Lyrics Notes

برنامه ی یادمان دومین سالگرد درگذشت استاد: اکبر گلپایگانی (گلپا) و تکریم موسیقی و آواز ایرانی با حضور بزرگان موسیقی و فرهنگ و اجرای گروههایی از هنرمندان جوان و باسابقه .... سه شنبه ۲۰ آبان ماه ، ساعت ۱۷ مکان: کوشک باغ هنر (مسیرهای دسترسی: ۱-مترو حقانی ۲ـ از اتوبان حقانی ، خروجی کتابخانه ملی ۳ـ از شرق به غرب همت، بعد از خروجی حقانی) به امید دیدار #هزارصدا #آرش_نصیری @hezarseda

🔸 در سایه‌سار نغمه‌ها: آیین نکوداشت یاد استاد احمد پژمان در آستانه‌ی چهلمین روز درگذشت استاد بزرگ موسیقی ایران، زنده‌یاد دکتر احمد پژمان، اهالی موسیقی، هنرمندان، شاگردان و دوست‌داران آن استاد فقید در مراسمی گردهم می‌آیند.  🔹 سخنرانان این برنامه، هوشنگ کامکار، وارطان ساهاکیان و علی‌رضا میرعلی‌نقی خواهند بود و چند گروه موسیقی، قطعاتی از آثار استاد پژمان را اجرا می‌کنند. 🔹 این مراسم با همکاری معاونت هنری شهرداری تهران، مدیریت فرهنگی هنری منطقه شش و فرهنگسرای سرو، نشریه‌ی باترانه، برنامه‌ی هزارصدا و با اجرای حمید ناصحی برگزار می‌شود. ورود برای عموم آزاد است 🔸 زمان: پنج‌شنبه، ۲۲ آبان‌ماه ۱۴۰۴ ساعت ۱۶ 🔸 مکان: تالار اصلی فرهنگ‌سرای اندیشه تهران، خیابان شریعتی نرسیده به پل سیدخندان @LyricsNotes

مدت‌ها بود که با همراهی دوست آهنگ‌سازم «علی شهبازی» برای خلق موسیقی پاپ ایرانی با هوش مصنوعی به ابزارها و فضاهای مختلف و در دسترس سر می‌زدیم. «بی‌خبر نرو» را در یکی از آخرین تلاش‌هایمان، طی حدود یک ساعت بر روی ملودی علی شهبازی نوشتم و برای تنظیم به هوش مصنوعی سپردیم. پرامپت‌های مختلف نوشتیم و سازآرایی‌ها و تنظیم‌های مختلف را امتحان کردیم. از میان تمام خروجی‌ها، یکی را برای انتشار و معرفی النا انتخاب کردیم. طراحی چهره النا و ساخت نماهنگ را هم علی شهبازی با هوش مصنوعی انجام داد. نکته‌ای که ما را بسیار شگفت‌زده کرد، رسیدن هوش مصنوعی به توانایی اجرای ایرانی با تحریرها و لحن طبیعی طی شش ماه بود. شش ماه پیش هیچ کدام از مدل‌های هوش مصنوعی توانایی در این سطح نداشتند. این اولین اجرای درست هوش مصنوعی از یک ملودی و ترانه با لحن و اجرای موسیقی پاپ، ایرانی است. شک نکنید که کم‌تر یک سال دیگر، صدای النا دیگر به عنوان هوش مصنو‌عی قابل تشخیص نخواهد بود. اصلا مگر همین حالا قابل تشخیص است؟ @LyricsNotes

با استناد به این صفحه از مجله‌ی جوانان، اکرم بنایی در زمان ازدواجش در سال ۱۳۴۹ هجده‌ساله بوده است و به این ترتیب سال تولد آن زنده‌یاد، ۱۳۳۱ است. @LyricsNotes

