرایط اضطراری و نیازهای واقعی انسان بی‌تفاوت نبوده و در سه موردی که در حدیث قبیصه رضی‌الله‌عنه بیان شد، درخواست کمک مالی را جایز دانسته است. در نتیجه، مسلمان باید تا حد امکان از راه کار و تلاش، روزی حلال خود را تأمین کند و از درخواست بی‌دلیل مال از دیگران بپرهیزد. منابع و مآخذ ۱. عفانة، حسام‌الدین بن موسی، فتاوى حسام عفانة، ج ۱۴، ص ۱. ۲. نضرة النعيم في مكارم أخلاق الرسول الكريم، ج ۹، ص ۴۱۷۱. ۳. البخاري، محمد بن إسماعيل، الجامع الصحيح (صحيح البخاري). ۴. مسلم بن الحجاج، الصحيح (صحيح مسلم). ۵. الترمذي، محمد بن عيسى، الجامع (سنن الترمذي). ۶. أبو داود، سليمان بن الأشعث، السنن (سنن أبي داود).

حکم شرعی گدایی و درخواست کمک مالی از مردم در اسلام ۱. دلایل حرمت گدایی و درخواست مال از مردم بدون ضرورت احادیث متعددی از پیامبر اکرم ﷺ در نهی از گدایی و درخواست مال از مردم بدون ضرورت یا نیاز شدید وارد شده است که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: حدیث اول: روایت عبدالله بن عمر رضی‌الله‌عنهما پیامبر اکرم ﷺ فرمودند: «مَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَسْأَلُ النَّاسَ حَتَّى يَأْتِيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَيْسَ فِي وَجْهِهِ مُزْعَةُ لَحْمٍ». ترجمه: انسان پیوسته از مردم درخواست مال می‌کند تا اینکه در روز قیامت در حالی حاضر می‌شود که بر چهره‌اش حتی قطعه‌ای گوشت وجود ندارد. منبع: صحیح البخاری و صحیح مسلم. حدیث دوم: روایت ابوهریره رضی‌الله‌عنه پیامبر اکرم ﷺ فرمودند: «مَنْ سَأَلَ النَّاسَ أَمْوَالَهُمْ تَكَثُّرًا، فَإِنَّمَا يَسْأَلُ جَمْرًا، فَلْيَسْتَقِلَّ أَوْ لِيَسْتَكْثِرْ». ترجمه: هرکس برای افزایش ثروت و مال‌اندوزی از مردم درخواست مال کند، در حقیقت پاره‌های آتش می‌طلبد؛ پس هرقدر می‌خواهد کم یا زیاد از آن بردارد. منبع: صحیح مسلم. حدیث سوم: روایت سمره بن جندب رضی‌الله‌عنه پیامبر اکرم ﷺ فرمودند: «إِنَّ الْمَسْأَلَةَ كَدٌّ يَكُدُّ بِهَا الرَّجُلُ وَجْهَهُ، إِلَّا أَنْ يَسْأَلَ الرَّجُلُ سُلْطَانًا أَوْ فِي أَمْرٍ لَا بُدَّ مِنْهُ». ترجمه: درخواست و گدایی، عملی است که انسان با آن آبرو و حیثیت خود را به زحمت و آسیب می‌اندازد؛ مگر اینکه از حاکم درخواست کند یا برای امری باشد که چاره‌ای جز درخواست آن ندارد. منبع: سنن الترمذی؛ امام ترمذی آن را حسن صحیح دانسته است. حدیث چهارم: روایت عبدالله بن مسعود رضی‌الله‌عنه پیامبر اکرم ﷺ فرمودند: «مَنْ أَصَابَتْهُ فَاقَةٌ فَأَنْزَلَهَا بِالنَّاسِ لَمْ تُسَدَّ فَاقَتُهُ، وَمَنْ أَنْزَلَهَا بِاللَّهِ أَوْشَكَ اللَّهُ لَهُ بِالْغِنَى، إِمَّا بِمَوْتٍ عَاجِلٍ، أَوْ غِنًى عَاجِلٍ». ترجمه: هرکس دچار فقر و نیازمندی شود و نیاز خود را نزد مردم ببرد، نیازمندی‌اش برطرف نمی‌شود؛ اما هرکس نیاز خود را به خداوند واگذار کند، به‌زودی خداوند او را بی‌نیاز می‌سازد؛ یا با مرگی زودرس یا با بی‌نیازی و توانگری زودهنگام. منبع: سنن أبي داود و سنن الترمذي؛ امام ترمذی آن را حسن صحیح دانسته است. ۲. موارد جواز درخواست کمک مالی در شریعت اسلام با وجود نهی عمومی از درخواست مال، شریعت اسلام در شرایط خاصی به افراد نیازمند اجازه داده است که برای رفع نیاز خود از دیگران کمک بخواهند. مستند این حکم، حدیث صحیح قبیصه بن مخارق هلالی رضی‌الله‌عنه است. وی می‌گوید: «تَحَمَّلْتُ حَمَالَةً، فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَسْأَلُهُ فِيهَا، فَقَالَ: أَقِمْ حَتَّى تَأْتِيَنَا الصَّدَقَةُ، فَنَأْمُرَ لَكَ بِهَا. قَالَ: ثُمَّ قَالَ: يَا قَبِيصَةُ، إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لَا تَحِلُّ إِلَّا لِأَحَدِ ثَلَاثَةٍ: رَجُلٍ تَحَمَّلَ حَمَالَةً، فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَهَا، ثُمَّ يُمْسِكُ، وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ اجْتَاحَتْ مَالَهُ، فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ، أَوْ قَالَ: سَدَادًا مِنْ عَيْشٍ، وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ فَاقَةٌ حَتَّى يَقُومَ ثَلَاثَةٌ مِنْ ذَوِي الْحِجَا مِنْ قَوْمِهِ: لَقَدْ أَصَابَتْ فُلَانًا فَاقَةٌ، فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ، أَوْ قَالَ: سَدَادًا مِنْ عَيْشٍ. فَمَا سِوَاهُنَّ مِنَ الْمَسْأَلَةِ يَا قَبِيصَةُ سُحْتًا، يَأْكُلُهَا صَاحِبُهَا سُحْتًا». ترجمه: قبیصه بن مخارق رضی‌الله‌عنه می‌گوید: من پرداخت بدهی و تعهد مالی‌ای را بر عهده گرفتم؛ ازاین‌رو نزد رسول‌الله ﷺ آمدم تا در این زمینه از ایشان درخواست کمک کنم. پیامبر ﷺ فرمودند: نزد ما بمان تا صدقه (زکات) برسد و به تو دستور دهیم که از آن به تو پرداخت شود. سپس فرمودند: ای قبیصه! درخواست مال از مردم تنها برای یکی از سه گروه جایز است: اول: شخصی که مسئولیت پرداخت بدهی و تعهد مالی‌ای را برای اصلاح میان مردم بر عهده گرفته باشد؛ درخواست کمک برای او جایز است تا زمانی که مبلغ مورد نیاز را به دست آورد؛ پس از آن باید از درخواست کمک خودداری کند. دوم: شخصی که حادثه و بلایی به او رسیده و تمام یا بخش عمده دارایی‌اش را نابود کرده باشد؛ درخواست کمک برای او جایز است تا زمانی که به اندازه تأمین زندگی و رفع نیازهای ضروری خود مال به دست آورد. سوم: شخصی که به فقر و نیازمندی شدید گرفتار شده باشد، به‌گونه‌ای که سه نفر از افراد عاقل و آگاه قومش گواهی دهند که فلانی واقعاً دچار فقر و نیازمندی شده است؛ در این صورت، درخواست کمک برای او جایز است تا زمانی که به اندازه تأمین زندگی و رفع نیازهای ضروری خود مال به دست آورد.

