محمدرضا رنجبر نهج البلاغه

با نام و یاد خدا به اطلاع همراهان و مخاطبان گرامی در تمامی کانال‌ها می‌رساند: با توجه به فرارسیدن ایام سوگواری حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها و همچنین برنامه‌های سفر و سخنرانی، انتشار درس‌ها و مطالب آموزشی در تمامی کانال‌ها تا روز دوم آذرماه تعطیل خواهد بود. پیشاپیش فرارسیدن این ایام جان‌سوز و حزن‌انگیز را به محضر همه شما عزیزان تسلیت عرض می‌کنیم و از خداوند متعال، توفیق بهره‌مندی از برکات معنوی این ایام را برای همگان مسئلت داریم. التماس دعا

چون اولی هر روز دنبال چیزیه که نداره؛ دومی قدر چیزهایی رو می‌دونه که داره. رفیق! اگه دل آدم رو با حرص پُر کنی، تمام دنیا رو هم بهش بدی، باز جا داره! اما اگه دل آدم رو با رضایت آشنا کنی، حتی از یه زندگی ساده هم لذت می‌بره. خلاصه، رفیق... زندگی مسابقه جمع کردن نیست؛ مسابقه بیشتر داشتن نیست؛ مسابقه جلو زدن از دیگران نیست. زندگی، هنرِ خوب زندگی کردنه. هنر اینکه داشته‌هات رو ببینی. نعمت‌هات رو بشمری. از لحظه‌هات لذت ببری. و برای نداشته‌هات، خودت رو آتش نزنی. اون لحظه‌ای که می‌تونی کنار خانواده‌ات یه استکان چای بخوری و بخندی، اما به خاطر اینکه فلانی خونه بزرگ‌تری داره اخم می‌کنی، یه چیزی رو از دست دادی؛ خیلی بیشتر از یه خونه بزرگ! با اون لحظه‌ای که حساب بانکیت پُره، اما هنوز چشمت به جیب دیگرانه... بدون که فقر همیشه توی جیب آدم نیست؛ گاهی توی دل آدمه! رفیق! آدم حریص، همیشه گرسنه‌ست؛ حتی اگه سفره‌اش رنگین باشه. آدم قانع، همیشه برخورداره؛ حتی اگه سفره‌اش ساده باشه. دنیا مثل آب شور می‌مونه؛ هرچی بیشتر ازش بخوری، تشنه‌تر می‌شی. پس یه جاهایی باید ترمز بکشی! یه جاهایی باید به خودت بگی: بسه دیگه! چقدر بیشتر؟ چقدر مقایسه؟ چقدر دویدن؟ چقدر حسرت؟ یه لحظه به زندگی خودت نگاه کن. به نفسی که می‌کشی. به چشم‌هایی که می‌بینی. به پاهایی که راه می‌رن. به عزیزانی که کنارت هستن. به سقفی که بالای سرته. به لقمه‌ای که می‌خوری. مگر این‌ها کم نعمتیه؟ البته حواست باشه؛ قناعت نه یعنی برای بهتر شدن تلاش نکنی، نه! قناعت یعنی تلاش بکنی، اما برده خواسته‌هات نشی. پیشرفت کنی، اما آرامشت رو نفروشی. پول دربیاری، اما پول فرمانده زندگی‌ات نشه. رفیق! آخرش نه سند خونه باهات میاد، نه مدل ماشینت، نه تعداد فالوورهات، نه صفرهای حساب بانکیت. یه روزی همه این‌ها پشت سرت می‌مونن. اون روز، دیگه مهم نیست چقدر جمع کردی؛ مهم اینه که چقدر زندگی کردی! چقدر خندیدی؟ چقدر آرامش داشتی؟ چقدر دل دیگران رو شاد کردی؟ چقدر شکرگزار بودی؟ مبادا تمام عمرت رو صرف به دست آوردن چیزهایی کنی که وقتی به دستشون آوردی، دیگه فرصت لذت بردن ازشون رو نداشته باشی! اگه قانع باشی، سبک می‌شی. دیگه زندگی دیگران آزارت نمی‌ده. دیگه موفقیت دیگران داغی روی دلت نمی‌ذاره. دیگه نرسیدن به خواسته‌هات نابودت نمی‌کنه. تلاش می‌کنی، اما حرص نمی‌خوری. می‌خوای، اما اسیر نمی‌شی. به دست میاری، اما مغرور نمی‌شی. از دست می‌دی، اما خودت رو نمی‌بازی. این یعنی آزادی! قناعت یعنی دنیا رو داشته باشی، اما دنیا تو رو نداشته باشه. این همون آرامشیه که امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌خواد به ما یاد بده.

حکمت ۱۵۰ بخش سوم لا تَكُنْ مِمَّنْ... إِنْ أُعْطِيَ مِنْهَا لَمْ يَشْبَعْ، وَإِنْ مُنِعَ مِنْهَا لَمْ يَقْنَعْ... توضیح ساده * لَا تَكُنْ: نباش! * مِمَّنْ: از اون آدم‌هایی که... * إِنْ: اگر... * أُعْطِيَ: بهشون داده بشه... * مِنْهَا: از دنیا و امکاناتش... * لَمْ يَشْبَعْ: سیر نمی‌شن، باز هم بیشتر می‌خوان. * وَإِنْ: و اگر... * مُنِعَ مِنْهَا: از دنیا چیزی بهشون نرسه، یا از چیزی محروم بشن... * لَمْ يَقْنَعْ: قانع نمی‌شن، رضایت نمی‌دن و مدام گله و شکایت می‌کنن. یعنی: از اون آدم‌هایی نباش که اگر دنیا رو هم بریزن توی دامنشون، باز چشمشون دنبال بیشتره و سیر نمی‌شن؛ و اگر چیزی از دنیا نصیبشون نشه، زمین و زمان رو به هم می‌دوزن و حاضر نیستن به داشته‌هاشون راضی باشن. حالا بیا این حرف تکان‌دهنده امیرالمؤمنین علیه‌السلام رو با هم باز کنیم. امام دست گذاشته روی یکی از خطرناک‌ترین بیماری‌های روحی ما؛ بیماری‌ای به اسم حرص و نارضایتی. ببین رفیق! یه وقت آدم چیزی رو نداره، تلاش می‌کنه به دستش بیاره. این نه‌تنها بد نیست، بلکه خوب هم هست. آدم باید برای بهتر شدن زندگی تلاش کنه. اما یه جای کار خرابه! اونجایی که نه داشتن خوشحالت می‌کنه، نه نداشتن آرومت می‌ذاره! وقتی داری، باز بیشتر می‌خوای. وقتی نداری، مدام حرص می‌خوری. وقتی به دست میاری، چشم به چیز بعدی می‌دوزی. وقتی از دست می‌دی، انگار همه زندگی‌ات رو باختی! این دیگه تلاش برای زندگی بهتر نیست؛ این اسیر شدن در چنگال دنیاست. امام می‌گه مراقب باش! مشکل این آدم کمبود امکانات نیست؛ مشکل، سیری‌ناپذیری دلشه. توی خانواده چه خبر است؟ تصور کن زن و شوهری سال‌ها زحمت کشیدن. یه خونه دارن، یه ماشین دارن، بچه‌های سالم دارن، دور هم جمع می‌شن، سفره‌شون پهنه. اما به جای اینکه از زندگی‌شون لذت ببرن، چشمشون به زندگی دیگرانه! باجناق ماشینش رو عوض کرده؛ این یکی به هم می‌ریزه. خواهرش خونه بزرگ‌تری خریده؛ اون یکی شب خوابش نمی‌بره. فلانی مبل جدید گرفته؛ این یکی دیگه از مبل‌های خونه خودش خوشش نمیاد! رفیق! تو زندگی خودت رو باختی، چون مدام داری زندگی دیگران رو تماشا می‌کنی. این یعنی إِنْ أُعْطِيَ مِنْهَا لَمْ يَشْبَعْ؛ هرچی بهش بدن، باز سیر نمی‌شه. از اون طرف، یه ماه درآمدش کمتر می‌شه، یه قسط عقب می‌افته، و نمی‌تونه وسیله‌ای رو که می‌خواسته بخره؛ دیگه اخلاقش عوض می‌شه. سر کوچک‌ترین مسئله‌ای داد می‌زنه و آرامش خونه رو به هم می‌ریزه. این هم یعنی إِنْ مُنِعَ مِنْهَا لَمْ يَقْنَعْ؛ وقتی هم چیزی بهش نمی‌رسه، نمی‌تونه با داشته‌هاش کنار بیاد. ببین چه بلایی سر زندگی میاد! نه از داشته‌هاش لذت می‌بره، نه با نداشته‌هاش کنار میاد. توی فضای مجازی چه خبره؟ یکی عکس می‌ذاره، صد تا لایک می‌گیره؛ به جای خوشحالی، حرص می‌خوره که چرا فلانی هزار تا لایک گرفته! فالوورش به ده هزار می‌رسه؛ می‌گه چرا بیست هزار نیست؟ به بیست هزار می‌رسه؛ می‌گه چرا صد هزار نیست؟ یه روز هم پستش دیده نمی‌شه، بازدیدش پایین میاد، کسی براش کامنت نمی‌ذاره؛ انگار دنیا به آخر رسیده! رفیق! از کی تا حالا ارزش آدم‌ها رو با تعداد لایک‌هاشون اندازه می‌گیرن؟ یا یکی زندگی خودش رو داره، اما شب و روز زندگی دیگران رو نگاه می‌کنه. یکی غذای خودش رو با لذت می‌خوره، اما اون یکی از دیدن سفره رنگین دیگران هم سیر نمی‌شه! فضای مجازی اگه حواسمون نباشه، داشته‌های خودمون رو از چشممون می‌اندازه و داشته‌های دیگران رو می‌ذاره جلوی چشممون. توی کسب‌وکار و پول درآوردن چه خبره؟ یه کاسب امسال صد میلیون سود کرده؛ اما وقتی می‌فهمه رقیبش دویست میلیون سود کرده، انگار صد میلیون ضرر کرده! نه از زحمت خودش لذت می‌بره، نه از درآمدش خوشحاله. یکی قرارداد خوبی می‌بنده، اما چون قرارداد رقیبش بزرگ‌تر بوده، شب تا صبح خودخوری می‌کنه. یکی هم معامله‌ای رو از دست می‌ده؛ به جای اینکه بررسی کنه، تجربه به دست بیاره و دوباره بلند بشه، چنان به هم می‌ریزه که انگار دیگه هیچ فرصتی توی دنیا براش باقی نمونده! ببین رفیق! قرار نیست همیشه برنده باشی. قرار نیست همیشه همه‌چیز طبق میل تو پیش بره. قرار نیست هر دری رو که زدی، باز بشه. گاهی به دست میاری؛ شکر کن. گاهی به دست نمیاری؛ صبر کن. گاهی جلو می‌افتی؛ مغرور نشو. گاهی عقب می‌مونی؛ خودت رو نباز. این یعنی زندگی کردن، نه اسیر زندگی شدن. حرف اصلی امام چیه؟ امام علی علیه‌السلام می‌خواد یه حقیقت بزرگ رو به ما یاد بده: آرامش آدم به اندازه داشته‌هاش نیست؛ به اندازه رضایتشه. ممکنه یکی میلیاردها تومان پول داشته باشه، اما هر شب با اضطراب بخوابه؛ نکنه بازار خراب بشه، نکنه فلانی بیشتر سود کنه، نکنه سرمایه‌اش کم بشه! یکی هم درآمد معمولی داره، اما شب که سرش رو روی بالش می‌ذاره، دلش آرومه. چرا؟

حکمت ۱۵۰ بخش دوم لَا تَكُنْ مِمَّنْ ... يَقُولُ فِي الدُّنْيَا بِقَوْلِ الزَّاهِدِينَ، وَ يَعْمَلُ فِيهَا بِعَمَلِ الرَّاغِبِينَ توضیح ساده: لَا تَكُنْ: نباش مِمَّنْ: از اونایی که يَقُولُ: حرف می‌زنن فِي الدُّنْيَا: درباره دنیا بِقَوْلِ الزَّاهِدِينَ: با لحن و حرفِ آدمای زاهد و بی‌ادعا (کسایی که دنیا براشون مهم نیست)، وَ يَعْمَلُ فِيهَا: ولی عمل می‌کنن در این دنیا بِعَمَلِ الرَّاغِبِينَ: با رفتارِ آدمای حریص و شیفته‌ی دنیا. یعنی: «از اونایی نباش که وقتی حرف می‌زنن، ادای آدمای بی‌خیالِ دنیا رو درمیارن و فازِ زُهد برمی‌دارن، اما پایِ عمل و منافع که می‌رسه، از همه حریص‌تر و دنیاپرست‌تر می‌شن!» حالا بیا این حرفِ سنگینِ امام (ع) رو با هم بازتر و روشن‌تر کنیم. ببین، اینجا امام داره نقابِ یه عده رو می‌کشه پایین. نقابِ «تظاهر». حرف زدن خیلی راحته؛ اینکه بشینی شعار بدی «ای بابا، دنیا ارزش نداره»، «پول چرک کف دسته»، «ما که دنبال مال دنیا نیستیم»... اینا رو همه بلدن بگن. اما امام می‌گه تضادِ بین «زبون» و «عمل» فاجعه است. اینکه زبونت مثل یه عارفِ وارسته بچرخه، اما شکمت و دست و پات مثل یه آدمِ تشنه‌ی قدرت و ثروت بلرزه. این دوگانگی، درونِ آدم رو نابود می‌کنه و اعتبارش رو پیش خدا و خلق از بین می‌بره. بیا تو زندگی روزمره چِکش کنیم: توی خانواده: فکر کن تو یه جمع خانوادگی نشستی، طرف هی شعار می‌ده که «خانواده از همه چی مهم‌تره، مالِ دنیا می‌مونه، حرص نخورید...» اما فرداش سرِ تقسیم ارثِ پدری، چنان جنگی راه میندازه و سرِ یه متر زمین چنان کینه‌ای به دل می‌گیره که برادر و خواهرش رو می‌بره دادگاه! این دقیقاً همون فاجعه‌ست. زبونش زاهدانه بود، اما عملش بویِ حرص و طمع می‌داد. توی فضای مجازی: طرف توی اینستاگرام عکس از یه کلبه‌ی چوبی و یه چایِ آتیشی می‌ذاره، زیرش کپشن می‌نویسه: «آرامش در سادگی است، از قید و بندِ مادیات رها شویم...» اما خودش تو دنیای واقعی، شبانه‌روز داره خودش رو می‌کشه تا فلان ماشینِ لوکس رو بخره که چشمِ فلانی رو کور کنه. یا برای گرفتنِ چند تا لایک و اسپانسر بیشتر، حاضره هر تبلیغِ دروغی رو بکنه. حرفاش بویِ عرفان می‌ده، ولی عملش غرقِ در رقابت‌های پوچِ دنیویه. توی فضای کسب و کار: یه رئیسی رو تصور کن که تو جلساتِ شرکت همش می‌گه: «ما اینجا یه خانواده‌ایم، هدفمون خدمت به مردمه، پول تو اولویت‌های بعدی ماست...» اما همون آدم، سرِ ماه که می‌شه، حقوقِ کارگرِ ساده‌اش رو با هزار منت و تاخیر می‌ده، یا برای اینکه سودِ خودش بیشتر بشه، از کیفیتِ محصول می‌زنه و سرِ مشتری کلاه می‌ذاره. این آدم حرفاش بویِ زُهد و انسانیت می‌ده، اما عملش بویِ طمع و بی‌رحمی. خلاصه، رفیق… حرف زدن کنتور نمیندازه. شعار دادن درباره سادگی و قناعت، هزینه‌ای نداره. اما اونجایی که پایِ پول و منفعتت وسطه… اونجاست که عیارِ واقعیِ تو معلوم می‌شه. اون لحظه‌ای که می‌تونی حقِ یکی رو بخوری و جیبت رو پر کنی، اما نمی‌کنی، اونجا زاهدی! رفیق… زهدِ تو حرف، فقط یه ماسکِ قشنگه. اما زهدِ تو عمل، یه قلبِ بزرگه. مردم شاید اولش گولِ حرفای قشنگت رو بخورن، اما آخرش تو رو با «عملت» می‌سنجن، نه با «کپشن‌هات». حواست باشه… زندگی از ما بازیگر نمی‌خواد. نیازی نیست ادایِ آدمای بی‌نیاز رو دربیاریم. خدا و وجدانِ ما، دقیقاً می‌بینن وقتی پایِ منافع وسطه، چطوری دست و پامون می‌لرزه. رفیق… آخرش نه ادعاهای ما می‌مونه، نه نقاب‌های قشنگمون. فقط یه حقیقت می‌مونه: زبونت با قلبت یکی بود یا نه؟ اگه یکی بود… آرومی. صافی. پیش خودت و خدا شرمنده نیستی. سعی کن همیشه همونی باشی که نشون می‌دی؛ حتی اگه ساده و معمولی باشی، خیلی بهتر از اینه که یه «دروغِ قشنگ» باشی. همین.

