ادبیات سئونلر

    نگاهی به اتیمولوژی نام شهر «خالخال-Xalxal»     رحمان پوراکبر خیاوی(روشن خیاوی)      دکترای فیلولوژی-Ph.D     اخیرا یکی از علاقمندان نوشته های کانال تلگرامی «آکادمی فلسفه و زبان مشکین»، طی یادداشتی خواسته است تا در صورت امکان در باره ی ریشه شناسی نام شهر «خالخال-Xalxal» یا «خلخال-Xəlxal» آگاهی هایی بنویسیم. در اجابت خواسته دوستمان، آنچه که تا کنون در باره ی نامواژه ی خالخال یا خلخال، در منابع و نوشته های در دسترس یافته ام را، اینجا می آورم. امیدوارم همین نوشته ی کوتاه انگیزه و مشوقی برای محققین و پژوهشگران جوان باشد تا در این عرصه بیشتر تلاش نمایند و آگاهی های کاملتری را ارائه بدهند.     در قرن نوزده میلادی و از نیمه ی نخست آن قرن، شرق‌شناسان غربی که اکثرا اهل انگلستان و بعدها آلمان بودند، در منطقه ای از وسیعی آسیای مقدم- خاورمیانه، که امروزه روز کشورهای سوریه و لبنان و فلسطین و  بخش های شمالی عراق حالیه و کل سرزمین های آسیای صغیر را دربر می گرفت، دست به کاوش ها و جستجو های باستانشناسی زدند. از جمله ی این باستانشناسان که در زبان های باستانی و هیروگلیف و پیکتوگرافی تخصص داشتند، عبارت بودند از: پروفسور سایک-Syce و پروفسور لئنورمانت-Lenormant و دکتر ایساک تایلور-Dr.İssac Taylor و تعدادی دانشمند دیگر که به بیش از ده نفر می رسند...     در نتیجه ی تلاش و کاوش های باستانشناختی این دانشمندان، از مناطق مختلف سرزمین هایی که در بالا نام بردیم، الواح و مهرها و ستون ها و سینی های نقره ای زیادی کشف شد. بیشتر این آثار به موزه ی لندن منتقل شد و تعدادی نیز هم اکنون در موزه ی استانبول نگهداری می شود.    این آثار متعلق به حدود۱۵۰۰تا ۳۵۰۰سال قبل از میلاد میشود و نوشته های آنها نمونه ای از زبان کهن تورانیان باستان شناسایی شده است.     از جمله ی آثاری که کشف شد، لوحه ای بود که در منطقه ی «مالمیر-Malmir» یا «مال امیر» یا «مالامیر» است که توسط "پروفسور سایک" در حدود سال ۱۸۷۸ میلادی کشف شد. در بررسی نمادهای هیروگلیفی این لوحه، یکی از نمادها به شکل «خال-xal، خار-xar» قرائت شد. (Prof. Sayce. Malamir. P: 105)     اما معنای «خال-xal» یا «خار-xar» چیست ؟    بعد از کار و دقت زیاد بر روی این کلمه ی تک هجایی-monosyllable، معنای آن روشن گردید:    الف- خال-xal : شهر، آبادی، قلعه،    ب- خار-xar : شهر، آبادی، قلعه،    در لوحه ی کشف شده، دو کلمه ی دیگر هم با ترکیب هجای «خال» به چشم می خورد:    الف- خالکا: شهر و یا سکونتگاه دائمی،    ب- خالرس: شهر کنار رودخانه، شهر ساحل رود،    اما خود بنوآژه ی «خال» امروزه در زبان ترکی ریشه ی مصدر «قالماق-qalmaq، کالماک-kalmak» به معنای: سکونت کردن، ماندن، اتراق کردن است: خال=کال=قال= قالماق،    از همین بنواژه است کلمه ی «قلعه»(قالا) که به معنای: محل ماندن و سکونت کردن است. کلمه ی «قالا-qala» به صورت دخیل-loan word وارد زبان های سامی-Semitic  شده و به شکل «قلعه» درآمده است.    اما شکل «خالخال»(خال خال): در زبان ترکی باستان و همچنین در زبان کنگری- سومری، وقتی بخواهند چیزی را جمع ببندند، نام آن چیز یا عمل را تکرار می کنند. این شیوه که زیادی و فراوانی را نشان می دهد، هم اکنون در زبان های آلتایی، از جمله در زبان ترکی نیز دیده می‌شود. مثلا می گوییم: چوْخ چوْخ، آز آز، خؽل خؽل، تپه تپه، ..    این قاعده در مورد نامواژه ی «خالخال= خال خال» نیز مشاهده می شود.    خالخال: چند شهر و آبادی، شهرها...    به احتمال زیاد شهر کنونی «خالخال» مجموعه ای از چند و یا تعدادی آبادی و نزدیک به هم بوده اند و لذا به این شکل نامگذاری شده است.    به این ترتیب معلوم می شود که شهر «خالخال-Xalxal» یکی از باستانی ترین آبادی ها و شهرهای خاورمیانه است.    قایناق: مشکین آکادمیاسی1402,2,24 https://t.me/Adabiyyatsevanlar