اکی بنایی (اکرم بنایی) ۱۳۲۳-۱۴۰۴ @LyricsNotes

ترانه‌ی «ماه‌پیشونی» را ایرج جنتی‌عطایی سروده است، اما این ترانه، زنانه است، از زبان یک زن خطاب به یک مرد سروده شده! شکی نیست که زیبایی موسیقی واروژان و اجرای گوگوش در هم‌نشینی با ترانه‌ی شگرف ایرج، هر خواننده‌ای را برای بازخوانی چنین ترانه‌ای وسوسه می‌کند. با این حال ترانه‌های بسیاری حتی از همین مثلث آفرینش و اجرا هست که می‌شود اجرا کرد و متناسب با صدای مرد خواننده باشد! باور کنید فارغ از هر تعارف و توجیه و توضیحی، تنها دلیل این انتخاب نامتناسب، نفهمیدن و عدم درک معنا و محتوای ترانه است. و همین نفهمیدن‌ها آفت ترانه‌ی امروز است. @LyricsNotes

تا پیش از مشروطه، شعر کلاسیک فارسی در همه‌ی سطوح جامعه زنده بود: از شاه و وزیر تا پیشه‌ور و کودک مکتب‌خانه، هرکس بخشی از شعر فارسی را می‌دانست، می‌خواند و نقل می‌کرد. شعر تا زمان قاجار محدود به خواص نبود و مانند زبان دوم زندگی مردم عمل می‌کرد. با این‌حال گسترش سریع و فراگیر تصنیف و آواز در میان مردم از حوالی مشروطه مسیری جدید برای آشنایی با شعر شد. اشعاری که در ترانه‌ها و تصنیف‌ها و آوازها استفاده می‌شوند به واسطه‌ی زمزمه‌پذیر بودن، رسوب سریع‌تر و فراگیرتری در ذائقه و ذهن و خاطره‌ی مردم دارند. یکی از نکات جالب در این جریان، واکنش شعرا به این تأثیر مهم ترانه‌ها بر مردم است که فارغ از کیفیت ادبی، گوی سبقت را در محبوبیت سروده‌ها از اشعار شعرای مطرح ربوده و می‌ربایند. خطاب‌های ایرج‌میرزا به عارف قزوینی از نمونه‌های جدی این رویاروییست: کنی با شعر بد عرض کیاست غزل سازی و آن هم در سیاست تو آهویی مکن جانا گرازی تو شاعر نیستی تصنیف‌سازی عجب اشعار زشتی ساز کردی عجب مشت خودت را باز کردی! ... کسانی می‌زنند از بهر تو دست که مانند تو نادانند یا مست شود شعر تو خوش با زورِ تحریر چو با زورِ بزک روی زن پیر به داد تو رسیده ای دل ای دل وگرنه کار شعرت بود مشکل در این ابیات، ایرج به مضامین سیاسی ترانه‌های عارف، تشویق مردم و آرایه‌های آوازی آن ترانه‌ها از قبیل تحریر و دل‌ای‌دل اشاره می‌کند و در واقع به استقبال مردم از ترانه‌های او نیز اعتراف می‌کند اما تمام این ویژگی‌ها را از کاستی‌های سروده‌‌های عارف می‌شمارد و به نوعی با تلقی نقاط قوت تصنیف‌های عارف به عنوان نقاط ضعف، با او او روبه‌رو می‌شود. و این رویارویی تا امروز میان شعرا و ترانه‌سرایان ادامه دارد و با این‌که در سال‌های اخیر بخش مهمی از شعرا ترانه‌سرایی را به عنوان هنری ارجمند پذیرفته‌اند و خود نیز اشعارشان را در کار ترانه می‌آورند اما هنوز هستند شعرایی که از همان موضع ایرج‌میرزای بزرگ، شعرشان را در