شیخ مذهب شافعی، امام نووی رحمه‌الله (متوفای ۶۷۶ هـ) می‌فرماید: «ترحّم و طلب رضایت الهی برای صحابه، تابعین و عالمان و عابدان و دیگر نیکوکاران پس از آنان، مستحب است؛ بنابراین گفته می‌شود: «رضی الله عنه» یا «رحمة الله علیه» یا «رحمه الله» و مانند این تعبیرها. اما سخن برخی از علما که گفته‌اند: تعبیر «رضی الله عنه» مخصوص صحابه است و درباره دیگران فقط باید گفت «رحمه الله»، سخن درستی نیست و مورد تأیید نمی‌باشد؛ بلکه دیدگاه صحیحی که جمهور علما بر آن هستند، استحباب به‌کارگیری این تعبیر است و دلایل آن بیش از آن است که بتوان به شمار آورد.» منبع: النووی، المجموع، جلد ۶، صفحه ۱۷۲، چاپ منیریه، سال ۱۳۴۷ هـ. ✍️نقشبندی

حکم خریدوفروش مصحف شریف از دیدگاه مذاهب فقهی اقوال فقها درباره حکم خریدوفروش مصحف شریف متفاوت است. منشأ این اختلاف، چگونگی ارزیابی علت تعظیم و صیانت از کلام الهی است. همچنین میان فروش مصحف به مسلمان و غیرمسلمان تفاوت گذاشته‌اند که در ادامه به تفصیل بیان می‌شود. اول: حکم فروش مصحف به مسلمان فقهای مذاهب اسلامی درباره حکم فروش مصحف به مسلمان دو دیدگاه عمده دارند: ۱. دیدگاه جمهور فقها: جواز فروش مصحف حنفیه، مالکیه، شافعیه و در روایتی از امام احمد بن حنبل، فروش مصحف به مسلمان را جایز دانسته‌اند. استدلال این گروه آن است که معامله در حقیقت بر خود کلام الهی واقع نمی‌شود؛ زیرا کلام خداوند متعال برتر و والاتر از آن است که موضوع خریدوفروش قرار گیرد؛ بلکه معامله بر کاغذ، جلد، مرکب، هزینه چاپ و کار مباحی است که برای تهیه و آماده‌سازی مصحف انجام شده است. بااین‌حال، شافعیه در قول صحیح‌تر نزد خود، فروش مصحف را مکروه تنزیهی دانسته‌اند، نه حرام؛ زیرا شایسته نیست مصحف شریف همچون سایر کالاهای دنیوی وسیله تجارت و دادوستد قرار گیرد. البته در صورت وجود نیاز و ضرورت، خریدوفروش آن را بدون کراهت جایز دانسته‌اند. ۲. دیدگاه حنابله: حرمت و عدم صحت فروش مصحف قول معتمد در مذهب حنبلی آن است که فروش مصحف حرام بوده و عقد بیع آن صحیح نیست. حنابله برای این دیدگاه به روایتی از عبدالله بن عمر رضی‌الله‌عنهما استناد کرده‌اند که درباره فروش مصحف با شدت برخورد کرده و گفته است: «وَدِدْتُ أَنَّ الْأَيْدِيَ تُقْطَعُ فِي بَيْعِهَا». ترجمه: دوست داشتم دست‌هایی که در فروش مصحف دخالت دارند، قطع شوند. از دیدگاه این گروه، فروش مصحف با تعظیم شایسته آن منافات دارد. البته حنابله میان فروش و خرید مصحف تفاوت گذاشته‌اند؛ خرید مصحف را بدون کراهت جایز دانسته‌اند؛ زیرا خریدار با پرداخت مال، در حقیقت برای به‌دست‌آوردن و حفظ مصحف و اکرام آن اقدام می‌کند. همچنین شماری از محققان مذهب حنبلی، مانند مَرْداوی، تصریح کرده‌اند که به دلیل نیاز مردم و دشواری گردش و دسترسی به مصاحف بدون خریدوفروش، عمل و رویه بر جواز فروش مصحف قرار گرفته است. دوم: حکم فروش مصحف به غیرمسلمان فقهای اسلامی در اصلِ ضرورت جلوگیری از تملک مصحف شریف توسط غیرمسلمان، به‌منظور صیانت از قرآن کریم و جلوگیری از بی‌حرمتی به آن، اتفاق‌نظر دارند. یکی از دلایل آنان، نهی پیامبر اکرم ﷺ از بردن قرآن به سرزمین دشمن است؛ زیرا بیم آن می‌رفت که دشمنان به قرآن دست یابند و حرمت آن را رعایت نکنند. بااین‌حال، درباره صحت یا بطلان عقد فروش مصحف به غیرمسلمان، میان فقها اختلاف وجود دارد: ۱. دیدگاه جمهور فقها: بطلان معامله جمهور فقها، شامل مالکیه، شافعیه در قول اصح و حنابله، فروش مصحف به غیرمسلمان را صحیح نمی‌دانند و معتقدند چنین معامله‌ای از نظر شرعی باطل است؛ زیرا تملک مصحف توسط غیرمسلمان می‌تواند زمینه بی‌حرمتی به کلام الهی را فراهم سازد. ۲. دیدگاه حنفیه و قول مشهور در مدونه مالکیه: صحت معامله همراه با گناه حنفیه و قول مشهور در مدونه مالکیه معتقدند که عقد فروش مصحف به غیرمسلمان صحیح است، اما انجام چنین معامله‌ای با گناه همراه است. بر اساس این دیدگاه، غیرمسلمان از نظر قضایی مجبور می‌شود که فوراً مصحف را از ملکیت خود خارج کند؛ بدین صورت که آن را به مسلمانی بفروشد یا به او هبه کند. سوم: حکم فروش یا اهدای ترجمه معانی قرآن به غیرمسلمان دانشمندان اسلامی فروش یا اهدای کتاب‌هایی را که ترجمه معانی قرآن کریم را برای غیرمسلمانان ارائه می‌کنند، به‌منظور دعوت آنان به اسلام و آشنایی با معارف قرآنی جایز دانسته‌اند. البته بهتر آن است که این‌گونه کتاب‌ها فاقد رسم‌الخط کامل قرآن کریم باشند تا از احتمال بی‌حرمتی و استفاده نامناسب از آیات قرآن جلوگیری شود. المصادر والمراجع النجار، ياسر، موسوعة الفقه على المذاهب الأربعة، ج 6، ص 434. أخذ المال على أعمال القرب، ج 2، ص 541. الشنقيطي، شرح زاد المستقنع، التفريغ، ج 144، ص 8. الموسوعة الفقهية الكويتية، ج 38، ص 16. فتاوى واستشارات الإسلام اليوم، ج 8، ص 298. البيوع المحرمة والمنهي عنها، ج 1، ص 453. المعاملات المالية أصالة ومعاصرة، ج 2، ص 227. فتاوى اللجنة الدائمة، المجموعة الثانية، ج 3، ص 46. أخذ المال على أعمال القرب، ج 2، ص 549. البيوع المحرمة والمنهي عنها، ج 1، ص 457. ✍️نقشبندی