اوشاق ادبیاتی آری:مولف :عبدالله شایق https://t.me/Adabiyyatsevanlar

اوشاق ادبیاتی بئش داش تورک اوشاقلارینین اویونلاری

اوشاق ادبیاتی آراز #گـونـای_زیــاد_زاده  11یاشیندا موغاندان(پارس‌آباد شهریندن)   ایل‌لر اونجه بیر ایگید سردار یاشاییرمیش. بو سردارین آرزیسی ایمیش کی اوغلو اولسون و ائله بونا گؤره ده حیات یولداشینین حامیله اولدوغونو بیلرکن، حددیندن آرتیق سئویندی. آی‌لار بیر بیرینین آردیندان سوووشدو و دوغوم گونو یئتیشدی. سردار چوخ بؤیوک سئوینج ایله آلاچیغین قاباغیندا صبیرسیزجه‌سینه اوغلونون دونیایا گؤز آچماسینی و اونو قوجاغینا آلماسینی گؤزله‌ییردی. اوشاق دونیایا گلدی و آغلاماق سسی سردارین قولاغینا چاتدی و یئره گؤیه سیغمایان سئوینجله اؤز اؤزونه دئییردی کی اوغلومون آدینی آراز قویاجام؛ آراز، آراز های آراز، آرازیم منیم و... بئله فیکیرلرده ایدی کی اوشاغی وئردیلر سردارا و ائله کی آلدی قوجاغینا اونون قیز اولدوغونو بیلدی، دونیا اوچدو باشینا و حددیندن آرتیق ناراحاتچیلیق ایله، آرزی‌لاری گلدی گؤزونون قاباغینا،  نه‌لر فیکیرلشمیشدی نه اولدو؛ ایسته‌ییردی اوغلونا آت چاپما، قیلینج اویناتما، اوخ آتما و اوزمک اؤیره‌تسین و بیر ایگید بؤیوتسون. اونو ائل آراسی یاریشمالارینا یوللایا و بیرینجی اولا... ائله بو فیکیرلر و آرزی‌لارلا حاییف حاییف دئییردی کی بیردن قالخدی آیاغا و دئدی منیم قیزیمین آدی آراز اولسون. هئچ کیمسه ده دئیه بیلمزکی نییه قیزینین آدینی آراز قوبوسان. چونکی منیم قیزیم  بوتون ایگید اوغلان‌لاردان دا باش ایگید اولاجاق. آراز بؤیودوکجه آتاسینین کناریندا آت چاپیردی، چوخ دقیق‌لیکله اوخو هدفه دوغرو آتیردی،  بیر سردار کیمین قیلینج اوینادیردی و ساعات‌لارجا سودا اوزوردو و ... ایل‌لر اؤتدو و سردارین گؤزله‌دیگی گون چاتدی. بیر گؤزل یاز گونو و ائل‌لر آراسی بؤیوک یاریشمالار ایگیدلر آراسیندا قورولموشدو. بوتون یاریشچی‌لار کیشی ‌ایدی و تکجه آراز قادین ایدی. بوتون ائل‌لردن یاریشمانی گؤرمک ایچین گلنلر ائله کی گؤردولر بیر قادین یاریشچی‌لارین آراسیندا وار؛ حئیرتله باخیب و تعجوب ائتدیلر و... آمما آراز و آتاسی هئچ بیر شئیدن قورخمادان و چکینمه‌دن، ایگیدجه‌سینه یاریشا حاضیردیلار. یاریش‌لار باشلاندی و آراز هر کسین داها دا تعجوبلنمه‌سینه سبب اولدو و اینسان‌لارین قارشیسیندا بوتون یاریش‌لاردا بیرینجی یئره لاییق گوروندو. آراز قادین یا کیشی اولماغینا باخمایاراق آراز ایدی؛  غئیرتلی جسارتلی و بیر ایگید.    