برج عاج می‌نشانند و از ترانه و ترانه‌سرایی و تأثیرات مثبت و جدی و گسترده‌ی آن برائت می‌جویند! اما جدا از این ماجرا نکته‌ی مهم این است که تصنیف و ترانه و آواز از مشروطه به این سو نقش مهمی در حفظ بخش قابل‌توجهی از گنجینه‌ی شعر فارسی در ذائقه و خاطره‌ی جمعی داشته است. در روزگار ما دیگر این‌ حقیقت مهم که عمده‌ی محفوظات شعری مردم مدیون اجرای اشعار در قالب‌های موسیقاییست، غیرقابل‌انکار است. آوازها و تصنیف‌های بزرگانی چون بنان و خوانساری و شهیدی و گلپا و ایرج و شجریان و البته بسیاری دیگر از خواننده‌های خوب موسیقی ایرانی و حتی اجراهای ترانه‌خوان‌های پاپ، تبدیل به نقاط اتصال شعر فارسی و خاطره‌ی جمعی مردم و درنتیجه، ادامه‌ی رسوب شعر کلاسیک در ذائقه‌ی آن‌هاست. در سال‌های اخیر خوانندگان زیادی توانسته‌اند در این مسیر قدم بردارند و بی‌شک از مؤثرترین آن‌ها همایون شجریان و محسن چاوشی بوده‌اند. این دو خواننده سال‌هاست به سطحی از محبوپیت رسیده‌اند که هر اجرایی از آن‌ها فارغ از کیفیتشان می‌تواند کلام آن اجرا را تبدیل به خاطره‌ی جمعی کند. همایون از اشعار متقدمین و متأخرین و حتی از شاهنامه، اجراهای بسیاری داشته است و چاوشی نیز پس از این‌که در دوره‌ای با مولاناخوانی (همانند بخش مهمی از کارنامه‌ی شهرام ناظری) آشنایی با شعر مولوی را دوباره درمیان جوانان به اوج رسانید هرازگاهی شعری کلاسیک را در قالب یک ترانه‌ی پاپ اجرا کرده و می‌کند. به‌راستی چگونه می‌شد بدون همراهی آواز مانند همایون شجریان چنین سروده‌ای چندلایه از دیوان شمس را به ذهن ساده‌جوی جوان امروز دعوت کرد؟: چه دانستم که این سودا مرا زین سان کند مجنون دلم را دوزخی سازد دو چشمم را کند جیحون چه دانستم که سیلابی مرا ناگاه برباید چو کشتی‌ام دراندازد میان قُلْزُم پرخون یا مانند چاوشی: آمد بهارِ جان‌ها ای شاخِ تَر به رقص آ چون یوسف اندر آمد مصر و شکر به رقص آ ای شاهِ عشق‌‌پرور‌ مانندِ شیرِ مادر ای شیر، جو‌ش‌! در رو جانِ پدر‌، به رقص آ به این‌ها چندین اجرا از اشعار بزرگان شعر کلاسیک به‌ویژه حافظ و سعدی و‌ معاصرینی مانند سیمین بهبهانی و منزوی را اضافه کنید. باور کنید اگر همایون و چاوشی در ضعیف‌ترین سطح خود نیز شعر خوب فارسی را بخوانند به واسطه‌ی آشناکردن جوان امروز با پاره‌ای طلایی از ادبیات، خدمتی بزرگ به هنر ازنفس‌افتاده‌ی این مرزوبوم کرده‌اند. حالا دیگر این غزل حافظ را نیز باید به مدد صدای چاوشی در حافظه‌ی نسل امروز ماندگار بدانیم: آن تُرکِ پری‌چهره که دوش از بَرِ ما رفت آیا چه خطا دید که از راهِ خطا رفت؟ تا رفت مرا از نظر آن چشمِ جهان‌بین کس واقفِ ما نیست که از دیده چه‌ها رفت @LyricsNotes

