جهان ما ، ایران ما ( باقری مقدم )

جهان کوارک‌ها عظمت جهان در ابعاد کلان و نجومی آن، با میلیاردها کهکشان، ستارگان بی‌شمار و فاصله‌هایی که با سال نوری سنجیده می‌شوند، برای ذهن انسان تقریباً غیرقابل تصور است؛ جهانی چنان عظیم که گاه لایتناهی به نظر می‌رسد. اما شگفت آن‌که اگر مسیر را در جهت عکس طی کنیم و از جهان بزرگ به سوی جهان کوچک حرکت کنیم، با جهانی روبه‌رو می‌شویم که نه‌تنها کوچک‌تر از جهان کلان نیست، بلکه از نظر پیچیدگی و ظرافت، شاید شگفت‌انگیزتر باشد؛ جهانی که در آن ماده، ساختار و انرژی در مقیاس‌هایی قرار می‌گیرند که دیگر چشم انسان قادر به دیدن مستقیم آنها نیست. به چند مقیاس دقت کنیم: ■میکرومتر (µm) یک میلیونیم متر، یا یک‌هزارم میلی‌متر. در این مقیاس با جهان سلول‌ها و ساختارهای میکروسکوپی روبه‌رو می‌شویم؛ جهانی که بسیاری از اجزای آن را می‌توان با میکروسکوپ‌های نوری مشاهده کرد. ■نانومتر (nm) یک میلیاردیم متر؛ یعنی یک‌هزارم میکرومتر. اینجا وارد جهان مولکول‌ها، DNA، پروتئین‌ها و ساختارهای بسیار ریز ماده می‌شویم؛ جایی که دیگر میکروسکوپ نوری معمولی کافی نیست و باید به سراغ ابزارهای پیشرفته‌تر رفت. ■پیکومتر (pm) یک تریلیونیم متر؛ یعنی یک‌هزارم نانومتر. در این مقیاس به ابعاد اتم‌ها و فاصله‌های میان اتم‌ها نزدیک می‌شویم و وارد قلمرو ساختارهای اتمی می‌شویم. ■فمتومتر (fm) یک کوادریلیوم متر؛ یعنی یک‌هزارم پیکومتر. اینجا از مقیاس اتم نیز عبور کرده و به جهان هسته اتم نزدیک می‌شویم؛ قلمرویی که در آن پروتون‌ها و نوترون‌ها و ساختار درونی آنها مطرح می‌شود. اما اینجا نیز پایان راه نیست. پروتون و نوترون خود از ذرات بنیادی‌تری به نام کوارک ساخته شده‌اند. در اینجا وارد یکی از شگفت‌انگیزترین لایه‌های شناخته‌شده طبیعت می‌شویم: جهان کوارک‌ها. کوارک چیست؟ کوارک‌ها ذرات بنیادی طبیعت‌اند؛ یعنی تا امروز هیچ ساختار درونی یا اجزای کوچک‌تری برای آنها شناخته نشده است. پروتون از سه کوارک تشکیل شده است: کوارک‌ها به‌وسیله نیروی هسته‌ای قوی و با واسطه ذراتی به نام گلوئون‌ها در ساختار پروتون و نوترون به هم پیوند می‌خورند. ما در یک سو با جهانی روبه‌رو هستیم که در آن کهکشان‌ها و ابرخوشه‌ها در فاصله‌هایی باورنکردنی از یکدیگر قرار دارند؛ و در سوی دیگر، به جهانی می‌رسیم که درون یک پروتون، کوارک‌ها و گلوئون‌ ها در تعامل‌اند. در دل جهان بزرگ، جهان کوچک نهفته است؛ و در دل جهان کوچک، ساختاری چنان پیچیده که هنوز بخش بزرگی از رازهای آن برای انسان ناشناخته است. جهان بزرگ، ما را با عظمت فاصله‌ها شگفت‌زده می‌کند؛ جهان کوچک، با عظمت ساختار و پیچیدگی اش هرچه بزرگ‌تر می‌شویم، جهان وسیع‌تر می‌شود و هرچه کوچک‌تر می‌شویم، جهان عمیق‌تر و پیچیده تر