Годная гісторыя

У ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года ў Мінску НКУС расстраляў больш за 100 прадстаўнікоў беларускай інтэлігенцыі, сярод якіх былі дзясяткі пісьменнікаў і паэтаў. Гэтая ноч стала адным з самых трагічных сімвалаў сталінскіх рэпрэсій супраць беларускай культуры. Агулам у гады сталінскіх рэпрэсій у Беларусі былі рэпрэсаваныя не менш за паўмільёна чалавек, а паводле розных ацэнак, у 1920–1950-я гады ў месцах масавых расстрэлаў пад Мінскам (у тым ліку Курапатах) маглі быць забітыя дзясяткі тысяч чалавек. Гэта была мэтанакіраваная спроба знішчыць беларускую інтэлігенцыю, культуру і нацыянальную свядомасць.

Ноч (не)расстраляных (не толькі) паэтаў – запрашаем на адкрытую анлайн-лекцыю! 📅 30 кастрычніка, пятніца, 21:00 (мінскі час) 📍 Ютуб-канал «Годна» 🎙 Валерыя Чарнаморцава – даследчыца, стваральніца Віртуальнага музея савецкіх рэпрэсіяў і экскурсаводка. У ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 у Мінску расстралялі беларускіх літаратараў, навукоўцаў, выкладчыкаў, дзяржаўных і культурных дзеячаў. Сярод 132 вядомых імёнаў расстраляных – 22 літаратары. Як памяць пра гэтую трагедыю стала традыцыяй, якую сёння падтрымліваюць беларусы і беларускі ў розных краінах? Пра гэта раскажа Валерыя, якая ў 2017 годзе стала ініцыятаркай першых дзвюх начных імпрэзаў памяці. Але ў гэтай лекцыі ёсць асабістая гісторыя. У 2022 годзе Валерыю арыштавалі за экскурсіі ў Курапаты. 28 кастрычніка яе перавялі ў СІЗА на Валадарскага, дзе ў 1937-м таксама ўтрымлівалі ахвяраў сталінскіх рэпрэсій. Менавіта там Валерыя ўпершыню прачытала гэтую лекцыю – для сваіх сукамерніц. Цяпер запрашаем пачуць яе і вас. 💫 Наш Patreon 💫 Наш Buymeacoffee

Як расійскае тэлебачанне вучыла нас глядзець на сябе чужымі вачыма   Уявіце – ці проста ўзгадайце – тэлевізійную карціну постсавецкага свету. У маскве – вялікія шоу, модныя рэстараны, знакамітасці, новыя тэхналогіі і людзі, якія нібыта вызначаюць, куды рухаецца свет. А калі ў кадры зʼяўляецца Беларусь, то гэта часта штосьці пра бульбу, сельскую гаспадарку, лукашэнку ў вобразе калгасніка з дзіўным акцэнтам і жарты пра савецкае мінулае.   расія ў гэтай сістэме – сучасная, маштабная і ўплывовая. Беларусь – маленькая, смешная і адсталая. Атрымліваецца не проста розніца паміж дзвюма краінамі, а цэлая іерархія: адзін бок мае права быць узорам, другі – абʼектам кпінаў.   Праблема ў чым? А ў тым, што расійскія каналы масава глядзелі (і працягваюць глядзець) у Беларусі з 1990-х. На іх ішлі забаўляльныя праграмы, серыялы, ток-шоу, палітычныя дыскусіі і сатырычныя перадачы. Для значнай часткі гледачоў расійская тэлевізійная прастора была не нейкім далёкім замежным медыя, а звычайнай часткай штодзённага жыцця. Адсюль вырасталі сотні тысяч чалавек, для якіх расійскае = сваё.   А як паказвалі Беларусь ці беларусаў? У анімацыйным шоу «Мульт личности» лукашэнку паказвалі ў драўлянай хаце, з мяшкамі бульбы і гукамі жывёлы на фоне. Ягонае атачэнне перадавала ўяўленне пра Беларусь як пра нешта вясковае, састарэлае і тэхналагічна адсталае. У «Вечернем Урганте» ягоны вобраз таксама выкарыстоўваўся для стварэння кантрасту паміж Беларуссю і сучаснымі тэхналогіямі.   Такія жарты стваралі іерархію, у якой расія паўставала сучаснай і заможнай, а яе суседзі – перыферыйнымі і непаўнавартаснымі. Пры гэтым палітычны кіраўнік станавіўся сімвалам усёй краіны.   Вясковасць сама па сабе не зʼяўляецца чымсьці ганебным. Сельская гаспадарка – частка эканомікі, а вёска – частка нацыянальнай культуры. Праблема ў тым, што вясковае выкарыстоўваецца як сінонім адсталасці, а беларускі акцэнт, мясцовыя гаворкі і культурныя асаблівасці – як прыкметы недалёкасці.   У такой сістэме нават мова і вымаўленне становяцца інструментамі сацыяльнай і культурнай іерархіі. Адну манеру гаварыць паказваюць як адукаванасць і сучаснасць, іншую – асацыююць з недасведчанасцю і правінцыяй. Чалавеку прапануюць смяяцца не толькі з канкрэтнага палітыка, але і з усяго, што нагадвае яму пра ўласную краіну.   А чаго ў гэтай карціне амаль не застаецца? Таго, дзе Беларусь – краіна з багатай гісторыяй гарадоў і мястэчак, з уласнымі літаратурнымі і мастацкімі традыцыямі, з навуковымі дасягненнямі, архітэктурай, музыкай і інтэлектуальным жыццём. Дзе беларусы як людзі, якія не толькі працуюць у калгасах ці жывуць у цені масквы, але і ствараюць, вынаходзяць, спрачаюцца, падарожнічаюць і самастойна асэнсоўваюць свет.   Калі краіну пастаянна паказваюць праз некалькі стэрэатыпаў, яе складанасць знікае. Яна перастае быць паўнавартасным грамадствам і становіцца персанажам у чужой гісторыі – смешным суседам, малодшым братам або дзіўнай правінцыяй.   І калі чужая расійская медыяпрастора займае значную частку вольнага часу чалавека, узнікае небяспека: ён пачынае успрымаць яе меркі як натуральныя. маскоўскае здаецца больш прэстыжным, расійскае – больш прафесійным, а беларускае трэба апраўдваць, тлумачыць або даказваць, што яно не горшае.   Гэта і ёсць сімвалічная перыферызацыя: не абавязкова забараняць нацыянальную культуру, каб адсунуць яе на другі план. Дастаткова зрабіць так, каб яна рэдка зʼяўлялася ў ролі чагосьці сучаснага, значнага і вартага захаплення.   Чаму мы павінны глядзець на сваю краіну праз чужую камеру, каб вырашыць, ці вартая яна павагі?   Беларусь не абавязана быць падобнай да масквы, каб быць сучаснай. І не павінна даказваць, што яна не калгас, каб мець уласную годнасць. Беларусь не правінцыя чужога свету. Беларусь – асобная краіна, якая мае права сама расказваць пра сябе. 💫 Наш Patreon 💫 Наш Buymeacoffee