رضاعت فرزند به‌خودی‌خود موجب محرمیت رضاعی پدر و مادر نسبی او با تمام اعضای خانواده زن شیردهنده نمی‌شود. ازاین‌رو، نمی‌توان صرف شیرخوردن فرزند را سبب حرمت نکاح میان والدین او و تمام افراد خانواده رضاعی دانست. بااین‌حال، حکم هر ازدواج باید با توجه به رابطۀ دقیق اشخاص، وجود یا نبودن موانع دیگر نکاح و ضوابط فقهی بررسی شود. بنابراین، در مسائل واقعی نباید تنها بر قاعدۀ کلی رضاعت تکیه کرد و بدون بررسی روابط خانوادگی، حکم قطعی صادر نمود. ۵. خلاصۀ احکام به زبان ساده ۱. کودکی که از زنی شیر خورده و رضاعت او مطابق شرایط شرعی تحقق یافته است، با آن زن رابطۀ مادر و فرزندی رضاعی پیدا می‌کند. ۲. شوهر زن شیردهنده، در صورت تحقق شرایط شرعی، پدر رضاعی طفل محسوب می‌شود. ۳. فرزندان زن شیردهنده، برادران و خواهران رضاعی طفل‌اند و ازدواج میان آنان جایز نیست. ۴. برادران و خواهران نسبی طفل شیرخورده، صرفاً به سبب شیرخوردن او با خانواده زن شیردهنده محرم نمی‌شوند؛ بنابراین، در صورت نبودن مانع دیگری، ازدواج آنان با فرزندان زن شیردهنده جایز است. ۵. رضاعت باید مطابق شرایط شرعی، از جمله سن کودک و ضوابط مربوط به مقدار شیرخوردن، بررسی شود؛ زیرا در برخی جزئیات میان مذاهب فقهی اختلاف وجود دارد. ۶. رضاعت در حدود شرعی خود موجب حرمت نکاح و محرمیت می‌شود، اما تمام احکام نسب حقیقی، از جمله ارث، را ثابت نمی‌کند. والله أعلم بالصواب. المصادر والمراجع ۱. البخاري، محمد بن إسماعيل، الجامع الصحيح، كتاب النكاح، باب: ﴿وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ﴾، حديث رقم 2645؛ مسلم بن الحجاج، صحيح مسلم، كتاب الرضاع، باب: يحرم من الرضاعة ما يحرم من الولادة، حديث رقم 1447. ۲. القرآن الكريم، سورة النساء، الآية: 23. ۳. القرآن الكريم، سورة البقرة، الآية: 233. ۴. ابن قدامة، عبد الله بن أحمد، المغني، كتاب الرضاع؛ الكاساني، علاء الدين أبو بكر بن مسعود، بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع، كتاب النكاح، فصل في بيان المحرمات من النساء بسبب الرضاع. ۵. النووي، يحيى بن شرف، المنهاج شرح صحيح مسلم بن الحجاج، كتاب الرضاع، شرح حديث: «يحرم من الرضاعة ما يحرم من النسب»؛ ابن قدامة، المغني، كتاب الرضاع. ✍️نقشبندی

احکام رضاعت و محرمیت ناشی از آن در فقه اسلامی موضوع رضاعت (شیرخوارگی) و احکام محرمیت ناشی از آن، از مسائل مهم فقه اسلامی است که در قرآن کریم و سنت نبوی ﷺ به آن پرداخته شده است. قاعدۀ اساسی در این زمینه، فرمودۀ رسول الله ﷺ است: «يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ». ترجمه: «از راه رضاعت، همان کسانی حرام می‌شوند که از راه نسب حرام می‌گردند».¹ الله متعال نیز در قرآن کریم می‌فرماید: ﴿وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُم مِنَ الرَّضَاعَةِ﴾ ترجمه: «و مادرانتان که به شما شیر داده‌اند و خواهران رضاعی‌تان [بر شما حرام شده‌اند]».² بر اساس این نصوص، رضاعت در صورت تحقق شرایط شرعی، سبب پیدایش محرمیت می‌شود؛ اما این محرمیت به تمام اعضای خانواده و خویشاوندان طفل سرایت نمی‌کند، بلکه حدود مشخصی دارد که در ادامه توضیح داده می‌شود. ۱. شرایط تحقق رضاعتِ موجب حرمت الف) سن کودک هنگام شیرخوردن بر اساس قول معتبر در فقه حنفی، رضاعتی که در مدت دو سال قمری تحقق یابد، می‌تواند موجب حرمت شود. الله متعال می‌فرماید: ﴿وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ﴾ ترجمه: «و مادران، فرزندان خود را دو سال کامل شیر می‌دهند؛ این برای کسی است که بخواهد دوران شیردهی را کامل کند».³ در تعیین مدت رضاعتِ موجب حرمت، میان مذاهب فقهی اختلافاتی وجود دارد؛ ازاین‌رو، در مسائل عملی باید حکم مطابق مذهب مورد پیروی و جزئیات قضیه بررسی شود. ب) مقدار شیرخوردن در مذهب حنفی، اگر شیر زن در مدت معتبر شرعی به معدۀ کودک برسد، هرچند مقدار آن کم باشد، اصل رضاعت موجب حرمت تحقق می‌یابد؛ بنابراین، پنج بار شیرخوردن شرط نیست. در مقابل، در مذهب شافعی و قول مشهور مذهب حنبلی، پنج رضعت جداگانه و معتبر شرط تحقق حرمت رضاعی است. در این مسئله باید میان دیدگاه مذاهب تفاوت گذاشت و یک حکم را به همۀ مذاهب نسبت نداد.⁴ ۲. محارم رضاعی طفل شیرخورده اگر زنی به طفلی شیر بدهد و رضاعت مطابق شرایط شرعی تحقق یابد، روابط رضاعی مشخصی میان آن طفل و خانواده‌های مربوط به شیر ایجاد می‌شود. الف) زن شیردهنده زن شیردهنده، مادر رضاعی طفل محسوب می‌شود و ازدواج طفل با او جایز نیست. ب) شوهر زن شیردهنده شوهر زن شیردهنده، در صورت تحقق شرایط انتساب شیر به او، پدر رضاعی طفل محسوب می‌شود. در اصطلاح فقهی از او به «صاحب اللبن» نیز تعبیر می‌شود. ج) فرزندان زن شیردهنده فرزندان زن شیردهنده، در صورت تحقق رضاعت معتبر، برادران و خواهران رضاعی طفل محسوب می‌شوند؛ بنابراین، ازدواج طفل با آنان جایز نیست. این حکم به فرزندان زن شیردهنده محدود به کسانی نیست که پیش از رضاعت متولد شده‌اند؛ بلکه فرزندانی را نیز دربرمی‌گیرد که بعداً از او متولد می‌شوند. همچنین، در اصل حکم، تفاوتی ندارد که فرزندان از شوهر فعلی او باشند یا از شوهر دیگری؛ البته تحقق انتساب رضاعی باید مطابق ضوابط فقهی بررسی شود. د) خویشاوندان زن شیردهنده و شوهر او با تحقق رضاعت، احکام خویشاوندی رضاعی در حدودی که شرع تعیین کرده است، گسترش می‌یابد؛ ازاین‌رو، برادران زن شیردهنده برای طفل در حکم دایی و خواهران او در حکم خاله قرار می‌گیرند. همچنین، برادران و خواهران پدر رضاعی، به‌ترتیب در حکم عمو و عمه رضاعی خواهند بود. این روابط در احکام حرمت نکاح و محرمیت معتبرند، اما تمام احکام نسب حقیقی، مانند ارث، صرفاً با رضاعت ثابت نمی‌شوند. ۳. حکم برادران و خواهران نسبی طفل شیرخورده یکی از پرسش‌های مهم این است که اگر تنها یک کودک از خانواده‌ای از زنی شیر بخورد، آیا برادران و خواهران نسبی او نیز با خانواده زن شیردهنده محرم می‌شوند؟ پاسخ این است که اصل رضاعت، به‌خودی‌خود موجب محرمیت برادران و خواهران نسبی طفل شیرخورده نمی‌شود؛ زیرا آنان شخصاً از آن زن شیر نخورده‌اند و رابطه رضاعی مستقیمی که موجب حرمت نکاح شود، میان آنان و خانواده زن شیردهنده ایجاد نشده است.⁵ برای مثال، اگر زنی به یک دختر شیر بدهد، آن دختر با زن شیردهنده و شوهر او رابطۀ مادر و فرزندی و خواهر و برادری رضاعی پیدا می‌کند. اما برادر حقیقی آن دختر، صرفاً به دلیل اینکه خواهرش از آن زن شیر خورده است، با فرزندان زن شیردهنده محرم نمی‌شود. بنابراین، در صورت نبودن مانع شرعی دیگری، برادر نسبی آن دختر می‌تواند با دختر زن شیردهنده ازدواج کند؛ زیرا رضاعت خواهرش به‌خودی‌خود سبب حرمت این ازدواج نمی‌شود. همین حکم دربارۀ خواهران نسبی طفل شیرخورده نیز جاری است؛ یعنی اگر خود آنان از آن زن شیر نخورده باشند، صرف رضاعت برادر یا خواهرشان موجب محرمیت آنان با خانواده زن شیردهنده نخواهد شد. ۴. حکم والدین طفل شیرخورده

