خوب زيستن|بابک عباسی

‍ مفهوم بهروزی در سنت تحلیلی معاصر، پارهٔ سوم و پایانی پارفت در آن ضمیمۀ ده صفحه‌ای این سه نظریه را در کمال ایجاز معرفی و نقد می‌کند: 🔹مشکل نظریه‌های لذت‌گرایی در این است که به جهت فرض کردن ذاتی واحد و متمایز برای لذت و درد نمی‌توانند تببینی کافی از تنوع تجربه‌های انسانی بدهند. چه چیز مشترکی میان تجربۀ لذتِ خواندن یک تراژدی (که غم‌انگیز است) و تجربۀ غذای خوشمزه، و حل یک مسئلۀ فکری وجود دارد؟ ممکن است لذت‌گرایان در برابر این انتقاد بخواهند معنای لذت و درد را کش بدهند به‌نحوی که بتواند بر طیف متنوعی از تجربه‌ها  اطلاق شود. اما در این صورت مشکلات تازه‌ای پدید می‌آید. برای مثال، گفته‌اند فروید در اواخر عمرش داروهای مسکن را کنار گذاشت، زیرا ترجیح می‌داد در عین داشتن درد بیندیشد تا اینکه در احوالی خوش گیج و منگ باشد. آیا لذت‌گرایان حاضر خواهند شد بگویند درد برای فروید لذت‌بخش بود و به جهت این لذت زندگی او را بهتر می‌کرد؟! 🔹مشکل مهم نظریه‌های تحقق امیال هم آن است که برخی امیال شخص ممکن است نامعقول باشند (مانند مثال مشهور رالز از کسی که میل دارد زندگی‌اش را صرف شمردن تعداد تیغه‌های چمن در چمن‌زارها کند)، یا تحقق میلی که ربطی به زندگی خود او نداشته باشد (برآورده شدن آرزویم دربارۀ زندگی آدم‌های غریبه بی‌آنکه از برآورده شدن آرزویم خبردار شوم)، یا امیالی ناسالم باشند (میل قربانی سندرم استکهلم به دوست داشتن جلادش یا میل شخص معتاد به مواد مخدر). تحقق چنین امیال و آرزوهایی، یا تاثیری بر زندگی خود شخص ندارد یا زندگی او را نه بهتر بلکه بدتر می‌کند. 🔹نظریه‌های فهرست عینی هم اگرچه مشکلات دو نظریۀ قبلی را ندارد، به مشکلات دیگری مبتلاست. مهم‌تر از همه، این ایراد که چه بسا خود شخص میل و گرایشی به «خوبی‌های عینی» نداشته باشد و لذا زندگی‌اش بهتر نشود. این وضع باعث می‌شود نظریۀ فهرست عینی در معرض اتهام «بیگانه‌سازی» (alienation) قرار بگیرد (بیگانه کردن شخص با زندگی‌ای که برای او خوب است. مانند کسی که والدینش خیر و صلاحش را در داشتن تحصیلات عالی دانسته‌اند. حال او تحصیلات عالی دارد ولی دل در گرو زندگی‌ دیگری دارد). 🔹پارفت با برشمردن مشکلات هر یک از سه قسم نظریه، نتیجه می‌گیرد که هر کدام از این نظریه‌ها فقط بخشی از حقیقت است نه تمام آن، هر یک از این مولفه‌ها (لذت، میل، ارزش‌های عینی) لازم‌اند ولی به‌تنهایی برای تبیین خوبی/ خیر برای شخص کافی نیستند. 🔹او نهایتا پیشنهاد می‌کند که به سوی نظریۀ جامعی برویم که تلفیقی (Hybrid) است، نظریه‌ای که عناصر لازم و مفید هر یک را اخذ کند تا شروط لازم و کافی برای یک زندگی خوب را گرد آورد. بعدها به موازات طرح نظریه‌های تازه و رقیب دربارۀ چیستی بهروزی نقدهای مهم دیگری نیز بر این سه دسته نظریه مطرح شد. 🔹باری، دو سال پس از پارفت، جیمز گریفین (Griffin,1986) که همکار و هم‌بحث او بود، اثر مستقل و مفصلی در این باب منتشر کرد با عنوان بهروزی؛ چیستی، سنجش و جایگاه اخلاقی آن. بدین سان، مفهوم بهروزی وارد ادبیات فلسفۀ تحلیلی شد و جوانه‌ای که پارفت کاشته بود رفته رفته به درختی پر برگ و بار تبدیل شد. 🔹با توجه به آنچه گذشت، در کنار سنت ارسطویی، اکنون سنتی از بحث دربارۀ زندگی خوب و بهروزی وجود دارد که می‌توان نامش را سنت تحلیلی متأخر گذاشت؛ سنتی که با درک پارفت آغاز و با اثر کلاسیک جیمز گریفین تثبیت می‌شود و پس از آن توسط چهره‌های نامداری مانند ال.ام. سامنر[1]، جوزف رَز[2]، تیم اسکنلن[3] ادامه می‌یابد. 🔹اکنون، پا به پای اهمیت یافتن ایدۀ بهروزی در سیاست، اخلاق و روان‌شناسی در دو-سه دهۀ اخیر، فلسفۀ بهروزی نیز بسط و پیچیدگی و غنای بی‌سابقه‌ای یافته است. [1] L. M. Sumner (1941-) [2] Joseph Raz (1939-2022) [3] T. M. Scanlon (1940-) «از بهروزی که سخن می‌گوییم از چه حرف می‌زنیم» بابک عباسی اندیشهٔ پویا، شماره ۱۰۲، مهر ۱۴۰۵ @eudemonia