Берасцейская унія: чаму расійская гістарыяграфія і нават прапаганда так раздражняецца ад гэтай падзеі? Бо ім не падабаецца, што беларусы маглі штосьці вызначаць самі без масквы.   У 1596 годзе ў Берасці частка праваслаўнай царкоўнай іерархіі Кіеўскай мітраполіі заключыла унію з Рымам. Яе ўдзельнікі прызналі вяршэнства папы Рымскага і каталіцкае веравучэнне, але захавалі ўсходні абрад, царкоўнаславянскую літургію і шэраг уласных царкоўных традыцый.   Гэтая падзея змяніла рэлігійную гісторыю беларускіх і ўкраінскіх земляў. Але ў расійскай гістарычнай традыцыі за ёй замацавалася амаль выключна адмоўная рэпутацыя: унія стала сімвалам здрады праваслаўю, польска-каталіцкай экспансіі і адрыву мясцовага насельніцтва ад яго нібыта натуральнай усходняй супольнасці.   Чаму?   Каб зразумець гэта, трэба паглядзець, хто атрымаў права вызначаць, якім павінна быць беларускае мінулае.   У XVI стагоддзі мясцовая праваслаўная царква ў ВКЛ была звязаная з Канстанцінопальскім патрыярхатам. Яе гісторыя развівалася ў складаным асяроддзі Рэчы Паспалітай, дзе суіснавалі і канкуравалі розныя хрысціянскія канфесіі, а рэлігійныя пытанні былі цесна звязаныя з палітыкай, адукацыяй і сацыяльным становішчам.   Унія не ўзнікла на пустым месцы. У другой палове XVI стагоддзя праваслаўная царква на гэтых землях перажывала ўнутраны крызіс. Частка епіскапаў імкнулася ўмацаваць царкоўную арганізацыю, павысіць статус іерархіі і атрымаць гарантыі правоў у дзяржаве, дзе каталіцкая царква мела значныя палітычныя перавагі.   Аднак унія не была агульнай воляй усіх праваслаўных. Частка духавенства, брацтваў і шляхты выступіла супраць яе. У выніку мясцовае рэлігійнае грамадства раскалолася, а канфлікт вакол уніі цягнуўся яшчэ доўга. Таму было б няправільна прадстаўляць яе як адназначна добраахвотны і мірны выбар усяго насельніцтва.   Але гэтак жа няправільна зводзіць усю гэтую гісторыю да простай схемы: каталіцкі Захад напаў на праваслаўны Усход, а ўніяцтва стала інструментам чужога панавання. Бо гэта ўжо імперская інтэрпрэтацыя з усходу. Для расійскай дзяржаўнай і царкоўнай традыцыі праваслаўе паступова стала не толькі рэлігіяй, але і адным з аргументаў гістарычнага адзінства ўсходніх славян. У такой сістэме мясцовыя праваслаўныя супольнасці Беларусі і Украіны разглядаліся як частка шырэйшага «рускага» свету, а іх адрозныя гістарычныя траекторыі маглі падавацца вынікам іншаземнага ўплыву.   Берасцейская унія парушала гэтую схему. Яна паказвала, што на беларускіх землях існаваў уласны рэлігійны выбар, уласныя спрэчкі і ўласныя праекты будучыні, якія не зводзіліся да масквы. Для імперскага гістарычнага наратыва гэта была нязручная альтэрнатыва. Калі прызнаць, што беларуская гісторыя мае некалькі траекторый і што мясцовыя супольнасці самастойна прымалі складаныя рашэнні, становіцца цяжэй сцвярджаць, што іх натуральнае месца – у адзінай рэлігійнай і палітычнай прасторы пад кіраўніцтвам масквы.   Таму ўніяцтва часта апісвалася не як частка ўласнай гісторыі Беларусі, а як вынік польскага ці рымскага ўздзеяння. У такой інтэрпрэтацыі беларусы выступалі перадусім абʼектам чужой барацьбы, а не ўдзельнікамі еўрапейскіх рэлігійных і інтэлектуальных працэсаў.   Але гісторыя ўніяцкай царквы – гэта не толькі канфлікт паміж Рымам і праваслаўем. Гэты спадчынны пласт нельга выключыць з беларускай гісторыі толькі таму, што ён не адпавядае схеме пра адзіны праваслаўны ўсходнеславянскі свет. У 1839 годзе ўніяцкая царква ў расійскай імперыі была афіцыйна ліквідаваная ў выніку Полацкага царкоўнага сабора, а яе вернікаў масава пераводзілі ў праваслаўе. Берасцейская унія была супярэчлівым рашэннем, якое мела прыхільнікаў і праціўнікаў, прывяло да канфліктаў і змяніла рэлігійнае жыццё беларускіх земляў. Але яна таксама была часткай нашай гісторыі – гісторыі, якую нельга звесці да выбару паміж масквой і чужым уплывам.   Беларуская гісторыя не абавязаная быць выключна праваслаўнай, каб заставацца беларускай. І ніводны з яе рэлігійных пластоў не павінен знікаць толькі таму, што імперская традыцыя палічыла яго нязручным. 💫 Наш Patreon 💫 Наш Buymeacoffee