• شایسته آن است که انسان سخنان برادران دینی خود را تا زمانی که می‌توان آن را بر معنای نیکی حمل کرد، بر خیر و نیکی حمل نماید. • پس هرگاه برای سخن یا کرداری معنای نیکی یافتی، آن را بر نیکی حمل کن؛ چه در گفتار باشد و چه در کردار، و آن را بر بدی حمل نکن. • برخی از مردم ـ پناه بر خدا ـ سخن یا کردار دیگران را بر بدی حمل می‌کنند؛ سپس شیطان آنان را وادار می‌سازد که در امور برادر دینی خود تجسس کنند، او را زیر نظر بگیرند و پیوسته بررسی کنند که چه کرده و چه گفته است. چنین شخصی را می‌بینی که همواره سخنان و کردار دیگران را تحلیل می‌کند؛ اما ای‌کاش آن‌ها را بر بهترین معنا، یا دست‌کم بر معنای نیک حمل می‌کرد! بلکه سخنان و کردار آنان را بر بدترین و بدترینِ معانی حمل می‌کند. این کار به وسوسه شیطان است؛ پناه بر خدا! • آنچه بر مؤمن لازم است، این است که هرگاه از برادر دینی خود سخن یا کرداری دید که احتمال نیکی و بدی در آن وجود دارد، آن را بر نیکی حمل کند؛ مگر آن‌که قرائن و نشانه‌های قوی وجود داشته باشد که مانع حمل آن بر نیکی شود؛ در این صورت، مسئله متفاوت است. برای مثال، اگر چنین سخن یا کرداری از شخصی صادر شود که به بدی و فساد شناخته شده است، اشکالی ندارد که آن را بر معنایی حمل کنی که با سخن او سازگار است. اما اگر شخصی ناشناخته از جهت بدی و فساد باشد و از او سخن یا کرداری سر بزند که هم احتمال نیکی و هم احتمال بدی در آن وجود داشته باشد، آن را بر نیکی حمل کن تا خودت نیز آسوده‌خاطر شوی. • چه‌بسا کسی که پیوسته در پی عیب‌ها و لغزش‌های گفتاری و رفتاری مردم است، گرفتار این شود که خداوند شخصی را بر او مسلط سازد که خودش را زیر نظر بگیرد و در پی عیب‌هایش باشد. هرکس در پی عیب‌های برادر دینی خود باشد، خداوند در پی عیب او خواهد بود؛ و هرکس را که خداوند در پی عیبش باشد، رسوا خواهد ساخت، هرچند در میان خانه‌اش باشد. ✍️نقشبندی

#بیداری 💢هدف تحریم‌های آمریکا؛ تغییر رفتار یا سقوط جمهوری اسلامی ایران؟ ▪️تحریم اقتصادی در روابط بین‌الملل معمولاً ابزاری برای وادار کردن کشورها به «تغییر رفتار» معرّفی می‌شود. اما میان «تحریم برای تغییر رفتار» و «تحریم برای سرنگونی حکومت» تفاوتی اساسی وجود دارد. 📌تحریم برای تغییر رفتار، حدّ یَقِف دارد؛ یعنی کشور تحریم‌کننده خواسته‌ای مشخص مطرح می‌کند و با تحقّق آن، باید فشارهای مربوط به آن خواسته پایان یابد. در مقابل، تحریم با هدف سرنگونی حکومت، حدّ یَقِف مشخّصی ندارد؛ زیرا مسئلۀ اصلی دیگر رفتار حکومت نیست، بلکه موجودیت آن است. در چنین سیاستی، موضوعات مورد اختلاف صرفاً به بهانه‌ای برای ادامۀ فشار تبدیل می‌شوند. یک‌بار برنامه هسته‌ای، بار دیگر توان موشکی، سپس سیاست‌های منطقه‌ای، حمایت از گروه‌های مسلح، قانون اساسی کشور، حقوق بشر و موضوعات دیگر. با حلّ هر اختلاف نیز ممکن است اختلاف دیگری مبنای ادامه تحریم‌ها قرار گیرد. 🔳 سابقۀ تقابل آمریکا با جمهوری اسلامی ایران، دلایل جدّی برای چنین برداشتی فراهم می‌کند. ایران در توافق سعدآباد (۲۰۰۳) تعلیق داوطلبانه غنی‌سازی را پذیرفت و در برجام (۲۰۱۵) نیز به محدودیت‌های گسترده هسته‌ای تن داد. بااین‌حال، تحریم‌های غیرهسته‌ای آمریکا باقی ماند و واشنگتن در سال ۲۰۱۸ حتی از برجام خارج شد و تحریم‌های هسته‌ای را نیز بازگرداند. این سابقه نشان می‌دهد که عقب‌نشینی ایران در یک پرونده، لزوماً به پایان فشار آمریکا منجر نمی‌شود. در واقع، ساختار چندلایۀ تحریم‌ها به واشنگتن اجازه می‌دهد حتی پس از حلّ یک اختلاف، فشار اقتصادی را با استناد به اختلافات دیگر ادامه دهد و بلکه تشدید کند! ‼️از این منظر، سرنگونی جمهوری اسلامی را نباید صرفاً یک پیامد احتمالی و ناخواستۀ تحریم‌ها دانست؛ تغییر حکومت در واقع هدف اصلی راهبرد فشار حداکثری می‌باشد، نه صرفاً نتیجۀ جانبی آن. فرسایش اقتصاد، تضعیف توان حکمرانی و افزایش نارضایتی عمومی از طریق رسانه و اقتصاد نیز می‌توانند در خدمت همین هدف قرار گیرند. 🔻اگر فشار اقتصادی حتی پس از توافق و عقب‌نشینی نیز ادامه یابد، دیگر نمی‌توان آن را صرفاً با منطق تغییر رفتار توضیح داد. در چنین وضعیتی، نگرانی از تبدیل فشار اقتصادی به پروژه تغییر حکومت و حتی تکرار پیامدهای ویرانگر فروپاشی ساختار حکمرانی در عراق و لیبی، مبنایی جدی پیدا می‌کند. در عراق نیز حکومت صدّام حسین پس از جنگ اول خلیج فارس، تحت فشار بین‌المللی به خلع سلاح گسترده و پذیرش بازرسی‌های تسلیحاتی تن داد؛ بااین‌حال، آمریکا در سال ۲۰۰۳ با حمله نظامی برای بار دوم، حکومت او را سرنگون کرد. در لیبی نیز مُعَمّر قذافی در سال ۲۰۰۳ برنامه‌های تسلیحات کشتارجمعی و همچنین برنامه هسته‌ای خود را کنار گذاشت و روابطش را با غرب بهبود بخشید؛ اما این امتیازدهی مانع مداخله نظامی آمریکا و متحدانش در سال ۲۰۱۱ نشد؛ مداخله‌ای که به سقوط حکومت او انجامید. ✅برای شناخت هدف واقعی تحریم، نباید فقط به دلایل اعلام‌شدۀ آن در فضای عمومی نگاه کرد؛ باید دید آیا کشور تحریم‌کننده در برابر تغییر رفتار، حاضر به تغییر رفتار با کشور تحریم‌شده و پایان دادن معنادار و پایدار به فشارها هست یا خیر.