حکمت ۱۵۰ بخش اول لَا تَكُنْ مِمَّنْ يَرْجُو الْآخِرَةَ بِغَيْرِ عَمَلٍ، وَ يُرَجِّي التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ توضیح ساده: لَا تَكُنْ: نباش مِمَّنْ: از اونایی که يَرْجُو: امید داره به الْآخِرَةَ: آخرت بِغَيْرِ عَمَلٍ: بدونِ عمل و تلاش، وَ يُرَجِّي: و به تأخیر میندازه التَّوْبَةَ: توبه کردن رو بِطُولِ الْأَمَلِ: به خاطرِ آرزوهای دراز. رو هم رفته چی می‌شه؟ «از اونایی نباش که بدونِ عمل، امیدِ بهشت دارن، و با آرزوهای طول و دراز، توبه کردن رو هی عقب میندازن.» حالا بیا این حرف امام (ع) رو با هم بازتر و عمیق‌تر ببینیم. امام (ع) اینجا داره دست می‌ذاره روی یکی از بزرگترین بیماری‌های روحِ ما؛ بیماریِ «ایشالا از فردا»! این یه جور خودفریبیِ شیرینه. مثلِ دانش‌آموزی که کلِ سال رو بازی کرده و حالا سرِ جلسه امتحان، فقط دعا می‌کنه نمره‌ی ۲۰ بگیره. این حکمت دو تا تیغه‌ی قیچیه که داره ریشه‌ی عمرِ ما رو می‌زنه: ۱. بهشتِ مُفت می‌خوایم: یعنی آرزوهای بزرگ داریم، دلمون می‌خواد به بهترین جاها برسیم (چه تو دنیا، چه تو آخرت)، اما حال نداریم پله‌های نردبونش رو بالا بریم. دلمون می‌خواد آدم خوبی باشیم، اما حاضر نیستیم از یه گناهِ کوچیک بگذریم. دلمون می‌خواد خدا ما رو ببخشه، اما حاضر نیستیم دلِ اون کسی که شکستیم رو به دست بیاریم. ۲. به «فردا» امید داریم: شیطان به جای اینکه بگه «گناه کن»، میاد یه چیز قشنگ‌تر می‌گه. می‌گه: «حالا این یه بار رو انجام بده، هنوز جوونی، وقت برای توبه زیاده! حالا دل اینو بشکن، بعداً از دلش درمیاری! حالا این کارِ غلط رو بکن، از شنبه دیگه میشی بهترین آدمِ دنیا!» این «طولِ اَمَل» یا همون آرزوهای دراز، مثلِ یه مُسکنِ قویه که دردِ وجدان رو موقتاً آروم می‌کنه، ولی داره از درون، ما رو می‌پوسونه. بیا تو زندگی روزمره چِکش کنیم: توی خانواده: یه پدری که با بچه‌هاش تنده و بداخلاقه، تهِ دلش آرزو می‌کنه بچه‌هاش عاشقش باشن و وقتی پیر شد، دورش جمع بشن (يَرْجُو الْآخِرَةَ). اما امروز هیچ تلاشی برای ساختنِ اون عشق نمی‌کنه، عذرخواهی نمی‌کنه، مهربونی نمی‌کنه (بِغَيْرِ عَمَلٍ). هی تو دلش می‌گه: «بزرگ که بشن، می‌فهمن من صلاحشون رو می‌خواستم. وقت برای جبران زیاده!» (يُرَجِّي التَّوْبَةَ بِطُولِ الْأَمَلِ). غافل از اینکه اون بچه‌ها با همین زخم‌ها بزرگ می‌شن و شاید فردایی برای جبران نباشه. توی فضای مجازی: طرف ساعت‌ها داره تو اینستاگرام و تیک‌تاک چرخ می‌زنه و وقتش رو تلف می‌کنه. تهِ دلش آرزو داره یه روزی یه آدمِ موفق، باسواد و کاردرست بشه. اما برای رسیدن به اون آرزو، هیچ قدمی برنمی‌داره. هر بار که می‌خواد گوشی رو بذاره کنار، با خودش می‌گه: «این آخرین کلیپه! از فردا دیگه روزی دو ساعت مطالعه می‌کنم و فلان مهارت رو یاد می‌گیرم.» اون «فردا» هیچ‌وقت نمی‌رسه و عمرش پایِ آرزوهای بدونِ عمل، هدر می‌ره. توی فضای کسب و کار: یه کارمندی رو تصور کن که دلش می‌خواد ترفیع بگیره و به جایگاه بالایی برسه. این می‌شه «آرزوی آخرت» اون. اما کارِ امروزش رو سرسری و با بی‌حوصلگی انجام می‌ده، هیچ تلاشی برای خلاقیت و بهتر شدن نمی‌کنه. همش منتظره یه روزی، یه اتفاقی بیفته و مدیرش خودش بیاد بگه «بیا اینم پستِ مدیریت برای تو!». هی تغییر کردن و بهتر شدن رو به آینده موکول می‌کنه، به امید اینکه هنوز کلی وقت برای نشون دادنِ خودش داره. خلاصه، رفیق… زندگی، مسابقه‌ی دویِ «امروزه»، نه پیاده‌رویِ تفریحیِ «فردا». با آرزو کردن، هیچ بذری سبز نمی‌شه. بذر رو باید «امروز» بکاری. خطرناک‌ترین کلمه تو فرهنگ لغتِ آدمای بازنده، کلمه‌ی «فردا»ست. رفیق… شیطان بهت یه چکِ سفیدامضای زمان نشون می‌ده، اما اون چک هیچ‌وقت نقد نمی‌شه. امروز و فردا کردن برای توبه، مثل اینه که هی به طلبکارت بگی «فردا پولت رو می‌دم»، در حالی که داری هر روز فقیرتر می‌شی. حواست باشه… بهشت رو باید *ساخت*، نه اینکه براش بلیتِ بخت‌آزمایی خرید. و توبه، مثلِ یه داروی فوریه. اگه به موقع نخوریش، دردِ گناه، وجودت رو از پا درمیاره. رفیق… آخرش از خودت نمی‌پرسن «چی آرزو کردی؟»؛ می‌پرسن «چی کاشتی؟». هر «بعداً» که می‌گی، داری یه تیکه از عمرت رو آتیش می‌زنی. هر فرصتی برای خوب بودن که امروز از دست می‌دی، یه آجر از دیوارِ بهشتِ خودت کم کردی. اون توبه‌ای که امروز می‌تونی بکنی، قدرتمندتر از توبه‌ی فرداست.