Спроба вызваліць Беларусь ці чужая вайна? Гісторыя пахода Булак-Балаховіча У лістападзе 1920 года армія генерала Станіслава Булак-Балаховіча ўвайшла на Палессе, захапіла Мазыр і абвясціла пра аднаўленне беларускай дзяржаўнасці. Але ўжо праз некалькі тыдняў кампанія скончылася паразай. Як гэта адбылося? Пачнем з галоўнага. Хто такі Булак-Балаховіч? Былы афіцэр расійскага войска, ён ваяваў супраць бальшавікоў і супрацоўнічаў з польскім камандаваннем. Ягоная армія налічвала, паводле ацэнак, да дваццаці тысяч чалавек. У ёй служылі беларусы, рускія і прадстаўнікі іншых народаў. Важную палітычную ролю адыгрываў Барыс Савінкаў – расійскі антыбальшавіцкі дзеяч, які разлічваў скарыстацца паходам для звяржэння савецкай улады. Таму мэты ўдзельнікаў кампаніі не абмяжоўваліся беларускай незалежнасцю. Наступ на Палессі 6 лістапада 1920 года войска Булак-Балаховіча пачало наступ. Яно хутка прасоўвалася ўздоўж Прыпяці: 8 лістапада заняло Петрыкаў, а 10 – Мазыр. Пазней балахоўцы захапілі і Калінкавічы, важны чыгуначны вузел. Заняўшы Мазыр, Булак-Балаховіч абвясціў сябе кіраўніком беларускай дзяржавы і заявіў пра аднаўленне незалежнасці. Быў сфармаваны ўрад на чале з Паўлам Алексюком. Праблема была ў тым, што ягоная армія не была выключна беларускім нацыянальным войскам, а яе ўдзельнікі мелі розныя палітычныя мэты. Чаму паход скончыўся паразай? Савецкае камандаванне перакінула ў рэгіён дадатковыя сілы. Армія Булак-Балаховіча не мела дастатковых рэсурсаў, каб утрымаць занятыя тэрыторыі, а падтрымка з боку Польшчы была абмежаванай. 16 лістапада чырвоная армія пачала контрнаступ. 20 лістапада савецкія войскі вярнулі Мазыр. Балахоўцы адступілі на польскую тэрыторыю, дзе іх раззброілі і інтэрнавалі. У савецкай гістарыяграфіі Булак-Балаховіча паказвалі пераважна як бандыта і ворага савецкай улады. Такая версія замоўчвала беларускі дзяржаўніцкі складнік кампаніі. Хаця і называць генерала выключна героем незалежнасці – значыць ігнараваць склад ягонай арміі, палітычныя інтарэсы яе кіраўнікоў і нават гвалт супраць мірных жыхароў. Гэтая гісторыя нагадвае, як беларусы імкнуліся да ўласнай дзяржаўнасці ва ўмовах, калі лёс краіны залежаў таксама ад польскіх, расійскіх і савецкіх сіл. Паход Булак-Балаховіча быў і спробай вярнуць беларускую дзяржаўную ўладу, і часткай шырэйшай барацьбы за ўладу на беларускіх землях. 💫 Наш Patreon 💫 Наш Buymeacoffee