✍️ خادم العلماء والاولیاء محمد ابوبکر نقشبندی

اثبات وجد صوفیه در کلام ابن تیمیه قول چهارم: دیدگاه کسانی که این حالت را از عوارض و احوالِ عارضیِ راه سلوک می‌دانند؛ حالتی که ممکن است برای برخی از سالکان پیش آید. بنابراین، این حالت از لوازم و ضروریات سلوک نیست و هر کسی نیز که چنین حالتی برایش پیش آید، لزوماً بدعت‌گذارِ نکوهیده یا گناهکارِ سزاوار سرزنش نیست؛ بلکه ممکن است این حالت برای برخی از سالکان پیش آید و برای برخی دیگر پیش نیاید. این امر به سبب شدت تأثیر آنچه بر قلب شخص وارد می‌شود و ناتوانی او از تشخیص و تمییز در هنگام بروز آن حالت است. گاهی صاحب این حالت سزاوار سرزنش است، و گاهی این حالت در حق او چنان بر وی غلبه می‌کند که نمی‌تواند با وجود آن به مقصد و مقصود خود برسد. همچنین، ممکن است این حالت نهایت و منتهای سلوک برخی از سالکان ضعیف باشد. حکم این مسئله مانند حکمی است که دربارهٔ حالت‌هایی همچون بیهوش شدن، فریاد کشیدن و اضطراب و بی‌قراری هنگام شنیدن قرآن بیان می‌شود؛ زیرا چنین حالت‌هایی در میان صحابه وجود نداشت، بلکه آنان هنگام شنیدن قرآن می‌گریستند، دل‌هایشان به هراس می‌افتاد و پوست‌هایشان به لرزه درمی‌آمد. اینها همان حالت‌هایی هستند که خداوند در قرآن، صاحبان آنها را ستوده است. اما هنگامی که عصر تابعین فرا رسید، در میان اهل بصره و مناطق مشابه، افرادی پیدا شدند که هنگام شنیدن قرآن بیهوش می‌شدند و حتی جان می‌باختند. برخی از سلف این حالت را انکار می‌کردند؛ یا به این دلیل که صاحب آن حالت، خود را به بیهوشی و این حالات می‌زد، یا از آن جهت که او بدعت‌گذار بود. این دیدگاه از عبدالله بن زبیر، اسماء بنت ابوبکر و محمد بن سیرین روایت شده است. اما بیشتر علما، در صورتی که این حالت بدون اختیار بر شخص غلبه می‌کرد، آن را جایز و قابل قبول می‌دانستند؛ تا آنجا که امام احمد رحمه‌الله فرمود: «بر یحیی بن سعید قرآن خوانده شد و او از هوش رفت. اگر کسی می‌توانست چنین حالتی را از خود دفع کند، بی‌تردید یحیی بن سعید آن را از خود دفع می‌کرد؛ زیرا او از کمال عقل برخوردار بود.» و این دیدگاه، دیدگاه صحیح است؛ زیرا زرارة بن اوفی هنگام خواندن این آیه در نماز صبح: ﴿فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ﴾ «پس هنگامی که در صور دمیده شود» (مدثر: ۸)، بر زمین افتاد و جان سپرد. او قاضی بصره و از بهترین مسلمانان بود. همچنین، صالح مُرّی بر ابوجُهَیرِ نابینا قرآن خواند و او درگذشت. گروهی نیز در اثر موعظه‌های عبدالواحد بن زیاد جان باختند. علی بن فضیل نیز در اثر شنیدن قرآن درگذشت. افراد بسیاری بوده‌اند که قرآن سبب مرگ آنان شده است؛ و در برابر مرگ، چاره و گریزی نیست. منبع: - کتاب: جامع المسائل، اثر ابن تیمیه، مجموعهٔ هفتم. - جلد: ۷. - صفحه: ۱۷۴ توضیح: ابن تیمیه در این بخش دربارهٔ حالات غیرارادی‌ای بحث می‌کند که ممکن است هنگام شنیدن قرآن یا موعظه برای برخی افراد رخ دهد؛ از جمله بیهوشی، فریاد کشیدن، اضطراب شدید و حتی مرگ. او میان حالات غیرارادی و رفتارهای تصنعی یا بدعت‌آمیز تفاوت می‌گذارد و دیدگاه بیشتر علما را در پذیرش حالات غیرارادیِ ناشی از غلبهٔ حال، نقل می‌کند. متن عربی: القول الرابع: قول من يجعلها من عوارض الطريق التي قد تعرض لبعض السالكين، فليست من لوازم كلّ سالك، ولا كلّ مَنْ عرضت له يكون مبتدعًا مذمومًا، أو عاصيًا مَلُومًا، بل قد تعرض لبعض السالكين دون بعض، لقوَّة ما يَرِد على قلبه، وضعفه عن التمييز في حال ورودها. وقد يكون صاحبها مَلُومًا، وقد لازمه في حقّ ... (١) لا يمكنه الوصول بها، وقد يكون منتهى بعض ضعفاء السالكين. والقول في هذا كالقول في الذي يَعْرِض عند سماع القرآن من الصَّعْقِ والصياح والاضطراب، فإنّ هذا لم يكن في الصحابة، بل كانوا عند السماع يبكون، وتَوْجَل قلوبُهم، وتَقشعرُّ جلودُهم. وهذه الأمور هي التي أثنى الله على أهلها في القرآن. فلما كان في زمن التابعين، كان في أهل البصرة ونحوهم مَن يَصْعَق عند سماع القرآن ويموت. فمن السلف من أنكر ذلك، إما لكونِ صاحبِهِ مُتصنِّعًا، أو لكونه مبتدعًا. ويُروَى هذا عن عبد الله بن الزبير، وأسماء بنت أبي بكر، ومحمد ابن سيرين (٢). وأما جمهور العلماء فَسوَّغوا ذلك إذا كان صاحبُه مغلوبًا، حتى قال الإمام أحمد:»قُرئ على (١) يحيى بن سعيد، فغُشِيَ عليه. فلو قَدَرَ أحدٌ أن يدفعَ هذا عن نفسه لدفعه يحيى بن سعيد، لكمال عقله«(٢). وهذا هو الصحيح؛ فإن زُرارةَ بن أوفى قرأ في صلاة الفجر: ﴿فَإِذَا نُقِرَ فِي النَّاقُورِ﴾ [المدثر: ٨] فَخَرَّ ميتًا (٣). وكان قاضي البصرة، ومن خيار المسلمين. وقرأ صالح المُرّي على أبي جَهير الضرير، فمات (٤). ومات طائفة بوعظ عبد الواحد بن زياد. ومات عليُّ بن الفُضيل بسماع القرآن (٥). ومن قَتَله القرآنُ كثير، والموت لا حيلة فيه. - الكتاب: جامع المسائل (المجموعة السابعة) . - الجزء والصفحة: المجلد 7، الصفحتان 174 -

عنوان: دعایی که متضمن کسب سعادت دنیا و آخرت است عَنْ طَارِقِ بْنِ أَشْيَمَ الْأَشْجَعِيِّ رضي الله عنه، قَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَيْفَ أَقُولُ حِينَ أَسْأَلُ رَبِّي؟ قَالَ: قُلْ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي، وَارْحَمْنِي، وَعَافِنِي، وَارْزُقْنِي». وَجَمَعَ أَصَابِعَهُ الْأَرْبَعَ إِلَّا الْإِبْهَامَ، فَإِنَّ هَؤُلَاءِ يَجْمَعْنَ لَكَ دِينُكَ وَدُنْيَاكَ. ترجمهٔ فارسی طارق بن أشیم اشجعی رضی‌الله‌عنه روایت می‌کند که گفت: از رسول‌الله ﷺ پرسیدم: «ای رسول خدا! هنگامی که از پروردگارم درخواست می‌کنم، چه بگویم؟» آن حضرت ﷺ فرمودند: «بگو: بارالها! مرا بیامرز، بر من رحم کن، به من عافیت عطا فرما و روزی‌ام بده.» سپس آن حضرت ﷺ چهار انگشت خود را جمع کردند و انگشت شست را کنار گذاشتند و فرمودند: «این دعاها دین و دنیای تو را در بر می‌گیرند.» نکات مهم حدیث ۱. طلب مغفرت: «اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي»؛ از خداوند می‌خواهیم گناهان ما را بیامرزد و آثار گناهان را از ما بزداید. ۲. طلب رحمت: «وَارْحَمْنِي»؛ رحمت الهی شامل هدایت، توفیق عبادت، نعمت‌های دنیا و سعادت آخرت می‌شود. ۳. طلب عافیت: «وَعَافِنِي»؛ از خداوند سلامتی و مصونیت از بیماری‌ها، بلاها و آفت‌های دینی و دنیوی را درخواست می‌کنیم. ۴. طلب روزی: «وَارْزُقْنِي»؛ از خداوند روزی حلال، پاکیزه و پربرکت می‌خواهیم. روزی تنها به مال محدود نیست، بلکه علم نافع و دیگر نعمت‌های الهی را نیز در بر می‌گیرد. ۵. جامعیت دعا: این چهار درخواست، نیازهای اساسی انسان را در دین و دنیا پوشش می‌دهند؛ زیرا انسان هم به آمرزش و رحمت الهی نیاز دارد و هم به عافیت و روزی. ۶. آموزش دعا از سوی پیامبر ﷺ: این حدیث نشان می‌دهد که مسلمان می‌تواند دعاهای کوتاه، روشن و پُرمعنا را انتخاب کند و نیازهای مهم خود را با الفاظ جامع از خداوند بخواهد. منبع حدیث راوی: طارق بن أشیم اشجعی رضی‌الله‌عنه منبع: صحیح مسلم، حدیث شمارهٔ ۲۶۹۷، با تفاوت اندک در الفاظ. ✍️ نقشبندی

