а деярли ўзгармаган.
Ойбарчин яна энтикиб кетди.
– Чиқиб опамнинг эшигига бир қарай…
– Юринг...
Ойбарчин йигирма йилдан зиёдроқ кўрмаган қадрдон эшикни таниди. Ўша-ўша, фақат бошқа рангга бўялган. У эшикка юзларини босди, бўёқ сурилавериб қалинлашиб кетган сиртини меҳр билан силади:
– Опам, опажоним, кошки эди тирик бўлганида...
– Лекин, Зафар почча ҳам, Муаттар янга ҳам Худодан топди.
– Уларга нима бўлди опа?
Ойбарчин Хурсанойга ҳайрон бўлиб қаради.
– Ие, эшитмаганмисиз?
– Йўқ, ҳеч нарса эшитмаганман, – деди Ойбарчин ҳайрати ошиб.
– Опангиз дунёдан ўтгач, уйини мелиса босди. Дўконнинг молларини, заргарлик бўлимининг буюмларини қидиришди. Поччангиз “мен билмайман, хотиним қариндошлариникига яширган бўлса керак”, деб туриб олди. Орадан бирор йиллар чамаси ўтгач, поччангиз янги хотини билан ўтириб олиб, иккаласи узук, зиракларни, тилла занжирчаларни ютишибди. Маҳалламизга бир кампир сут обкеларди. Биз қўшнилар ҳаммамиз шу кампирдан сут олардик. Ўша хотин тонг-саҳарда келиб қараса, Муаттар янгаларнинг кўча эшиги очиқ эмиш. Чақирса, ҳеч ким чиқмабди. Ичкарига кириб, яна овоз берибди. Бироқ қандайдир хириллаган товушни эшитиб, деразадан қараса, иккаласи ҳам оғзидан кўпик келиб ётганмиш. Дарров чиқиб шовқин-сурон кўтарди. Бирпасда мелисалар етиб келишди. Кейинчалик эшитишимизга қараганда, бу иккаласи тиллаларни қорнига яшириб, чет элга қочиб кетмоқчи бўлишган экан. Аммо кўпроқ ютиб қўйишганми, ё каттароқ буюм томоқларига тиқилиб қолганми, ишқилиб иккаласи ҳам ҳушидан кетиб қолишган. Кейин операция столида қорнидан ҳалиги нарсаларни чиқариб олишаётганда, ҳушларига келмай, дунёдан ўтишибди.
Тилла ютишибди!
Бирдан Ойбарчиннинг эсига катта энасининг алаҳлаб айтган гаплари тушди: “Бонужон, иккаласини ҳам тиллага тўйғиздим, сенинг узугингни ҳам эринг ўғирлаган экан, бурнингдан тилла қайнаб чиққунча ейсан дедим!”
Наҳотки?! Наҳотки, катта энам опам учун қасос олган бўлса?! Наҳотки буни ҳеч ким билмаган бўлса?! Ёки ҳамма билади-ю, бу ҳақда гапирилмайдими?! Агар катта энам ўч олишга борган бўлса, энам билиши керак!
* * *
… Ширинбону қизи учун қасос олишга борган эди...
Фармонбекнинг Хатирчидаги торгина ҳовлисида ярим кечада икки аёл шивирлашиб, ниманингдир тадоригини кўришарди.
– Опа, этик сизга каттароқ экан, юришга қийналмайсизми?
– Қийналмайман. Пайтавани кўпроқ ўрадим.
Чопон кийиб, белини маҳкам боғлаб, сочини бошидаги қозоқча тумоқнинг тагига бекитган Ширинбону кўча эшик томон юрди. Шолчага ўралган узун нарсани Райҳонбиби кундошига узатди.
– Манг, опа...
Сўнг хавотир аралаш сўзлади:
– Опа, ҳали ҳам бўлса қайтинг. Худога солиб қўйинг, жазосини Худо берсин!
– Райҳонбиби, қизимнинг бурнини қўшнининг боласи қонатганда эримга сизни олиб бердим. Ўғил туғса, укаси қизимнинг ўчини олади деб. Гулдай қизим аланга бўлиб ёниб кетади-ю, уни шу аҳволга солган нокасга индамай кетавераманми? Йўқ, бораман, ўғирлаган тиллаларини топаман, бурнидан тошиб чиққунча егизаман!
– Опа, кейин сизни қамаб қўйишади-ку?
– Аввал қасос олай, кейин нима бўлса бўлар...
Ширинбону тун қоронғусида кўчага чиқар экан, ортидан кундоши шивирлади:
– Опа, Худо асрасин сизни...
Ширинбону эскигина шолчага ўралган ов милтиғини қўлтиқлаганча, кўча томон юриб кетди. У ӣӯлда учраган юк машинасидан тушиб, таниш кўчага бурилганида тонг отиб келаётган эди. Ширинбону деворига наъматак чирмашиб ўсган уйнинг рўпарасига бориб, ўтиргач, бошини эгиб олган бўлса ҳам, кўз қири билан кимнинг қайси уйдан чиқаётгани-ю, қаёққа кетаётганини диққат билан кузата бошлади. Ниҳоят, у нигоҳини қадаб ўтирган эшик ғирчиллаб очилганида ич-ичидан оғир хўрсиник келди:
– Қизим, қизгинам шу уйдан чиқаётган ўзинг бўлсанг бўлмасмиди?!
Ичкаридан аввал собиқ куёв, сўнг пошнаси баланд туфлисини тўқиллатиб атлас кўйлакли, сочини майда ўриб, ироқи дўппи кийган аёл чиқиб келди. “Дугона эмиш, қизгинам, шунчалик ҳам содда бўласанми?...”
Эркак машинани ўт олдирди. Аёл олдинги ўриндиққа ўтиргач, машина Ширинбонуни чангга кўмиб, ёнидан ўтиб кетди. Кун чошгоҳга яқинлашганда кўча бир мунча тинчиб қолди. Ширинбону ўрнидан туриб марҳума қизининг уйи ёнига борди. Ўзини ҳеч ким кўрмаётганига ишонч ҳосил қилга