Галоўная супярэчнасць 1956 года ў тым, што СССР, які называў сябе абаронцам народаў ад фашызму, увёў войскі ў суседнюю краіну, каб не дазволіць яе жыхарам самастойна выбраць палітычны шлях. Таму спрэчка пра Венгрыю-1956 – гэта не толькі спрэчка пра мінулае, але і пра права народаў самім вырашаць свой лёс. 💫 Наш Patreon 💫 Наш Buymeacoffee

Венгерскае паўстанне 1956 года: як масква задушыла імкненне да свабоды, а паўстанцаў назвала фашыстамі   23 кастрычніка 1956 пачалося паўстанне, якое мы ведаем як «Будапешцкая восень». Жыхары Венгрыі паўсталі супраць камуністычнай дыктатуры і савецкага кантролю. Яны патрабавалі свабоды, палітычных рэформаў і вываду савецкіх войскаў. Масква адказала танкамі. А пасля ператварыла паўстанцаў у прапагандысцкіх вобразах у «фашыстаў».   Чаму венгры паўсталі?   Пасля Другой сусветнай вайны Венгрыя апынулася ў савецкай зоне ўплыву. Пры Мацяшы Ракашы ў краіне ўсталявалася сталінісцкая дыктатура: таемная паліцыя пераследавала праціўнікаў рэжыму, адбываліся арышты і паказальныя суды. Эканамічная палітыка, прымусовая калектывізацыя і недахоп спажывецкіх тавараў таксама выклікалі незадаволенасць.   Пасля смерці Сталіна ў 1953 годзе пачаліся абмежаваныя рэформы пад кіраўніцтвам Імрэ Надзя, але іх паступова згарнулі. У лютым 1956 года Мікіта Хрушчоў асудзіў частку сталінскіх злачынстваў. Гэта ўзмацніла пытанні: калі сталінізм быў памылкай, чаму захоўваюцца рэпрэсіўная сістэма і залежнасць ад масквы?   23 кастрычніка: пратэсты ператвараюцца ў паўстанне   23 кастрычніка 1956 года студэнты выйшлі на дэманстрацыю ў Будапешце. Яны патрабавалі палітычных свабод, незалежнасці ад масквы і вяртання да ўлады рэфарматара Імрэ Надзя. Да іх далучыліся рабочыя і іншыя гараджане. Зрынуты помнік Сталіну стаў сімвалам адмаўлення ад навязанай сістэмы.   Калі дзяржаўная бяспека адкрыла агонь па дэманстрантах, пачаліся ўзброеныя сутыкненні. Частка вайскоўцаў перайшла на бок паўстанцаў. Савецкія войскі ўвайшлі ў Будапешт, але не здолелі хутка задушыць супраціў.   Патрабаванні ўдзельнікаў адрозніваліся: ад рэфармавання сацыялізму да шматпартыйнай дэмакратыі і поўнага разрыву з савецкім блокам. Але імкненне да нацыянальнай самастойнасці абʼядноўвала значную частку паўстанцаў.   Чаму СССР зноў увёў войскі?   У канцы кастрычніка савецкія войскі пачалі адыходзіць з Будапешта. Імрэ Надзь узначаліў урад і абвясціў палітычныя змены. Узнікла верагоднасць таго, што масква сапраўды адступіць. Аднак 1 лістапада Надзь заявіў пра нейтралітэт Венгрыі і выхад краіны з Арганізацыі Варшаўскай дамовы – ваеннага саюза пад кіраўніцтвам СССР.   Для масквы гэта было непрымальна. Калі б Венгрыя самастойна выйшла з савецкага блока, яе прыклад мог натхніць іншыя краіны Усходняй Еўропы. Савецкае кіраўніцтва баялася страціць кантроль над усім рэгіёнам і ўспрыняло падзеі як пагрозу ўласнаму ўплыву.   4 лістапада СССР пачаў маштабнае ўварванне. Савецкія танкі і артылерыя атакавалі Будапешт і іншыя крыніцы супраціву. Нягледзячы на жорсткі супраціў, паўстанне было задушанае. Каля 2500 венграў і прыкладна 700 савецкіх вайскоўцаў загінулі. Больш за 200 тысяч венграў вымушана ўцяклі з краіны.   Уладу атрымаў Янаш Кадар пры падтрымцы масквы. Імрэ Надзя арыштавалі, а ў 1958 годзе пакаралі смерцю. Іншых удзельнікаў паўстання таксама судзілі, саджалі ў турмы і каралі смерцю.   Чаму расійская прапаганда называе паўстанцаў фашыстамі?   Савецкая ўлада прадстаўляла паўстанне як «контррэвалюцыю», арганізаваную фашыстамі і заходнімі спецслужбамі. Гэта дазваляла апраўдаць уварванне: нібыта СССР не душыў імкненне народа да незалежнасці, а ратаваў Венгрыю ад рэакцыйнага перавароту.   Сярод паўстанцаў сапраўды былі людзі з правымі і радыкальнымі поглядамі, а таксама адбываліся акты помсты супраць прадстаўнікоў рэжыму. Але гэта не даказвае, што ўсё паўстанне было фашысцкай змовай. Спецыяльны камітэт ААН, які даследаваў падзеі, прыйшоў да высновы, што паўстанне было стыхійным нацыянальным рухам, выкліканым шматгадовымі рэпрэсіямі і савецкім кантролем.   Сучасная расійская прапаганда працягвае часткова выкарыстоўваць савецкую схему. У расійскім школьным падручніку 2023 года паўстанцаў звязвалі з былымі вайскоўцамі фашысцкай Венгрыі і заходнімі спецслужбамі.   Венгерскае паўстанне паказвае, што савецкі блок не быў абʼяднаннем цалкам незалежных дзяржаў: калі краіна паспрабавала самастойна вызначыць сваю будучыню, масква выкарыстала войскі, каб спыніць яе.