مجاهد رحمه‌الله گفته است: منظور، قبلهٔ خداوند است؛ یعنی جهتی که خداوند برای روی آوردن بندگان تعیین کرده است. منابع: تفسیر طبری، ج ۱، ص ۴۰۲؛ الأسماء والصفات، بیهقی، ص ۳۰۹. ۲۰. تأویل واژهٔ «وَجْهَهُ» به معنای ذات خداوند قال الله تعالى: ﴿كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ﴾. وقال الضحاك وأبو عبيدة: «إِلَّا هُوَ». ترجمهٔ فارسی: خداوند متعال می‌فرماید: «هر چیزی نابودشدنی است، جز وجه او». ضحاک و ابوعبیده گفته‌اند: منظور از «إِلَّا وَجْهَهُ»، «جز او» است؛ یعنی همه‌چیز فانی می‌شود و خداوند باقی می‌ماند. منبع: دفع شبه التشبيه، ص ۱۱۳. ۲۱. تأویل امام بخاری دربارهٔ واژهٔ «خنده» در حدیث روى البيهقي في كتاب الأسماء والصفات، عن أبي هريرة رضي الله عنه، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: «يَضْحَكُ اللَّهُ إِلَى رَجُلَيْنِ يَقْتُلُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ، كِلَاهُمَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ». قال البخاري: «مَعْنَى الضَّحِكِ الرَّحْمَةُ». ترجمهٔ فارسی: بیهقی در کتاب الأسماء والصفات از ابوهریره رضی‌الله‌عنه روایت کرده است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: «خداوند به دو مرد می‌خندد که یکی از آن دو دیگری را می‌کشد، درحالی‌که هر دو وارد بهشت می‌شوند». امام بخاری در توضیح معنای خنده در این حدیث گفته است: «منظور از خنده، رحمت است». منبع: الأسماء والصفات، بیهقی، ص ۴۷۰. ۲۲. تأویل واژهٔ «وَجْه» در آیهٔ «كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ» نزد امام بخاری متن عربی: قال الإمام البخاري في تفسير قوله تعالى: ﴿كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ﴾: «إِلَّا مُلْكَهُ، وَيُقَالُ: إِلَّا مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ». ترجمهٔ فارسی: امام بخاری در تفسیر سخن خداوند متعال که می‌فرماید: «هر چیزی نابودشدنی است، جز وجه او»، گفته است: «مگر فرمانروایی او؛ و نیز گفته شده است: مگر آنچه که از آن، رضای خداوند اراده شده باشد». منابع: صحیح بخاری، کتاب التفسیر، سورهٔ قصص؛ فتح الباري، ج ۸، ص ۳۶۴. تفاوت تأویل صحیح اهل سنت با تأویل جهمیه و معتزله چیست؟ تفاوتی که در متن اصلی میان تأویل صحیح و تأویل نادرست مطرح شده است، بر این اساس توضیح داده می‌شود که در برخی رویکردهای کلامی، تأویل به صفاتی اختصاص داده می‌شود که از متشابهات به شمار می‌روند؛ مانند وجه، عین و ید. در مقابل، در دیدگاه منسوب به جهمیه و معتزله، صفاتی مانند سمع و بصر نیز به گونه‌ای تأویل شده‌اند که نویسنده آن را به نفی صفات الهی مرتبط می‌داند. همچنین، در این متن ادعا شده است که جهمیه و معتزله، کلام الهی را که قائم به ذات خداوند است و نیز رؤیت خداوند در آخرت را انکار کرده‌اند. بنابراین، بر اساس دیدگاه نویسنده، تفاوت اساسی میان این دو رویکرد در محدوده و شیوهٔ تأویل و نیز در نوع برخورد با صفات الهی است. خلاصه از مجموع نقل‌های یادشده روشن می‌شود که در آثار تفسیری و کلامی، نمونه‌هایی از تفسیر و تأویل الفاظی مانند «ساق»، «أيد»، «وجه»، «أعين»، «مجيء» و «استواء» از شماری از صحابه، تابعین و ائمهٔ اهل سنت نقل شده است. بر اساس دیدگاه مطرح‌شده در متن، تأویل برخی از آیات متشابه، در صورت برخورداری از مستند معتبر و رعایت ضوابط علمی، پذیرفتنی است. همچنین، تفویض معنا به خداوند متعال نیز به‌عنوان روشی دیگر در برخورد با متشابهات مطرح شده است. در نتیجه، مطابق دیدگاه نویسنده، تأویل در همهٔ موارد یکسان نیست؛ بلکه باید میان تأویلی که بر اساس شواهد و ضوابط معتبر صورت می‌گیرد و تأویلی که فاقد پشتوانهٔ معتبر است، تفاوت گذاشت. ✍️ نقشبندی

امام احمد می‌گوید: من در پاسخ آنان گفتم: «مقصود، پاداش است». این گزارش نیز از جمله نقل‌هایی است که برای نشان دادن کاربرد تأویل در سخنان امام احمد بن حنبل مورد استناد قرار گرفته است. ۱۳. تأویل امام احمد بن حنبل دربارهٔ آمدن خداوند در سایه‌هایی از ابر متن عربی: قال الله تعالى: ﴿هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ فِي ظُلَلٍ مِنَ الْغَمَامِ﴾. ونقل ابن الجوزي عن القاضي أبي يعلى، عن الإمام أحمد، أنه قال: «المراد به قدرته وأمره». وقال: «وقد بيّنه في قوله تعالى: ﴿أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ﴾، ومثل هذا في القرآن: ﴿وَجَاءَ رَبُّكَ﴾، قال: إنما هو قدرته». ترجمهٔ فارسی: خداوند متعال می‌فرماید: «آیا آنان جز این انتظار دارند که خداوند در سایه‌هایی از ابر نزدشان بیاید؟» ابن جوزی از قاضی ابویعلی، از امام احمد بن حنبل نقل کرده است که وی گفته است: «مقصود از آن، قدرت و فرمان خداوند است». سپس در توضیح آن گفته است که این معنا در سخن خداوند متعال نیز بیان شده است: «یا فرمان پروردگارت بیاید». همچنین دربارهٔ آیهٔ «و پروردگارت بیاید» گفته است: مقصود از آن، قدرت خداوند است. منبع: دفع شبه التشبيه، ص ۱۴۱. ۱۴. تأویل امام مالک بن انس دربارهٔ حدیث نزول سُئل الإمام مالك رحمه الله عن نزول الرب عز وجل، فقال: «ينزل أمره تعالى كل سَحَر، فأما هو عز وجل فإنه دائم لا يزول ولا ينتقل، سبحانه لا إله إلا هو». ترجمهٔ فارسی: از امام مالک رحمه‌الله دربارهٔ نزول پروردگار عزوجل پرسیده شد. وی پاسخ داد: «فرمان خداوند متعال در هر سحرگاه فرود می‌آید؛ اما خود او عزوجل همیشگی است، زوال نمی‌پذیرد و انتقال نمی‌یابد. او پاک و منزه است و معبودی جز او نیست». منابع: التمهيد، ج ۷، ص ۱۴۳؛ سير أعلام النبلاء، ج ۸، ص ۱۰۵؛ الرسالة الوافية، ابوعمرو دانی، ص ۱۳۶؛ شرح النووي على صحيح مسلم، ج ۶، ص ۳۷؛ الإنصاف، ابن سید بطلیوسی، ص ۸۲. ۱۵. تأویل امام شافعی دربارهٔ واژهٔ «وَجْه» متن عربی: قال الله تعالى: ﴿فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾. وحكى المزني عن الشافعي أنه قال: «يعني والله أعلم: فثم الوجه الذي وجّهكم الله إليه». ترجمهٔ فارسی: خداوند متعال می‌فرماید: «پس به هر سو روی کنید، همان‌جا وجه خداست». مزنی از امام شافعی نقل کرده است که وی گفته است: «یعنی ـ و خداوند داناتر است ـ در آنجا جهتی است که خداوند شما را به سوی آن متوجه ساخته است». منبع: الأسماء والصفات، بیهقی، ص ۳۰۹. ۱۶. تأویل امام سفیان ثوری دربارهٔ استواء بر عرش أوّل سفيان الثوري الاستواء على العرش بقوله: «بِقَصْدِ أَمْرِهِ». ترجمهٔ فارسی: سفیان ثوری استواء بر عرش را به معنای «قصد کردن و متوجه