تعامل شعر کلاسیک و ترانه در خدمت ادبیات و موسیقی @LyricsNotes

قرار بود بحث «دُرد شراب» ادامه نیابد اما دلم نیامد پاسخ این دوست عزیز را ندهم: نکته‌ای که دوستان ظاهرا از آن غافلند این است که اصلا بحث بر سر دستور زبان یا محدوده‌های آن نیست. بدیهیست که می‌توان هر چیزی را به هر چیزی تشبیه کرد. نکته اما در کانسپتی است که حس و لحن محتوای ما قرار است در آن قرار بگیرد. در موضوع تشبیه و استعاره باید در نظر داشته باشیم که یا آن‌چه استفاده می‌کنیم در ادبیات فارسی سابقه دارد و یا ندارد. اگر سابقه ندارد می‌شود نوآوری و اگر دارد و کارکرد جدیدی به آن داده‌ایم می‌شود آشنازدایی؛ اما این آشنازدایی باید در بستری اتفاق بیفتد که منطق هنری و بلاغی در آن هویدا باشد. سابقه‌ی استفاده از «دُرد شراب» در ادبیات فارسی معطوف به معنایی از آن است که ربطی به مفاهیم زیبایی و خوبی ندارد و در نتیجه تشبیه معشوق به آن موضع واسوخت به اثر می‌دهد. درباره‌ی سوء‌تفاهم در ارزیابی معنای ماهوی و معنای نسبی هم در کامنت‌های پست قبل توضیح دادم. تلاش برای پیداکردن صفات خوب در «دُرد شراب» برای توجیه این تشبیه هم ظاهرا به صفات «گیرایی و مست‌کردن بیشتر» می‌رسد. برای این‌که بدانیم این صفات در ارتباط با درد شراب اتفاقا نشانه‌های خوبی هم نیستند خوب است به جایگزین‌های آن در دنیای دنیای واقعی فکر کنیم. «عرق سگی» آن هم از نوع بی‌کیفیتش در زمانه‌ی ما همان نقش درد شراب را دارد. گیراست، بیشتر مست می‌کند و البته سردردآور و مضرتر است. حالا فرض کنید شهیار قنبری به جای «شراب صدساله‌ی من» می‌سرود «عرق سگی مردافکن من»! که قطعا از آن نمی‌شود تحسین معشوق را برداشت کرد. تشبیه معشوق به غزال هم در ادبیات فارسی سابقه دارد و زیبا تلقی می‌شود و دیگر وجه حیوان‌بودنش به واسطه‌ی آن سابقه در نظر کرفته نمی‌شود. اما فرض کنیم شاعری در شعرش معشوق را به الاغ تشبیه کند و بعد در توجیه این تشبیه به چشمان زیبای الاغ متوسل شود! وقتی منطق هنری در فرم و محتوا و نوع استفاده از سابقه‌ی واژه و تعبیر نباشد، نتیجه هراندازه هم که با اصول و دستورالعمل‌های زبان و ادبیات منطبق باشد از منظر زیبایی‌شناسی، نقد ادبی و فصاحت و بلاغت پذیرفتنی نخواهد بود. حالا در این ترانه از «دُرد شراب» استفاده‌ای آشنازدایانه شده است اما این آشنازدایی منطق ادبی و هنری ندارد. @LyricsNotes

این فقط یک اشتباه ساده نیست! وقتی کسی مدعیست که در خلوت غربت، با مثنوی‌خوانی متحول شده است و بعد مصداقی از شعر مولانا که متحولش کرده را به اشتباه با خواندن شعری از معینی‌کرمانشاهی می‌آورد (و همان را هم اشتباه می‌خواند) نشان از این است که اولا کل قصه‌ی تحول و تنهایی و مثنوی‌خوانی‌اش یک سناریوی دروغ برای تاثیرگذاشتن بر مخاطب است. بعد این‌که این دغل‌باز برخلاف مدعیاتش کم‌ترین آشنایی با ادبیات و شعر فارسی ندارد که اگر داشت از سبک و فرم و محتوا و حتی وزن این شعر می‌فهمید که از مولانا نیست. بعدتر این‌که آن‌قدر به قدرت دغل‌بازی خود و زودباوری و ساده‌انگاری مردم ایمان داشته که حتی تلاش نکرده برای شعری که قرار است بخواند یک گوگل‌سرچ ساده انجام دهد و اتفاقا همین نکته‌ی آخر، مهم‌ترین بخش ماجراست: فضای مجازی و حقیقی پر است از انبوه ابرازنظرها در حمایت از او و اشاره به این نکته که «حالا یک اشتباه لفظی، چیزی از ارزش‌های دکتر کم نمی‌کند!» و این‌چنین است که دغل‌بازان رانت‌خوار، بی‌سواد و دروغگو، الگوی مردم ما در دنبال‌کردن مسیر زندگی می‌شوند! @LyricsNotes