Як называецца ідэнтычнасць, якую не давалі называць сваёй? Тутэйшыя!   «Я тутэйшы» – літаральна значыць «я адсюль». Але ў беларускай гісторыі за гэтым словам стаіць нешта большае, чым проста прывязанасць да роднага краю.   На працягу стагоддзяў Беларусь знаходзілася пад уладай дзяржаў, якія па-свойму вызначалі, кім з'яўляюцца людзі на гэтай зямлі. У такіх умовах чалавек мог добра ведаць, дзе яго дом, як размаўляюць у ягонай вёсцы, якіх звычаяў трымаюцца, – але не мець выразнай нацыянальнай назвы для ўласнай ідэнтычнасці. Бо гэта значыла б ставіць сябе пад пагрозу. Учора тут кіравалі маскавіты, сёння палякі, заўтра бальшавікі – і кожны лічыць, што ты частка іхняга народа. То навошта ставіць сябе пад пагрозу і абазначаць неяк? Мы тут так, тутэйшыя! І гэта характэрна не толькі для беларусаў. Аналагічная гісторыя, напрыклад, у эстонцаў, у якіх існуе тэрмін maarahvas – «людзі гэтай зямлі».   На Палессі ў міжваенны перыяд «тутэйшымі» называла сябе значная частка мясцовага насельніцтва. Тутэйшыя дагэтуль існуюць і на Віленшчыне, і на Падляшшы, і ў латвійскіх вёсках на мяжы з Беларуссю. Гэта не значыць адсутнасць ідэнтычнасці – у нейкім сэнсе нават наадварот. Нацыянальная свядомасць фармавалася ў складаных умовах, а беларускі, польскі і ўкраінскі палітычныя рухі прапаноўвалі людзям розныя спосабы асэнсаваць, кім яны з'яўляюцца. З цягам часу частка тых, хто называў сябе тутэйшымі, пачала атаясамліваць сябе з беларускай нацыяй.   Народу можна доўга не забараняць існаваць фізічна, але імперыі могуць пазбаўляць яго магчымасці ўспрымаць сябе як асобны народ. Яго мову называюць дыялектам, гісторыю ўключаюць у гісторыю суседняй дзяржавы, а нацыянальную адметнасць прызнаюць толькі як мясцовы каларыт. Чалавек застаецца на сваёй зямлі, але назвы, якімі ён можа апісаць сябе і свой народ, прапануюць яму звонку.   Таму «тутэйшы» не павінен быць сінонімам чалавека без каранёў, нацыянальнай свядомасці ці ўласнай годнасці. Гэтае слова можа апісваць моцную сувязь з месцам, сям'ёй і культурай, якая існавала яшчэ да таго, як атрымала выразнае нацыянальнае афармленне. І ў той жа час яно нагадвае пра гістарычныя абставіны, у якіх беларуская ідэнтычнасць доўга змагалася за права быць названай і прызнанай.   Ці сапраўды тутэйшы – гэта той, хто не ведае хто ён? Не. Гэта чалавек, якому суседзі не дазволілі называць сябе тым, кім ён з’яўляецца. 💫 Наш Patreon 💫 Наш Buymeacoffee

Уладзімір Кавалёнак – адзін з трох беларускіх касманаўтаў. Мы добра пра гэта ведаем. Але мала хто памятае, што ён яшчэ і быў беларускім палітыкам, які мог стаць кіраўніком Беларусі! Пасля палётаў у космас Кавалёнак быў добра вядомы беларусам. Таму на першых сапраўдных выбарах у 1990 яго абралі дэпутатам Вярхоўнага Савета XII склікання. У тым жа годзе ён балатаваўся на пасаду старшыні парламента разам з камуністам Мікалаем Дземянцеем і дэмакратам Станіславам Шушкевічам – але абралі камуніста. Хаця ўсе вакол былі ўпэўненыя, што Кавалёнак як славуты касманаўт будзе мець менавіта прасавецкія погляды, пасля правалу путчу ГКЧП у жніўні 1991 года Кавалёнак нечакана апынуўся ўжо на баку нацыянальна-дэмакратычнай апазіцыі. 25 жніўня, калі ў парламенце вырашалі, ці галасаваць за беларускую незалежнасць, ён узяў у людзей на плошчы бела-чырвона-белы сцяг і занёс яго ў залу – ахова з КДБ не рызыкнула адбіраць сцяг у паважанага касманаўта. Тады ж Кавалёнак падтрымаў патрабаванні БНФ пра адстаўку Дземянцея і наданне Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце статусу канстытуцыйнага закона. Менавіта тады ён упершыню абазначыў сябе: «Я ад апазіцыі». У выніку ў той дзень спікерам парламента стаў Шушкевіч, а Дэкларацыя атрымала статус канстытуцыйнага закона – фактычна гэта адкрыла шлях да незалежнасці Беларусі. Калі б не перамога Шушкевіча, адным з магчымых кіраўнікоў незалежнай Беларусі мог стаць менавіта Кавалёнак. Але ўжо ў 1992 годзе ён склаў дэпутацкія паўнамоцтвы і пераехаў у расію, каб займацца палітыкай там – і нават балатаваўся ў іхнюю дзяржаўную думу. Пазней стаў прэзідэнтам федэрацыі касманаўтыкі расіі. У 2012 Кавалёнак ужо называў памылкай свой учынак 1991 года з бела-чырвона-белым сцягам, паўтарыўшы ў інтэрв’ю міф пра «сцяг фашыстаў». Так чалавек, які ў момант аднаўлення незалежнасці стаяў на баку беларускай нацыі, з часам адышоў ад тых пазіцый. І тым не менш, мы памятаем яго як чалавека, які ў 1991 годзе падтрымаў чаканні беларусаў – а не савецкай дзяржавы і яе апалагетаў. 💫 Наш Patreon 💫 Наш Buymeacoffee