اوشاق ادبیاتی "دوبی "ده اوشاقلارین مدرسه لری ، https://t.me/Adabiyyatsevanlar

اوشاق ادبیاتی قارقالارین دوستلوغو يازان: زاهد خلیل كؤچورن: احد فرهمندي ایکی قارا قارغا چمنلیکده دنله‌نیردی. اونلارین یانینا بیر آلا قارغا قوندو. آلا قارغا دئدی: - گلین، دوست اولاق. قارا قارقالار سئوینجدن قاریلداشدیلار. بیردن چمنلییه ایری بیر چؤرک پارچاسی دوشدو. آلا قارغا چؤریی گؤتوروب باشقا بیر چمنلییه اوچدو. او، چؤریی یئییب قورتاراندان سونرا دوستلارینین یانینا قاییتدی. قارا قارقالار داها قاریلداشمادیلار. آیی و آرمود يازان: زاهد خلیل كؤچورن: احد فرهمندی مئشه‌ده هایقیرتی ائشیدیلدی. - اوووو، -آااا. قالین یارپاقلارین آراسیندا گیزلنن آرمود قورخودان تیتره‌دی: - آیی منیم ایگيمی آلیب. بو ساعت آغاجا دیرماشاجاق. بیردن آغلاماغا اوخشایان زاریلتی ائشیدیلدی: - اوییی. آرمود فیکیرلشدی: - قاران‌لیقدا آیاغی‌نین آلتینی گؤرمه‌ییب. کیرپی‌نین ایگنه‌لری پنجه‌سینه باتیب. سونرا ساکیت بیر اوغولتو سسی گلدی: - اوغغغ. - آها، آغاجا دیرماشیب. - اوغغغ. - بیرینجی بوداغی کئچدی. - اوغغغ. - ایکینجییه دیرماشدی. آرمودون اَیله‌شدیی نازیک بوداق ترپندی. آیی بوداغی اؤزونه طرف چکدی. آرمود بیر آنلیق آشاغی بویلاندی. کیرپی‌نین اونا باخان گؤزلری هیجانلا پاریلداییردی. داها گؤزله‌مک اولمازدی. ایکیجه ثانیه ‌ده کئچسئیدی، هر شئی قورتاراجاقدی. آرمود ساپلاغیندان اوزولدو. او قاران‌لیقدا بالاجا اولدوز کیمی اوچدو. کیرپی‌نین ایگنه‌لری اونو ائله گؤیده‌جه توتدو. آیی نعره چکدی. - اوغغغ. آیی سرعتله آشاغی دوشمه‌یه باشلادی. اما گئج ایدی. کیرپی کوللوغون آراسیندا گیزلنه بیلمیشدی. https://t.me/Adabiyyatsevanlar

اوشاق ادبیاتی اوشاق ادبیاتی هرهفته پنجشنبه گونو ادبیات سئونلر کانالیندا، اوشاق ادبیاتینا دایر یازیلارینیزی بیزه گوندرین. https://t.me/Adabiyyatsevanlar