حکمت ۱۴۹ هَلَكَ امْرُؤٌ لَمْ يَعْرِفْ قَدْرَهُ توضیح ساده: هَلَكَ؛ یعنی هلاک شد، نابود شد، خودش رو به تباهی کشوند. البته نه لزوماً نابودی جسمی؛ گاهی آدم زنده‌ست، نفس می‌کشه، راه می‌ره، حرف می‌زنه، اما از درون خودش رو نابود کرده. امْرُؤٌ؛ یعنی یک انسان، یک آدم، یک شخص. یعنی هر کسی که می‌خواد زندگی کنه، هر کسی که می‌خواد برای خودش کسی باشه. لَمْ يَعْرِفْ؛ یعنی نشناخت، نفهمید، به شناخت نرسید. یعنی اصلاً حواسش نبود که باید خودش رو بشناسه و بفهمه چه‌جور آدمیه. قَدْرَهُ؛ یعنی اندازه و ارزش خودش رو. یعنی بدونه چقدر ظرفیت داره، چقدر توانایی داره، کجا باید حرف بزنه، کجا باید سکوت کنه، کجا باید جلو بره و کجا باید ترمز کنه. رفیق! یکی از بزرگ‌ترین خطرهایی که زندگی آدم رو تهدید می‌کنه، اینه که آدم خودش رو نشناسه. نه اندازه خودش رو بدونه، نه ظرفیتش رو بشناسه، نه جایگاهش رو بفهمه. گاهی خودش رو بیشتر از چیزی که هست می‌بینه؛ گاهی کمتر از چیزی که هست. هر دو خطرناکه. یکی از خودش غول می‌سازه؛ یکی خودش رو کوچیک می‌کنه. یکی خیال می‌کنه همه‌چیز رو می‌دونه؛ یکی باورش نمی‌شه که می‌تونه چیزی بدونه. یکی پا رو از گلیمش درازتر می‌کنه؛ یکی حتی جرئت نمی‌کنه از گلیم خودش استفاده کنه! خودشناسی یعنی نه خودت رو باد کنی، نه خودت رو بشکنی. درخت هرچه پربارتر باشه، شاخه‌هاش افتاده‌تره. اما شاخه خشک و خالی گاهی سرش رو تا آسمون بالا می‌گیره! آدمی هم که قدر خودش رو می‌شناسه، نه مغرور می‌شه، نه خودباخته. نه با تعریف دیگران آسمونی می‌شه، نه با انتقاد دیگران زمین می‌خوره. می‌دونه کیه؛ برای همین محتاج نیست مدام به دیگران ثابت کنه کیه. کسی که خودش رو نشناخته، با هر تعریفی باد می‌کنه و با هر انتقادی می‌شکنه. در خانواده فرض کنید پدری در خانه به خودش اجازه می‌ده هر حرفی بزنه، هر تصمیمی بگیره، صدای همه رو خاموش کنه و انتظار داشته باشه همه فقط اطاعت کنن. چرا؟ چون خیال می‌کنه بزرگ‌تر بودن یعنی حق مطلق داشتن! اما نمی‌فهمه پدر بودن یعنی مسئولیت بیشتر، نه حق‌وحقوق بی‌حساب! یا مادری که خیال می‌کنه چون برای خانواده زحمت کشیده، می‌تونه مدام منت بذاره و محبتش رو به رخ دیگران بکشه. رفیق! ارزش تو به این نیست که دیگران رو زیر دست خودت نگه داری. بزرگی به سلطه‌گری نیست؛ به ظرفیت داشتن برای گذشتنه. کسی که قدر خودش رو می‌دونه، برای اثبات بزرگی خودش، دیگران رو کوچیک نمی‌کنه. در شبکه‌های اجتماعی بعضی‌ها به محض اینکه چند هزار دنبال‌کننده پیدا می‌کنن، خیال می‌کنن دیگه کسی شدن! هر حرفی می‌زنن، هر نظری می‌دن، درباره هر موضوعی اظهار نظر می‌کنن؛ حتی درباره چیزهایی که نه تخصصی دارن و نه شناختی! گاهی هم برای گرفتن چند تا لایک و کامنت، شخصیت و آبروی خودشون رو خرج می‌کنن. یک روز تحقیر می‌کنن، یک روز جنجال به پا می‌کنن، یک روز زندگی خصوصی خودشون و دیگران رو به نمایش می‌ذارن. چرا؟ چون ارزش خودشون رو از نگاه و پسند دیگران می‌گیرن. رفیق! تعداد دنبال‌کننده‌ها، تعداد لایک‌ها و تعداد بازدیدها، معیار ارزش انسان نیست. ممکنه هزاران نفر تو رو ببینن، اما خودت هنوز خودت رو نشناخته باشی! اول: خودت رو بیشتر از اندازه‌ات نبین؛ چون غرور، چشم آدم رو به روی حقیقت می‌بنده. دوم: خودت رو کمتر از اندازه‌ات هم نبین؛ چون خودکم‌بینی، استعدادهای آدم رو زیر خاکستر پنهان می‌کنه. نه هر جا می‌تونی حرف بزنی، باید حرف بزنی؛ نه هر جا می‌تونی سکوت کنی، باید سکوت کنی. نه هر مسئولیتی رو باید قبول کنی؛ نه از هر مسئولیتی باید فرار کنی. نه هر کسی ازت تعریف کرد، بزرگت کرده؛ نه هر کسی انتقادت کرد، کوچیکت کرده. حرف آخر امیرالمؤمنین علیه‌السلام انگار می‌خواد به ما بگه: قبل از اینکه دنیا تو رو بشناسه، خودت خودت رو بشناس. قبل از اینکه برای دیگران تعیین تکلیف کنی، اندازه خودت رو بدون. قبل از اینکه دنبال جایگاه بالاتر بگردی، ظرفیت جایگاه فعلیت رو پیدا کن. خودت رو گم نکن! خودت رو هم دست کم نگیر! چون آدمی که خودش رو نشناخته، ممکنه همه‌چیز به دست بیاره، اما خودش رو از دست بده. و چه هلاکتی بالاتر از اینکه انسان در تمام عمرش زندگی کنه، اما هرگز خودش رو پیدا نکنه؟ قیمت همه چیز رو بدانه اما قیمت خودش رو ندانه قیمت هر کالا را دانی که چیست قیمت خود را ندانی ابلهی است

حکمت ۱۴۸ الْمَرْءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ توضیح ساده: الْمَرْءُ: آدم، انسان. مَخْبُوءٌ: قایم شده، پنهونه. تَحْتَ: زیرِ. لِسَانِهِ: زبونش. الْمَرْءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ آدم‌ها پشتِ زبونشون پنهان شدن! یعنی چی؟ یعنی تا وقتی حرف نزدی، خیلی‌ها نمی‌دونن تو چه جور آدمی هستی. ممکنه ظاهر آراسته‌ای داشته باشی، لباس شیک بپوشی، قیافه موجهی داشته باشی، حتی جایگاه اجتماعی بالایی داشته باشی؛ اما هنوز کسی واقعاً تو رو نشناخته. چرا؟ چون حقیقتِ آدم‌ها، خیلی وقت‌ها پشتِ حرف‌هاشون پنهانه. زبان که باز می‌شه، آدم خودش رو نشون می‌ده. یکی حرف می‌زنه و معلوم می‌شه چقدر فهمیده‌ست. یکی حرف می‌زنه و معلوم می‌شه چقدر کم‌ظرفیته. یکی حرف می‌زنه و بزرگی روحش رو نشون می‌ده. یکی هم حرف می‌زنه و کوچیکی خودش رو آشکار می‌کنه. زبان، فقط وسیله حرف زدن نیست؛ آینه شخصیت آدمه. ممکنه کسی رو سال‌ها بشناسی، اما یک جمله ازش بشنوی و تازه بفهمی با چه آدمی طرفی! گاهی یک جمله، سال‌ها پرده‌پوشی رو کنار می‌زنه. گاهی یک شوخی، بی‌ادبی آدم رو آشکار می‌کنه. گاهی یک انتقاد، ظرفیت آدم رو نشون می‌ده. گاهی یک اختلاف‌نظر، معلوم می‌کنه چقدر اهل انصافه. گاهی هم یک تعریف، نشون می‌ده چقدر حسود یا بخیله. رفیق! حواست باشه! وقتی حرف می‌زنی، فقط داری کلمات رو از دهنت بیرون نمی‌ریزی؛ داری تکه‌هایی از شخصیتت رو به دیگران نشون می‌دی. آدم با حرف‌هاش خودش رو معرفی می‌کنه؛ حتی وقتی قصد معرفی خودش رو نداره! یک مثال از زندگی روزمره فرض کن توی یک جمع خانوادگی نشستی. یکی از