Новы курс на Lepsh.school – «Беларускі традыцыйны каляндар» з Аленай Ляшкевіч. Чатыры вечары з фалькларысткай Аленай Ляшкевіч. Вы ўбачыце, як уладкаваны беларускі традыцыйны каляндар і чаму адно і тое ж свята ў розных мясцовасцях маглі адносіць да розных сезонаў. Курс для вас, калі вы: • хочаце разабрацца, як уладкаваны беларускі традыцыйны каляндар; • цікавіцеся беларускімі святамі, абрадамі і каляндарнымі песнямі; • хочаце зразумець, чаму межы паміж сезонамі ў народнай культуры не заўсёды адназначныя; • хочаце бачыць рэгіянальныя адрозненні, а не адну нібыта ўніверсальную версію традыцыі. Пачатак: 12 кастрычніка Фармат: чатыры анлайн-заняткі па панядзелках Час: 20:00 па мінскім часе Кошт: 29 еўра Запіс лекцый: будзе даступны 3 месяцы пасля заканчэння курса. Падрабязней пра курс і рэгістрацыя: https://lepsh.school/kurs-kalandar

Ужо сёння! Восеньскае раўнадзенства ў беларускім традыцыйным календары Адкрытая лекцыя Алены Ляшкевіч – 22 верасня а 20:00 па Мінску на YouTube-канале Годна. Пагаворым пра святы і традыцыі, якія адзначаліся блізка да восеньскага раўнадзенства, і сімволіку замыкання Зямлі на зіму. Гэтая адкрытая лекцыя стане ўводзінамі да новага аўтарскага курса Алены Ляшкевіч пра беларускі традыцыйны каляндар.

Новы курс на Lepsh.school – «Беларускі традыцыйны каляндар» з Аленай Ляшкевіч. Чатыры вечары з фалькларысткай Аленай Ляшкевіч! Вы ўбачыце, як уладкаваны беларускі традыцыйны каляндар і чаму адно і тое ж свята ў розных мясцовасцях маглі адносіць да розных сезонаў. Курс для вас, калі вы: • хочаце разабрацца, як уладкаваны беларускі традыцыйны каляндар; • цікавіцеся беларускімі святамі, абрадамі і каляндарнымі песнямі; • хочаце зразумець, чаму межы паміж сезонамі ў народнай культуры не заўсёды адназначныя; • хочаце бачыць рэгіянальныя адрозненні, а не адну нібыта ўніверсальную версію традыцыі. Пачатак: 12 кастрычніка Фармат: чатыры анлайн-заняткі па панядзелках Час: 20:00 па мінскім часе Кошт: 29 еўра Запіс лекцый: будзе даступны 3 месяцы пасля заканчэння курса. Падрабязней пра курс і рэгістрацыя: https://lepsh.school/kurs-kalandar