شدن فرمان خداوند» تأویل کرده است. منبع: مرقاة المفاتيح، ج ۲، ص ۱۳۷. ۱۷. تفسیر استواء به معنای علو و تدبیر، بدون انتقال و زوال قال الإمام الطبري في تفسير قوله تعالى: ﴿ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ﴾: «علا عليهن وارتفع، فدبرهن بقدرته... علا عليها علو ملك وسلطان، لا علو انتقال وزوال». ترجمهٔ فارسی: امام طبری در تفسیر سخن خداوند متعال که می‌فرماید: «سپس به سوی آسمان پرداخت»، می‌گوید: «بر آن‌ها علو یافت و برتر شد و آن‌ها را با قدرت خود تدبیر کرد... علو او بر آن‌ها، علوِ فرمانروایی و سلطنت است، نه علوِ ناشی از انتقال و جابه‌جایی و زوال». منبع: تفسیر طبری، ج ۱، ص ۱۹۲. ۱۸. تأویل واژهٔ «ساق» به معنای امر سخت و دشوار نزد ضحاک، قتاده و سعید بن جبیر متن عربی: قال الله تعالى: ﴿يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ﴾. قال الضحاك: «هُوَ أَمْرٌ شَدِيدٌ». وقال قتادة: «أَمْرٌ فَظِيعٌ وَشِدَّةُ الْأَمْرِ». وقال سعيد بن جبير: «شِدَّةُ الْأَمْرِ». وقال الإمام الطبري: «قال جماعة من الصحابة والتابعين من أهل التأويل: يبدو عن أمر شديد». ترجمهٔ فارسی: خداوند متعال می‌فرماید: «روزی که از ساق پرده برداشته می‌شود». ضحاک گفته است: «مقصود، امری سخت و دشوار است». قتاده گفته است: «مقصود، امری هولناک و شدت و سختی آن است». سعید بن جبیر گفته است: «مقصود، شدت و سختی امر است». امام طبری نیز می‌گوید: گروهی از صحابه و تابعین که از اهل تأویل بوده‌اند، گفته‌اند: مقصود، آشکار شدن امری سخت و دشوار است. منبع: تفسیر طبری، ج ۲۹، ص ۳۸ـ۳۹. ۱۹. تأویل واژهٔ «وَجْهُ اللَّهِ» به معنای قبلهٔ خداوند متن عربی: قال الله تعالى: ﴿فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ﴾. وقال مجاهد رحمه الله: «قِبْلَةُ اللَّهِ». ترجمهٔ فارسی: خداوند متعال می‌فرماید: «پس به هر سو روی کنید، همان‌جا وجه خداست».

۶. تأویل واژهٔ «أَعْيُنِنَا» به معنای در برابر دیدگان ما متن عربی: قال ابن عباس رضي الله عنهما في قوله تعالى: ﴿وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا﴾ - «بِمَرْأًى مِنَّا». ترجمهٔ فارسی: ابن عباس رضی‌الله‌عنهما دربارهٔ این سخن خداوند متعال که می‌فرماید: «و کشتی را در برابر دیدگان ما بساز»، گفته است: یعنی در برابر دیدگان ما. وقال تعالى: ﴿وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا﴾. وقال ابن عباس رضي الله عنهما: «نَرَى مَا يُعْمَلُ بِكَ». ترجمهٔ فارسی: خداوند متعال می‌فرماید: «و در برابر حکم پروردگارت شکیبایی کن؛ زیرا تو در برابر دیدگان ما هستی». ابن عباس رضی‌الله‌عنهما گفته است: یعنی ما آنچه را با تو انجام می‌شود، می‌بینیم. منابع: تفسیر بغوی، ج ۲، ص ۳۲۲؛ تفسیر خازن، ج ۴، ص ۱۹۰. ۷. تأویل واژهٔ «أَيْدٍ» به معنای قدرت و توانایی قال ابن عباس رضي الله عنهما في قوله تعالى: ﴿وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ﴾ «بِقُوَّةٍ وَقُدْرَةٍ». ترجمهٔ فارسی: ابن عباس رضی‌الله‌عنهما دربارهٔ این سخن خداوند متعال که می‌فرماید: «و آسمان را با قدرت بنا کردیم»، گفته است: منظور از «أَيْدٍ»، قدرت و توانایی است. منبع: تفسیر قرطبی، ج ۱۷، ص ۵۲. ۸. تفسیر «نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ» به معنای هدایت‌کننده قال الله تعالى: ﴿اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ﴾. وجاء في تفسير الطبري عن ابن عباس: «يقول: الله سبحانه هادي أهل السموات والأرض». ترجمهٔ فارسی: خداوند متعال می‌فرماید: «خداوند نور آسمان‌ها و زمین است». در تفسیر طبری از ابن عباس رضی‌الله‌عنهما نقل شده است که گفته است: یعنی خداوند سبحان، هدایت‌کنندهٔ اهل آسمان‌ها و زمین است. منبع: تفسیر طبری، ج ۱، ص ۱۳۵. ۹. تأویل واژهٔ «وَجْه» به معنای ذات خداوند قال الله تعالى: ﴿وَيَبْقَى وَجْهُ رَبِّكَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ﴾. وجاء في تفسير القرطبي: «أي: ويبقى الله، فالوجه عبارة عن وجوده وذاته سبحانه». ترجمهٔ فارسی: خداوند متعال می‌فرماید: «و ذات پروردگار تو که صاحب شکوه و بزرگواری است، باقی می‌ماند». در تفسیر قرطبی آمده است: یعنی خداوند باقی می‌ماند؛ بنابراین، واژهٔ «وجه» در این تفسیر، بیانگر وجود و ذات پاک خداوند است. قرطبی در ادامه می‌گوید: «وهذا الذي ارتضاه المحققون من علمائنا ابن فورك وأبو المعالي وغيرهم». ترجمهٔ فارسی: این همان دیدگاهی است که محققان از عالمان ما، همچون ابن فورک، ابوالْمَعالی و دیگران، آن را پذیرفته‌اند. همچنین ابوالْمَعالی گفته است: «وأما الوجه المراد به عند معظم أئمتنا وجود الباري تعالى». ترجمهٔ فارسی: اما مقصود از «وجه» نزد بیشتر پیشوایان ما، وجود خداوند متعال است. منبع: تفسیر قرطبی، ج ۱۷، ص ۱۶۵. ۱۰. تأویل واژهٔ «جَنْبِ اللهِ» به معنای طاعت، فرمان و پاداش خداوند متن عربی: قال الله تعالى:‌ ﴿أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ يَا حَسْرَتَى عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ﴾. وقال ابن عباس رضي الله عنهما: «تَرَكْتُ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَأَمْرِ اللَّهِ وَثَوَابِهِ». ترجمهٔ فارسی: خداوند متعال می‌فرماید: «تا آنکه کسی بگوید: افسوس بر من، به سبب کوتاهی‌ای که در حق خداوند کردم». از ابن عباس رضی‌الله‌عنهما نقل شده است که مقصود این است: «از طاعت خداوند، فرمان او و پاداشش کوتاهی کردم و آن‌ها را ترک نمودم». منبع: روح المعاني، ذیل آیهٔ ۵۶ سورهٔ زمر. ۱۱. تأویل امام احمد بن حنبل از آیهٔ «وَجَاءَ رَبُّكَ» به معنای آمدن پاداش خداوند روى البيهقي عن الحاكم، عن أبي عمرو بن السماك، عن حنبل، أن أحمد بن حنبل تأوّل قول الله تعالى: ﴿وَجَاءَ رَبُّكَ﴾ أنه قال: «جاء ثوابه». ثم قال البيهقي: «وهذا إسناد لا غبار عليه». ترجمهٔ فارسی: بیهقی از حاکم، او از ابوعمرو بن سمّاک و او از حنبل روایت کرده است که امام احمد بن حنبل در تفسیر سخن خداوند متعال، «و پروردگارت بیاید»، گفته است: «یعنی پاداش او می‌آید». سپس بیهقی گفته است: «این سند، اشکالی ندارد». حافظ ابن کثیر نیز این گزارش را در کتاب البداية والنهاية نقل کرده است. منبع: البداية والنهاية، ج ۱۰، ص ۳۲۷. ۱۲. نقل تأویل امام احمد بن حنبل دربارهٔ آمدن سورهٔ بقره در روز قیامت متن عربی: روى الخلّال بسنده عن حنبل، عن عمه الإمام أحمد بن حنبل، أنه سمعه يقول: «احتجوا عليَّ يوم المناظرة، فقالوا: تجيء يوم القيامة سورة البقرة ...». قال: فقلت لهم: «إنما هو الثواب». ترجمهٔ فارسی: خلال با سند خود از حنبل، از عمویش امام احمد بن حنبل، روایت کرده است که از او شنید که گفت: «در روز مناظره با من احتجاج کردند و گفتند: در روز قیامت سورهٔ بقره می‌آید...».