اعضای خانواده اشتباهی کرده و همه دارن درباره‌اش حرف می‌زنن. یکی شروع می‌کنه به مسخره کردنش. یکی آبروش رو می‌بره. یکی هم با انصاف می‌گه: «خب، اشتباه کرده؛ ولی بیایید آبروش رو نبریم. همه ما ممکنه اشتباه کنیم.» هر سه نفر حرف زدن؛ اما هر کدوم خودشون رو معرفی کردن. اولی نشون داد چقدر بی‌رحمه. دومی نشون داد که چقدر آبروی دیگران براش بی اهمیته. سومی نشون داد چقدر بزرگوار و باانصافه. موضوع فقط اون آدمی نبود که درباره‌اش حرف می‌زدن؛ موضوع اصلی، شخصیت خودِ گوینده‌ها بود! چه‌بسا آدمی که فکر می‌کنه داره دیگران رو قضاوت می‌کنه، در واقع داره خودش رو معرفی می‌کنه. پس ببین! * قبل از اینکه حرف بزنی، بدون داری خودت رو به دیگران نشون می‌دی. * با حرف زدن، دانایی‌ات رو نشون بده، نه ادعات رو. * با انتقاد، انصاف خودت رو نشون بده، نه کینه‌ات رو. * با شوخی، شیرینی روحت رو نشون بده، نه زخم‌زبونت رو. * وقتی عصبانی هستی، مراقب زبونت باش؛ چون گاهی خشم، چیزهایی رو از درون آدم بیرون می‌کشه که سال‌ها پنهانشون کرده. * وقتی از کسی حرف می‌زنی که حضور نداره، شخصیت خودت رو نشون می‌دی؛ نه شخصیت اون رو! رفیق! قرار نیست با هر حرفی که به ذهنت می‌رسه، دهنت رو باز کنی. بعضی حرف‌ها رو نگفتن، نشانه فهمه. بعضی جواب‌ها رو ندادن، نشانه بزرگیه. بعضی سکوت‌ها، از هزار تا سخن گویاترند. یادت باشه: آدم‌ها با چهره‌شون دیده می‌شن؛ اما با حرف‌هاشون شناخته می‌شن. پس مراقب زبانت باش؛ چون زبانت داره از تو حرف می‌زنه! این جمله امام ع می‌خواد بگه: «رفیق! بی‌خیالِ ویترینِ آدما شو، انبارِ وجودشون دقیقاً پشتِ زبونشونه.» کلمات، مثل اثر انگشتِ روحِ آدمان. وقتی حرف می‌زنی، داری نقشه‌ی درون و افکارت رو می‌ریزی رو دایره. حالا می‌فهمی چرا زبان اینقدر خطرناکه؟ چون زبان، پرده‌ی رویِ روحه. تا وقتی ساکتی، هیچکس نمی‌دونه چقدر می‌فهمی، چقدر بزرگی، یا چقدر کوچیکی. خلاصه، رفیق… حرف زدن فقط صدا درآوردن نیست. حرف زدن، رونمایی از خودته. اون لحظه‌ای که دهنت رو باز می‌کنی… همون‌جاست که وزنِ واقعیت معلوم می‌شه. رفیق… سکوت، یه پناهگاهِ خیلی امنه. اما حرف که از دهنت پرید، دیگه عمراً بتونی پسش بگیری. خیلی وقتا آدما تو سکوت، جذاب‌ترن؛ چون به محض اینکه حرف می‌زنن، کوچیکیِ دنیای درونشون می‌زنه بیرون. حواست باشه… زبونت، سفیرِ عقل و قلبِ توئه. نذار این سفیر، آبروت رو ببره. یه جاهایی که عصبانی هستی… یه جاهایی که می‌خوای خودی نشون بدی و کلاس بذاری… یه جاهایی که می‌خوای یکی رو ضایع کنی… دقیقاً همون‌جا، نقابت داره می‌افته. رفیق… آخرش نه تیپت می‌مونه، نه لایک‌ها و فالوورات، نه پست و مقامت. فقط یه چیز یادت می‌مونه: چی از دهنت دراومد؟ دلی رو شکستی؟ یا مرهم شدی؟ آبرویی بردی؟ یا آبرو خریدی؟ اگه تونستی زبونت رو نگه داری… بزرگی. ارزشت بالاست. و این یعنی تو اجازه ندادی اون «آدمِ پنهانِ زیر زبون»، یه آدمِ ضعیف و بی‌ارزش باشه. همین مراقبت‌های سخت از کلماته که آدم رو آدم حسابی و بزرگ می‌کنه.

توی خانواده های خودمون نگاه کن. حتماً دیدی یه مادر یا پدری رو، یا یه خواهر و برادرِ دلسوزی رو که تو دعواهای فامیلی، تو کینه‌ورزی‌ها، خودش رو می‌کشه کنار. همه دنبالِ اینن که حرفِ خودشون رو به کرسی بشونن، ولی اون آدم تو سکوت، با محبتش، با گذشتش، داره ستون‌های خانواده رو حفظ می‌کنه. گمنامه، کسی براش هورا نمی‌کشه، ولی داره بذرِ عشق رو تو دلِ بچه‌ها (أشْباهِهِم) می‌کاره. گذشت کردن برای خیلی‌ها سخته، ولی برای اون آسونه (استَلانوا ما استَوعَرَهُ المُترَفون). توی فضای کسب و کار، وسطِ بازاری که خیلیا دارن سرِ هم کلاه می‌ذارن و قسمِ دروغ می‌خورن تا جنسشون رو بفروشن، یهو یه کاسبِ باانصاف پیدا می‌شه که حاضره ضرر کنه ولی نونِ حروم نبره سرِ سفره‌اش. شاید مغازه‌اش کوچیک باشه و اسم و رسمی نداشته باشه (مغموراً)، اما وقتی باهاش حرف می‌زنی، آرامش می‌گیری. بقیه بازاری‌ها بهش می‌خندن و می‌گن «تو این گرونی، این اداها چیه؟»، ولی اون با «یقین» زندگی می‌کنه و روحش درگیرِ دو قرون پولِ این دنیا نیست. توی فضای مجازی هم دقیقاً همینه. تو اینستاگرامی که همه دارن خودشون رو می‌کشن تا با دروغ و فیلتر و شوآف، یه لایک بیشتر بگیرن، یه پیجِ آروم و بی‌سروصدا می‌بینی که شاید فالوورهاش خیلی کم باشن (الأقَلّونَ عَدَداً)، ولی صاحبش داره با عشق، یه آگاهیِ ناب، یه حرفِ حساب یا یه تخصصِ واقعی رو به بقیه یاد می‌ده. نه دنبالِ دیده شدنه، نه دنبالِ پول درآوردن از احساساتِ مردم. اون داره حجتِ خدا و انسانیت رو تو اون فضای مسموم حفظ می‌کنه و بذرِ آگاهی رو تو دلِ مخاطبای اهلِ دلش می‌کاره. خلاصه، رفیق… دنیا فقط جایِ آدمای پرادعا و ویترین‌دار نیست. دنیا رویِ شونه‌ی آدمای گمنام و بی‌ادعا می‌چرخه. اونایی که وقتی همه دارن می‌دَوَن تا جیبشون رو پر کنن، اونا می‌ایستن تا روحشون رو بزرگ کنن. رفیق… مهم نیست چقدر لایک می‌گیری، چقدر تو فامیل بهت توجه می‌کنن یا چقدر تو محیط کارت اسمت سرِ زبوناست. مهم اینه که پیشِ خدا چقدر می‌ارزی. علی (ع) با اون عظمتش، آه کشید و گفت «دلم لک زده برای دیدنِ این آدما!» فکر کن... کاری کنی که علی (ع) مشتاقِ دیدنت بشه! رفیق… گمنام بودن ترس نداره، بی‌ریشه بودن ترس داره. اینکه بقیه تو رو نفهمن ترس نداره، اینکه خودت رو به قیمتِ ارزونِ تاییدِ مردم بفروشی ترس داره. حواست باشه… زندگی ازت نمی‌خواد حتماً مشهور باشی، ازت می‌خواد «حقیقی» باشی. یه جاهایی باید از چیزایی بگذری که بقیه براش سر و دست می‌شکنن. یه جاهایی باید با چیزایی خلوت کنی که بقیه ازش فرار می‌کنن. رفیق… آخرش نه این شهرت‌ها می‌مونه، نه این هیاهوها، فقط یه سوال می‌مونه: آیا روحِ تو به اون بالا وصل بود یا اسیرِ همین خاک موند؟ اگه وصل بود… آرومی. بزرگی. جانشینِ خدایی رو زمین. و این یعنی، تو همون کسی هستی که امام (ع) منتظرش بود. و همین... همین وصل بودن‌هایِ بی‌سروصدا، آدم رو تا ابد زنده نگه می‌داره.