Абарона Гродна – адзін з самых знакамітых эпізодаў пачатку Другой сусветнай вайны. Але ў Беларусі пра яго не гавораць. Бо гэтая абарона была не ў 1941, а ў 1939. Польская ўлада сапраўды мела складаную і супярэчлівую палітыку ў дачыненні да беларусаў, і частка мясцовага насельніцтва была ёю незадаволеная. Таму некаторыя жыхары сапраўды чакалі прыходу саветаў. Але з гэтага зусім не вынікае, што ўвесь горад чакаў Чырвоную армію як вызваляльніка. Калі савецкія войскі падышлі да Гродна, горад аказаў ім узброены супраціў. 20 верасня пачаліся баі. Савецкія танкі ўвайшлі ў горад, але замест лёгкага захопу сутыкнуліся з вулічнымі баямі. Па бронетэхніцы стралялі, яе атакавалі з блізкай адлегласці, выкарыстоўвалі бутэлькі з запальнай сумессю – тое, што сёння мы называем «кактэйлямі Молатава». У абароне ўдзельнічалі вайскоўцы, паліцыянты, добраахвотнікі і звычайныя гараджане. А разам з імі – падлеткі. 16–17-гадовыя гродзенцы і вучні семінарыі ды гімназій выходзілі супраць танкаў з бутэлькамі запальнай сумесі. Такім чынам спалілі тры танкі. Адзін з падлеткаў – 13-гадовы Тадэвуш Ясінскі. Хлопчык быў паранены савецкімі вайскоўцамі, пасля чаго яго прывязалі да танка і выкарысталі як своеасаблівы жывы шчыт – каб па танку не стралялі. Жанчына-медык пасля адвязала яго, але Тадзік памёр у шпіталі. 22 верасня арганізаваная абарона горада была зламаная. Аднак на гэтым гісторыя не скончылася. Пасля захопу Гродна савецкімі войскамі пачаліся рэпрэсіі. Гараджан маглі выгнаць з дому фактычна з адным чамаданам і вывезці з горада. Настаўнікаў і інтэлігенцыю арыштоўвалі. Некаторыя сем'і пасля гэтага спалі апранутымі і трымалі каля печы сухары, баючыся, што па іх таксама прыйдуць. Савецкія рэпрэсіі сталі часткай штодзённасці горада. Толькі па ўсіх заходніх абласцях БССР НКУС за 1939 – люты 1941 года зафіксаваў 92,5 тысячы арыштаў, а з Заходняй Беларусі ў 1939–1941 гадах былі дэпартаваныя каля 125 тысяч чалавек. У Заходняй Беларусі жылі 4,5 млн чалавек. Абарона Гродна паказвае, што «чырвонаармейцаў выключна сустракалі кветкамі» – гэта міф савецкай прапаганды, які намагаюцца насаджваць нават сёння. Рэальнасць была значна іншай і больш складанай. 💫 Наш Patreon 💫 Наш Buymeacoffee

18 верасня 1923 года з мапы Беларусі знік Ігумен. Бальшавікі перайменавалі старажытны горад, вядомы пад гэтай назвай з 1387 года, у Чэрвень. Назва існавала стагоддзямі – задоўга да расійскай імперыі і бальшавікоў. А ў 1923-м яна раптам стала непажаданай. Чаму? Слова «ігумен» азначае духоўны сан – пробашча манастыра. Для бальшавіцкай улады, якая вяла барацьбу з рэлігіяй і царквой, такая назва выглядала нязручнай. Новы Чэрвень таксама меў ідэалагічнае тлумачэнне: назву звязвалі з чэрвенем 1920 года, калі горад занялі бальшавіцкія войскі. Так і працавала савецкая тапанімічная палітыка. Стары тапонім, які звязваў горад з ягонай доўгай гісторыяй, можна было прыбраць. На яго месца паставіць новы – такі, які нагадваў ужо пра падзею, важную для новай улады. Так назва горада ператваралася з памяці пра мінулае ў інструмент памяці, патрэбнай дзяржаве. І гэта не быў адзінкавы выпадак. У Беларусі пераназывалі Койданава ў Дзяржынск (у гонар аўтара «чырвонага тэрору» Дзяржынскага), Шацілкі ў Светлагорск (хаця ніякіх гор там няма), Прапойск у Слаўгарад (бо назва нібыта непрыгожая). І, канечне, Менск у Мінск. Шмат такіх прыкладаў. З мапы знікалі старажытныя назвы. Іх замянялі імёнамі савецкіх дзеячаў, ідэалагічна зручнымі тапонімамі ці проста новымі «нейтральнымі». Бо тапанімія – гэта не проста шыльды на вуліцах. Той, хто вырашае, як называецца горад, вырашае і тое, што людзі будуць ведаць пра гэты горад. Калі назвам гарадоў ці вуліц менш за сто гадоў і яны створаныя бальшавікамі, людзі падсвядома гэта ўспрымаюць, быццам і не было ў беларусаў ніякай гісторыі да гэтага. Вось чаму так важна, як называюцца гарады і вуліцы ў іх. 💫 Наш Patreon 💫 Наш Buymeacoffee

Восеньскае раўнадзенства ў беларускім традыцыйным календары Адкрытая лекцыя Алены Ляшкевіч – 22 верасня а 20:00 па Мінску на YouTube-канале Годна. Пагаворым пра святы і традыцыі, якія адзначаліся блізка да восеньскага раўнадзенства, і сімволіку замыкання Зямлі на зіму. Гэтая адкрытая лекцыя стане ўводзінамі да новага аўтарскага курса Алены Ляшкевіч пра беларускі традыцыйны каляндар. Пра сам курс і яго праграму раскажам ужо зусім хутка. Каб мы нагадалі вам пра эфір – запоўніце гэтую гугл-форму.

Павел Белавус правёў доўгі час у СІЗА КДБ Яму дазволілі паразмаўляць з жонкай на мяжы.