تأویل برخی از اضافات واردشده در کتاب و سنت، مانند وجه، دو دست و چشم، در پرتو فهم سلف در منابع دینی، از برخی صفات و اضافاتی سخن گفته شده است که در قرآن کریم و سنت نبوی به خداوند متعال نسبت داده شده‌اند؛ مانند وجه، ید، عین و استواء. در ادامه، نمونه‌هایی از تأویلاتی که از شماری از صحابه، تابعین و ائمهٔ اهل سنت نقل شده است، همراه با متن عربی و ترجمهٔ فارسی آن‌ها ارائه می‌گردد. ۱. تأویل واژهٔ «ساق» به معنای شدت و سختی قال ابن عباس رضي الله عنهما في قوله تعالى: ﴿يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ سَاقٍ﴾ «يُكْشَفُ عَنْ شِدَّةٍ». ترجمهٔ فارسی: ابن عباس رضی‌الله‌عنهما دربارهٔ این سخن خداوند متعال که می‌فرماید: «روزی که از ساق پرده برداشته می‌شود»، گفته است: «یعنی روزی که شدت و سختی آشکار می‌گردد». این تأویل را حافظ ابن حجر در کتاب فتح الباري (ج ۱۳، ص ۴۲۸) و حافظ ابن جریر طبری در تفسیر خود (ج ۲۹، ص ۳۸) نقل کرده‌اند. ابن جریر طبری در آغاز سخن خود دربارهٔ این آیه می‌گوید: «قال جماعة من الصحابة والتابعين من أهل التأويل: يبدو عن أمر شديد». ترجمهٔ فارسی: گروهی از صحابه و تابعین که از اهل تأویل بوده‌اند، گفته‌اند: مقصود، آشکار شدن امری سخت و دشوار است. از این نقل برمی‌آید که تفسیر واژهٔ «ساق» به معنای شدت و سختی، در میان شماری از صحابه و تابعین نیز نقل شده است. منابع: فتح الباري، ج ۱۳، ص ۴۲۸؛ تفسیر طبری، ج ۲۹، ص ۳۸. ۲. تأویل واژهٔ «أَيْدٍ» به معنای قدرت قال ابن عباس رضي الله عنهما في قوله تعالى: ﴿وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ﴾ «بِقُوَّةٍ». ترجمهٔ فارسی: ابن عباس رضی‌الله‌عنهما دربارهٔ این سخن خداوند متعال که می‌فرماید: «و آسمان را با قدرت بنا کردیم و ما گسترش‌دهندگانیم»، گفته است: منظور از «بِأَيْدٍ»، «با قدرت» است. منبع: تفسیر طبری، ج ۷، ص ۲۷. ۳. تأویل واژهٔ «نَنْسَاهُمْ» به معنای ترک کردن قال ابن عباس رضي الله عنهما في قوله تعالى: ﴿فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا﴾. قال ابن جرير: «أي ففي هذا اليوم، وذلك يوم القيامة، ننساهم، يقول: نتركهم في العذاب». ترجمهٔ فارسی: ابن عباس رضی‌الله‌عنهما دربارهٔ این سخن خداوند متعال که می‌فرماید: «پس امروز آنان را فراموش می‌کنیم، همان‌گونه که آنان دیدار این روز خود را فراموش کردند»، چنین تفسیری نقل شده است. ابن جریر طبری می‌گوید: یعنی در این روز، که همان روز قیامت است، آنان را فراموش می‌کنیم؛ به این معنا که آنان را در عذاب رها می‌سازیم. در این تفسیر، واژهٔ «نَنْسَاهُمْ» به معنای ترک کردن و رها ساختن آمده است. منبع: تفسیر طبری، جلد ۵، جزء ۸، ص ۲۰۱. ۴. تفسیر «کرسی» به علم خداوند جاء في تفسير الطبري عند تفسير آية الكرسي: «اختلف أهل التأويل في معنى الكرسي الذي أخبر الله تعالى ذكره في هذه الآية أنه وسع السموات والأرض، فقال بعضهم: هو علم الله تعالى ذكره... وأما الذي يدل على ظاهر القرآن فقول ابن عباس الذي رواه جعفر بن أبي المغيرة عن سعيد بن جبير أنه قال: هو علمه». ترجمهٔ فارسی: ابن جریر طبری هنگام تفسیر آیت‌الکرسی می‌گوید: مفسران دربارهٔ معنای کرسی که خداوند متعال در این آیه خبر داده است که آسمان‌ها و زمین را فراگرفته، اختلاف کرده‌اند. برخی گفته‌اند: منظور از آن، علم خداوند متعال است. سپس طبری می‌گوید: آنچه با ظاهر قرآن سازگار دانسته شده، سخن ابن عباس است که جعفر بن ابی‌المغیره از سعید بن جبیر از او روایت کرده است؛ ابن عباس گفته است: «کرسی، علم خداوند است». منبع: تفسیر طبری، ج ۳، ص ۷. ۵. تأویل واژهٔ «جاء» به معنای ظهور آثار قدرت و فرمانروایی خداوند متن عربی: قال الله تعالى: ﴿وَجَاءَ رَبُّكَ وَالْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا﴾. وجاء في تفسير النسفي: «هذا تمثيل لظهور آيات اقتداره وتبيين آثار قهره وسلطانه، فإن واحدًا من الملوك إذا حضر بنفسه ظهر بحضوره من آثار الهيبة ما لا يظهر بحضور عساكره وخواصه، وعن ابن عباس: أمره وقضاؤه». ترجمهٔ فارسی: خداوند متعال می‌فرماید: «و پروردگارت بیاید و فرشتگان صف‌درصف حاضر شوند». در تفسیر نسفی آمده است: این تعبیر، تمثیلی برای آشکار شدن نشانه‌های قدرت خداوند و نمایان گشتن آثار غلبه و فرمانروایی اوست؛ زیرا هنگامی که یکی از پادشاهان شخصاً حضور پیدا کند، از هیبت و اقتدار او آثاری آشکار می‌شود که با حضور سپاهیان و نزدیکانش به همان صورت آشکار نمی‌گردد. همچنین از ابن عباس رضی‌الله‌عنهما نقل شده است که مقصود از آمدن پروردگار، فرمان و قضای اوست. منبع: تفسیر نسفی، ج ۴، ص ۳۷۸.