حکمت ۱۴۷ بخش ششم اللَّهُمَّ بَلَى لَا تَخْلُو الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً، لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَيِّنَاتُهُ، وَ كَمْ ذَا وَ أَيْنَ أُولَئِكَ؟ أُولَئِكَ وَ اللَّهِ الْأَقَلُّونَ عَدَداً وَ الْأَعْظَمُونَ عِنْدَ اللَّهِ قَدْراً، يَحْفَظُ اللَّهُ بِهِمْ حُجَجَهُ وَ بَيِّنَاتِهِ، حَتَّى يُودِعُوهَا نُظَرَاءَهُمْ وَ يَزْرَعُوهَا فِي قُلُوبِ أَشْبَاهِهِمْ؛ هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ عَلَى حَقِيقَةِ الْبَصِيرَةِ وَ بَاشَرُوا رُوحَ الْيَقِينِ وَ اسْتَلَانُوا مَا اسْتَوْعَرَهُ الْمُتْرَفُونَ وَ أَنِسُوا بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ الْجَاهِلُونَ، وَ صَحِبُوا الدُّنْيَا بِأَبْدَانٍ أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَى؛ أُولَئِكَ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ وَ الدُّعَاةُ إِلَى دِينِهِ؛ آهِ آهِ، شَوْقاً إِلَى رُؤْيَتِهِمْ. انْصَرِفْ يَا كُمَيْلُ إِذَا شِئْتَ. توضیح ساده: اللَّهُمَّ: خدایا، بَلَى: آره، لَا تَخْلُو: خالی نمی‌مونه، الْأَرْضُ: زمین، مِنْ قَائِمٍ: از کسی که به پا خاسته، لِلَّهِ: برای خدا، بِحُجَّةٍ: با دلیل و برهان، إِمَّا ظَاهِراً: حالا یا تو چشمه، مَشْهُوراً: و همه می‌شناسنش، وَ إِمَّا خَائِفاً: یا از ترس، مَغْمُوراً: پنهانه، گمنامه، لِئَلَّا تَبْطُلَ: برای اینکه از بین نره، حُجَجُ اللَّهِ: حجت‌های خدا، وَ بَيِّنَاتُهُ: و نشانه‌ها و دلائل روشنش، وَ كَمْ ذَا: حالا اینا چند نفرن؟ وَ أَيْنَ أُولَئِكَ؟: و کجان؟ أُولَئِكَ: اونا، وَ اللَّهِ: به خدا قسم، الْأَقَلُّونَ عَدَداً: تعدادشون خیلی کمه، وَ الْأَعْظَمُونَ: ولی بزرگترین‌اند، عِنْدَ اللَّهِ: پیش خدا، قَدْراً: از نظر قدر و قیمت، يَحْفَظُ اللَّهُ: خدا حفظ می‌کنه، بِهِمْ: به وسیله اونا، حُجَجَهُ: حجت‌هاشو، وَ بَيِّنَاتِهِ: و نشانه‌های روشنشو، حَتَّى يُودِعُوهَا: تا اینکه امانت رو بسپارن، نُظَرَاءَهُمْ: به دست هم‌فکراشون، وَ يَزْرَعُوهَا: و بکارنش، فِي قُلُوبِ: تو دلِ، أَشْبَاهِهِمْ: آدمایی مثل خودشون، هَجَمَ بِهِمُ الْعِلْمُ: علم و آگاهی بهشون رو آورده، عَلَى حَقِيقَةِ الْبَصِيرَةِ: با بصیرتِ واقعی، وَ بَاشَرُوا: و با پوست و استخون لمس کردن، رُوحَ الْيَقِينِ: روحِ یقین رو، وَ اسْتَلَانُوا: و آسون دیدن، مَا اسْتَوْعَرَهُ: چیزی رو که سخت می‌دونستن، الْمُتْرَفُونَ: آدمای مرفه و بی‌درد، وَ أَنِسُوا: و رفیق شدن، بِمَا اسْتَوْحَشَ مِنْهُ: با همون چیزی که ازش می‌ترسیدن، الْجَاهِلُونَ: نادونا، وَ صَحِبُوا الدُّنْيَا: همنشینی کردند، معاشرت کردند با دنیا، بِأَبْدَانٍ: با بدن‌هایی که، أَرْوَاحُهَا مُعَلَّقَةٌ: روحشون وصله، بِالْمَحَلِّ الْأَعْلَى: به اون بالاها (عالم غیب)، أُولَئِكَ خُلَفَاءُ اللَّهِ: اینا همون جانشینای خدا هستن، فِي أَرْضِهِ: رو زمینش، وَ الدُّعَاةُ: و دعوت‌کننده‌هان، إِلَى دِينِهِ: به سمت دینش، آهِ آهِ: آه آه! شَوْقاً: چقدر دلم لک زده، إِلَى رُؤْيَتِهِمْ: برای دیدنشون، انْصَرِفْ: دیگه برو، يَا كُمَيْلُ: ای کمیل، إِذَا شِئْتَ: هر وقت که خواستی. یعنی: «زمین هیچ‌وقت از آدمای خالصی که حق رو زنده نگه می‌دارن خالی نمی‌شه. این آدما شاید معروف باشن، شایدم گمنام. تعدادشون کمه ولی پیش خدا خیلی عزیزن. اونا سختی‌هایی که برای بقیه کابوسه رو راحت به جون می‌خرن، جسمشون اینجاست ولی روحشون تو آسموناست. آه که چقدر دلم می‌خواد ببینمشون...» حالا بیا این حرف امام (ع) رو با هم بازتر و روشن‌تر کنیم. ببین، امام تو بخش قبلی از دست یه عده آدمِ سطحی و پول‌پرست نالید، اما اینجا می‌خواد بگه: «ناامید نشو رفیق! دنیا هنوز قشنگیاشو داره.» همیشه یه آدمایی هستن که بارِ انسانیت رو به دوش می‌کشن. شاید سلبریتی نباشن، شاید تو کوچه و خیابون کسی براشون دست تکون نده، اما ستون‌های این دنیان. اونا کسایی‌ان که «یقین» رو لمس کردن. یعنی تو دوراهی‌های زندگی، نمی‌لرزن. اون کاری که برای آدمای راحت‌طلب مثلِ کوه کندنه (مثل گذشت کردن، دروغ نگفتن، از حقِ خود مایه گذاشتن)، برای این آدما مثلِ آب خوردنه. چون اونا اصلاً اینجایی نیستن؛ جسمشون کنار ماست، ولی روحشون به اون بالاها وصله.