Сузаснавальнік «Годна» Павел Белавус на волі ❤️

Беларусь часта называюць «Партызанскай рэспублікай», быццам гэта натуральная частка беларускай ідэнтычнасці. Але хто вырашыў, што беларус – гэта найперш партызан? Партызанскі рух у Беларусі ў часы Другой сусветнай сапраўды быў маштабным. Але пасля вайны савецкая ўлада зрабіла тыя маштабы яшчэ большымі, каб ператварыць на сапраўдны брэнд «партызанскай рэспублікі». Навошта? Яшчэ ў 1949 кіраўнік НКУС БССР Лаўрэнцій Цанава выпусціў кнігу «Всенародная партизанская война в Белоруссии против фашистских захватчиков. Зарождение и развитие партизанского движения». Яго рэпрэсавалі праз некалькі гадоў, таму тэму партызанаў на нейкі час адклалі. Але ўжо ў 1964 годзе выйшла кніга Пятра Калініна з вельмі красамоўнай назвай – «Партызанская рэспубліка». Першае выданне выйшла накладам 75 тысяч асобнікаў, а перавыданне 1968 года – ужо 100 тысяч. Па сутнасці, за гэтымі мемуарамі хаваўся спосаб растлумачыць беларусам хто яны ёсць: — Беларусь – партызанская. — Партызан – герой. — Герой – савецкі. Значыць, па гэтым ланцужку беларуская ідэнтычнасць натуральным чынам вядзе да СССР. І толькі да СССР. Ні Вялікае Княства Літоўскае, ні Рэч Паспалітая, ні Статут Сапегі ці Псалтыр Скарыны, ні Трэцяя Устаўная Грамата, якая абвяшчала БНР, больш не існавалі – беларуская ідэнтычнасць мела сваю гісторыю выключна ў межах СССР. Так вайна паступова стала галоўным фільтрам, праз які савецкая дзяржава прапаноўвала глядзець на беларускую гісторыю. А ўсё, што не ўпісвалася ў гэтую карціну, адсоўвалася ўбок. Беларуская нацыянальная гісторыя? Другасная. Уласная дзяржаўная традыцыя? Нязручная. Беларуская мова? Не абавязковая. Складаныя лёсы людзей падчас вайны? Лепш не чапаць. Застаецца простая карціна: лес → партызан → перамога → СССР І гэта ўсё адначасова з тым, што беларусы не ўспрымалі савецкую ўладу як сваю – пасля знішчэння БНР, чырвонага тэрору бальшавікоў, калектывізацыі, голаду і рэпрэсій. Але міф пра «партызанскую рэспубліку» дазваляў рабіць выгляд, што беларусы актыўна змагаліся за савецкую дзяржаву. Так, прыемна адчуваць сябе нашчадкам знакамітых магутных партызанаў. Але «Партызанская рэспубліка» – гэта каланіяльны міф, праз які ствараўся маналітны вобраз «савецкай беларускасці». Ён выдаляў нязручную памяць пра вашых продкаў, якім не была даспадобы савецкая ўлада. 💫 Наш Patreon 💫 Наш Buymeacoffee

Ужо сёння а 20:00 – эфір з Лявонам Баршчэўскім. Пагаворым з непасрэдным удзельнікам падзей пра тое, што засталося за кадрам аднаўлення незалежнасці Беларусі. Дасылайце свае пытанні ў каментары на ютубе або ў асабістыя паведамленні канала. Спасылка на эфір: https://www.youtube.com/watch?v=OHtjY6Z6FA0

Пакт Молатава – Рыбентропа быў не адзінай дамовай ненападу, якую нацысцкая Германія заключыла напярэдадні Другой сусветнай вайны. Але паміж гэтымі пагадненнямі была прынцыповая розніца. У 1934 годзе Германія і Польшча падпісалі дэкларацыю аб ненападзе. Германія таксама заключыла падобныя пагадненні з Даніяй, Літвой, Эстоніяй і Латвіяй. У 1938 годзе Германія і Францыя падпісалі дэкларацыю аб ненападзе, а Брытанія і Германія – сумесную дэкларацыю пасля сустрэчы Гітлера і Чэмберлена. Менавіта на гэта заўжды робіць ухіл прапаганда, калі абараняе пакт Молатава – Рыбентропа. Але ў гэтых дакументах не было таго, што зʼявілася ў савецка-германскім пагадненні 23 жніўня 1939 года. Да адкрытага пакта Молатава – Рыбентропа быў дададзены сакрэтны пратакол. У ім СССР і Германія вызначылі свае сферы ўплыву ва Усходняй Еўропе: абмеркавалі падзел Польшчы, лёс краін Балтыі, Фінляндыі і інтарэсы СССР у Бесарабіі. Пазней, у верасні 1939 года, масква і Берлін дадаткова замацавалі новую мяжу паміж сваімі зонамі ўплыву на тэрыторыі былой Польшчы. Амаль 50 гадоў пра існаванне сакрэтнага пратакола казалі, што гэта прыдумкі, канспіралогія і паклёп, каб ачарніць савецкую дзяржаву. Але ў снежні 1989 савецкі ўрад пацвердзіў існаванне сакрэтнага пратакола – і апублікаваў яго. Таму казаць, што «СССР проста падпісаў такі ж пакт аб ненападзе, як Польшча ці Брытанія», – некарэктна. Фармальная назва сапраўды была падобнай, але змест быў шырэйшы: разам з абавязаннем не ваяваць існавала таемная дамоўленасць пра перадзел тэрыторый і сфер уплыву.