یکی فقط دنبال اینه که کی ساعت کاری تموم می‌شه بره دنبال تفریحش، یکی هم فقط داره پول روی پول می‌ذاره و به هیچ اصول اخلاقی تو کار پایبند نیست. خب این مدیر، اون معرفتِ کاری رو به کی منتقل کنه؟ توی فضای مجازی که دیگه غوغاست. یه نفر میاد یه محتوای عمیق و آگاهی‌بخش تولید می‌کنه. اما مخاطباش کیا هستن؟ یه عده اون حرفا رو کپی می‌کنن تا پکیج بسازن و جیب مردم رو بزنن (مستعمل آله الدین للدنیا). یه عده فالوورِ تعصبی‌اند که با یه شایعه تو یه پیج زرد، سریع آنفالو می‌کنن و شک می‌کنن. بقیه هم که یا تو اکسپلور دنبال دیدن کلیپ‌های رقص و غذان (اسیر لذت) یا دارن پز ماشین و ویلای بقیه رو می‌بینن و حسرت می‌خورن و می‌خوان به هر قیمتی پولدار شن. اینجاست که امام می‌گه اینا مثل «حیوانات چرنده» تو چمنزارِ فضای مجازی فقط دارن می‌چرن و وقت می‌گذرونن! خلاصه، رفیق… یه وقتایی دور و برمون شلوغه، ولی تنهاییم. چون حرفِ حق، ظرفِ بزرگ می‌خواد. رفیق... نکنه ما همون آدم باهوشه باشیم که از خوبیِ بقیه برای دنیامون سوءاستفاده می‌کنیم! نکنه ما همون آدم سطحی باشیم که با یه باد می‌لرزیم و با یه شبهه، کلِ باورهامون می‌ریزه! نکنه فقط دغدغه‌مون این باشه که ناهار چی بخوریم و آخر هفته کجا بریم و چقدر تو حسابمونه! رفیق... امام(ع) سینه‌اش پر از حرف بود، ولی دورتادورش رو نگاه کرد و گفت اینا شبیهِ گوسفندای در حال چریدنن... درد از این بزرگتر؟ حواست باشه… زندگی فقط چریدن و جمع کردن نیست. آدم بودن، ظرفیت می‌خواد. یه جاهایی باید وایسی، عمیق شی، شک نکنی و پایِ حق بمونی. رفیق… اگه فقط دنبال شکم و جیب باشی، فرقت با یه موجودِ متحرکِ بی‌هدف چیه؟ و آخرش نه این لذت‌ها می‌مونه، نه این پول‌ها. فقط یه سوال می‌مونه: آیا ظرفِ خوبی برای شنیدنِ حرفِ حق بودی؟ اگه بودی… قد کشیدی. بزرگ شدی. سینه علی (ع) رو سبک کردی. همین... همین ظرفِ حق شدن، آدم رو جاودانه می‌کنه.

حکمت ۱۴۷ بخش پنجم هَا إِنَّ هَاهُنَا لَعِلْماً جَمّاً -وَ أَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى صَدْرِهِ- لَوْ أَصَبْتُ لَهُ حَمَلَةً؛ بَلَى [أُصِيبُ] أَصَبْتُ لَقِناً غَيْرَ مَأْمُونٍ عَلَيْهِ، مُسْتَعْمِلًا آلَةَ الدِّينِ لِلدُّنْيَا وَ مُسْتَظْهِراً بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ وَ بِحُجَجِهِ عَلَى أَوْلِيَائِهِ؛ أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَةِ الْحَقِّ، لَا بَصِيرَةَ لَهُ فِي أَحْنَائِهِ، يَنْقَدِحُ الشَّكُّ فِي قَلْبِهِ لِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَةٍ، أَلَا لَا ذَا وَ لَا ذَاكَ؛ أَوْ مَنْهُوماً بِاللَّذَّةِ سَلِسَ الْقِيَادِ لِلشَّهْوَةِ أَوْ مُغْرَماً بِالْجَمْعِ وَ الِادِّخَارِ؛ لَيْسَا مِنْ رُعَاةِ الدِّينِ فِي شَيْءٍ، أَقْرَبُ شَيْءٍ شَبَهاً بِهِمَا الْأَنْعَامُ السَّائِمَةُ؛ كَذَلِكَ يَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِيهِ توضیح ساده: هَا إِنَّ هَاهُنَا: آگاه باش که در اینجا (اشاره به سینه مبارکشون) لَعِلْماً جَمّاً: علم و دانشی موج می‌زنه لَوْ أَصَبْتُ لَهُ: ای کاش پیدا می‌کردم برای این علم حَمَلَةً: کسایی رو که بتونن این بار رو به دوش بکشن؛ بَلَى أَصَبْتُ: آره پیدا کردم (اما این‌طوری‌اند:) لَقِناً: آدمای باهوش و زودفهمی که غَيْرَ مَأْمُونٍ عَلَيْهِ: نمیشه بهشون اعتماد کرد، مُسْتَعْمِلًا آلَةَ الدِّينِ لِلدُّنْيَا: از دین و مقدسات به عنوان ابزاری برای رسیدن به دنیا استفاده می‌کنن وَ مُسْتَظْهِراً بِنِعَمِ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ وَ بِحُجَجِهِ عَلَى أَوْلِيَائِهِ: و با نعمت‌ها و حجت‌های خدا، روی بنده‌های خدا فخرفروشی و برتری‌جویی می‌کنن؛ أَوْ مُنْقَاداً لِحَمَلَةِ الْحَقِّ: یا کسی رو پیدا کردم که (کورکورانه) دنباله‌روِ اهل حقه، لَا بَصِيرَةَ لَهُ فِي أَحْنَائِهِ: اما هیچ بصیرت و عمقی تو وجودش نیست، يَنْقَدِحُ الشَّكُّ فِي قَلْبِهِ لِأَوَّلِ عَارِضٍ مِنْ شُبْهَةٍ: با اولین شبهه و سوال، شک و تردید تو دلش جرقه می‌زنه؛ أَلَا لَا ذَا وَ لَا ذَاكَ: آگاه باش که نه این گروه به درد می‌خوره و نه اون گروه؛ أَوْ مَنْهُوماً بِاللَّذَّةِ: یا کسی که اسیر و تشنه، حریص لذت‌هاست سَلِسَ الْقِيَادِ لِلشَّهْوَةِ: و خیلی راحت افسارش دست شهوت‌هاست أَوْ مُغْرَماً بِالْجَمْعِ وَ الِادِّخَارِ: یا کسی که دیوانه‌وار حریص جمع کردن و انبار کردن ثروته؛ لَيْسَا مِنْ رُعَاةِ الدِّينِ فِي شَيْءٍ: این دو گروه هم اصلاً ربطی به نگهبانان دین و حق ندارن، أَقْرَبُ شَيْءٍ شَبَهاً بِهِمَا الْأَنْعَامُ السَّائِمَةُ: شبیه‌ترین چیز به اینا، حیوونای چرنده‌ان (که فقط سرشون تو آخوره و می‌خورن)؛ كَذَلِكَ يَمُوتُ الْعِلْمُ بِمَوْتِ حَامِلِيهِ: این‌طوریه که علم و آگاهی با مرگِ صاحباش، می‌میره و میره زیر خاک. یعنی: «سینه‌ی من پر از علمه، اما کسی رو پیدا نمی‌کنم که ظرفیتش رو داشته باشه. آدمایی که دورمن یا باهوشِ خائن‌اند که از دین پله می‌سازن، یا آدمای ساده‌لوحی‌اند که با یه شایعه رنگ عوض می‌کنن، یا اسیر شکم و شهوت‌اند، یا فقط دنبال جمع کردن پولن. اینا مثل گوسفندای در حال چراند و این‌طوریه که حرفای من با مرگ خودم می‌میره.» حالا بیا این حرف امام (ع) رو با هم بازتر و روشن‌تر کنیم. ببین، دردِ بزرگِ امیرالمؤمنین اینجا دردِ «تنهاییِ آگاهی» است. فکر کن یه سینه پر از حرف حساب داری، پر از راهِ حل، پر از عشق، اما وقتی نگاه می‌کنی می‌بینی دورت پر از آدمه، ولی هیچ‌کدوم «شنونده» و «ظرف» این حرفا نیستن. امام داره چهار دسته آدم رو معرفی می‌کنه که هیچ‌کدوم به دردِ رفاقت تو مسیر حق نمی‌خورن: سوءاستفاده‌گرها، سطحی‌نگرها، لذت‌طلب‌ها و پول‌پرست‌ها. توی خانواده خودمون نگاه کن. پدری رو فرض کن که یه عمر تجربه و پختگی داره و می‌خواد اینا رو به بچه‌هاش یاد بده. اما یه بچه‌اش فقط بلده با اسم و رسم پدرش پز بده و برای خودش اعتبار بخره (گروه اول). یه بچه‌اش هم حرف گوش می‌ده اما تا یه نفر بیرون از خونه یه حرفی می‌زنه، سریع به تربیت و حرف پدرش شک می‌کنه (گروه دوم). یه بچه‌اش فقط تو فکر پارتی و عشق و حاله (گروه سوم) و اون یکی هم فقط نشسته حساب می‌کنه کی پدر می‌میره تا ارثش رو بالا بکشه (گروه چهارم). خب این پدر دردِ دلش رو، اون گوهرِ وجودش رو به کی بسپره؟ علم اون پدر با مرگش می‌میره، چون ظرفی برای موندن پیدا نکرده. توی فضای کسب و کار همینه. یه استادکار یا یه مدیر بااخلاق می‌خواد فوت کوزه‌گری رو یاد بده. اما تو محیط کار می‌بینه یه کارمند باهوش هست که یاد می‌گیره ولی فرداش همون اطلاعات رو می‌دزده و می‌فروشه به رقیب. یکی دیگه هست که کار می‌کنه اما با اولین بحران تو بازار، جا می‌زنه و ناامید می‌شه.

حکمت ۱۴۷ بخش چهارم يَا كُمَيْلُ هَلَكَ خُزَّانُ الْأَمْوَالِ وَ هُمْ أَحْيَاءٌ وَ الْعُلَمَاءُ بَاقُونَ مَا بَقِيَ الدَّهْرُ، أَعْيَانُهُمْ مَفْقُودَةٌ وَ أَمْثَالُهُمْ فِي الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ. توضیح ساده: يَا كُمَيْلُ: ای کمیل! هَلَكَ: هلاک شدن (و مردن) خُزَّانُ الْأَمْوَالِ: اونایی که فقط تو کار جمع کردن و انبار کردن پولن وَ هُمْ: در حالی که اونا أَحْيَاءٌ: ظاهراً زنده‌ان (و دارن نفس می‌کشن) وَ الْعُلَمَاءُ: اما عالما (آدمای آگاه و اثرگذار) بَاقُونَ: زنده‌ان مَا بَقِيَ الدَّهْرُ: تا وقتی که دنیا دنیاست، أَعْيَانُهُمْ: جسم و تنشون مَفْقُودَةٌ: از بین رفته و زیر خاکه وَ أَمْثَالُهُمْ: ولی یاد و اثر و مرامشون فِي الْقُلُوبِ: توی دل‌ها مَوْجُودَةٌ: حاضره و داره نفس می‌کشه. یعنی: «ای کمیل! پول‌پرستا همون‌طور که دارن راه می‌رن و نفس می‌کشن، در واقع یه مشت مرده‌ی متحرکن، اما آدمای آگاه و اثرگذار، تا دنیا برقراره زنده‌ان. ممکنه جسمشون دیگه پیش ما نباشه، ولی یاد و اثرشون تو قلب آدما تا ابد می‌تپه.» حالا بیا این حرف امام (ع) رو با هم خودمونی‌تر باز کنیم. امام علی (ع) اینجا داره یه خط‌کش می‌ذاره وسط زندگی. می‌خواد بگه آدما تو این دنیا دو دسته‌ان: یه عده فقط حساب بانکی‌شون باد می‌کنه، یه عده قلب آدمای اطرافشون رو به دست میارن و ذهن‌ها رو روشن می‌کنن. ببین، پول درآوردن اصلاً بد نیست، اما وقتی همه‌ی همّ و غمت بشه «خزانه‌داری» و تلنبار کردن، تو عملاً همون موقعی که داری حرص می‌زنی، مردی! چرا؟ چون تا پولت تموم بشه یا خودت بری سینه قبرستون، دیگه هیچ‌کس حتی یه ثانیه هم بهت فکر نمی‌کنه. اما آدمای آگاه، آدمایی که یه چیزی به این دنیا اضافه می‌کنن، حتی وقتی جسمشون نیست، تو قلب من و تو زنده‌ان. توی خانواده خودمون نگاه کن. پدربزرگ یا مادربزرگی رو یادت بیار که شاید هیچ ارث و ملکی نذاشته، اما یه کلامش، یه محبتش، یه درس زندگیش هنوز تو دورهمی‌ها گفته می‌شه. وقتی یادت میفته چطور با لبخندش آرومت می‌کرد یا تو سختی‌ها دستت رو می‌گرفت، تو قلبت حضورش رو حس می‌کنی. اما ممکنه یه فامیل خیلی پولدار هم داشته باشیم که وقتی مرد، فقط سر ارثش دعوا شد و فرداش همه فراموشش کردن و سال تا سال یه فاتحه هم براش نخوندن! توی فضای کسب و کار هم دقیقاً همینه. اون مدیری که فقط تو فکر سود خودشه، حق کارگرش رو می‌خوره و فشار میاره تا جیبش پرتر بشه، وقتی از اون شرکت می‌ره یا بازنشسته می‌شه، همه یه نفس راحت می‌کشن و می‌گن «آخیش، شرش کم شد!». اما اون رئیسی که به کارمندش بها می‌ده، یه چیزی بهش یاد می‌ده، براش ارزش قائله و هواشو داره، حتی اگه سال‌ها بگذره، کارمنداش با احترام می‌گن: «خدا خیرش بده، هر چی یاد گرفتم از اون بود.» این همون آدمی هست که امام می‌گه یادش تو دل‌هاست. توی فضای مجازی هم چقدر این حرف به چشم میاد! یه عده فقط دنبال فالوورن؛ با خودنمایی، فخرفروشیِ ماشین و خونه و نشون دادن ثروتشون (همون خُزَّانُ الْأَمْوَالِ) می‌خوان دیده بشن. کافیه پیجشون بسته بشه یا یه مدت نباشن، کلاً از یاد همه می‌رن. اما اون کسی که تو پیجش یه حرف حسابی می‌زنه، یه گره فکری رو باز می‌کنه، یه حال خوب بهت می‌ده، حتی اگه اسم پیجش رو هم فراموش کنی، اون پست و پیامش تو ذهنت می‌مونه و تو زندگیت اثر می‌ذاره. رفیق... تا حالا فکر کردی جزو کدوم دسته‌ای؟ رفیق... این سندها، این ماشینا، این لایک‌ها و عددای تو حساب بانکی، هیچ‌کدومشون با ما نمیان زیر خاک. رفیق... تهِ تهِ این بازیِ دنیا، اونی برنده‌ست که وقتی رفت، آدما نگن «مُرد»، بگن «کاش بود». رفیق... بیا جای اینکه فقط خزانه‌دار پول باشیم، خزانه‌دارِ عشق و آگاهی باشیم. کاری کنیم که وقتی تنمون رفت زیر خاک، دلمون و مراممون تو سینه بقیه بتپه... همون‌جوری که آقا گفت: «أَمْثَالُهُمْ فِي الْقُلُوبِ مَوْجُودَةٌ». اثرمون تو دل‌ها بمونه، نه فقط تو سندها.