شاهین_مرادی تورک‌لرده «قایرا (کایرا) خان»: قایرا خان تورک و آلتای میفولوگیاسیندا و اسطوره‌شناسلیغیندا یارادیجی تانریچا و الهه‌دیر. باش تانری/باش الهه/ باش تانریچادیر. کائنات‌دان اؤنجه ده وار اولدوغو بیلینیر. الهه‌لرین ان بؤیویو و ان اؤنده گئدنی‌دیر. هر شئیین یارادیجیسیدیر. مطلق اوستونلویو واردیر. کائناتین اولاجاغینی و تقدیرینی قایرا خان بلیرله‌ییر. یاخشیلیق الهه‌سی‌دیر. یئر اوزونو یاراتدیقدان سونرا دوققوز داللی و بوداقلی بیر آغاج (قایین آغاجی و یا چام آغاجی) اوجالتمیشدیر. بو آغاج یئر ایله گؤیو بیر-بیرینه باغلایان یاشام آغاجی (اولوغ قایین)دیر. انسان‌لارین آتاسی اولان دوققوز کیشی بو آغاجین بوداغیندان تؤره‌میش و دوققوز بوی (نسیل) بو کیشی‌لرین سویوندان و نسلیندن اورتایا چیخمیشدیر. آلتایلی‌لارلا بیرگه اوستیاک‌لار و یاکوت‌لار کیمی بعضی سیبیریالی توپلوم‌لارین  میفولوگیالاریندا یوکسک درجه‌ده بیر تانری اولاراق حرمتی واردیر. آلتایلی‌لارین یارادیلیش افسانه‌لرینده دونیانین یارادیجیسی اولاراق گؤستریلیر. قایرا خان بو افسانه‌لرده تام تنگریچیلیک‌ده یئرآلتی دونیاسی‌نین تانریسی اولاراق، ائرلیک/اَرلیک خانا جزا اولاراق یئرآلتی عالمینین تانریسی اولما گؤره‌وینی وئریر. قایرا خانین گؤیلرده‌کی سارای یولونو قورویان ایکی الهه وار. بیری «بونجاق خان» و او بیری ایسه «بوسول خان» دیر. اؤلگن، مئرگن و قیزاقان آدلی اوچ اوغلو واردیر. گؤرکملی بیر وارلیغا صاحبدیر. آنا و آتا اولاراق تانیندیغی قایناق‌لار موجوددور. یاز فصلینی یئر اوزونده کئچیریر و قیشی گؤی اوزونده قیشلاییر. دَییشیک رنگ‌لرده ایلدیریم و شیمشک شاخدیریر. اونون ایلدیریمینا چارپینان کیشی، شامان اولور. بعضی آوروپالی قایناق‌لار، «کوآرا» (کوغارا)نی همن قایرا/کایرا بیلیرلر. بو تقدیرده اورارتولارداکی قوئرا/کوئرا ایله ایلگیلی‌دیر. بعضی‌لر ایسه فرقلی اولدوغون قید ائدیب‌لر.  قارا خان‌لا فرقلی‌دیر. اتیمولوژی: قای کؤکوندن یارانان آددیر. قایرا سؤزو لطف، احسان دئمکدیر. قایراماق ایسه قوروماق، حمایه ائتمک، لطف ائتمک معناسیندادیر. مغول دیلینده عشق و سئوگی معناسیندا گلیر. عزیز دوستوم «یوسف شیرین‌پور» جناب‌لاریندان بو شکیل‌لری بیزه گؤندردییی اوچون تشکر ائدیرم‌. https://t.me/Adabiyyatsevanlar

شفاهی خالق ادبیاتی اسگی اینانجلار حاضیرلایان ویدا حشمتی قیزیل گولون ناغیلی اوزاق کئچمیشلرده بیر وارلی کیشی یاشاییرمیش. آمما بو کیشی‌نین اولادی اولمورموش. بو سببدن او همیشه دردلی گزیب دولانیرمیش. دونیانی یوروب یولا سالمیش نورانی بیر ائل آغ ساققالی‌سی اونا مصلحت گؤرورکی، انسانلاری آرزوسونا قاووشدوران «آرزو» داغینا چیخیب، اونا یالوارسین. «داغ-داش اولسا دا بلکه سنین ایسته‌یینی یئرینه یئتیردی» دئدی. کیشی آروادینی دا گؤتوروب، آرزو داغینا گئدیر. داغا آغیز آچیر، اوندان نجات دیله‌ییر. آرادان آیلار کئچیر. اونلارین آی پارچاسی کیمی قیزلاری اولور. آدینی قیزیل قویورلار. قیزیل گوندن-گونه بؤیویوب، گؤزللشیر. او بویلو-بوخونلو گنج بیر قیز اولور. قیزیل گیلین قونشولوغونداکی کندده، مردلیگی، ال آچیقلیغی ایله تانینان یوخسول بیر کیشی یاشاییردی. اونون دا گؤزونون آغی-قاراسی «بولبول» آدیندا بیرجه اوغلو وار ایدی. گؤزل-قامتلی بو ایگید، دئدیکجه ملاحتلی سسی ایله اوخویاردی. بیر گون اوغلان‌لا قیز راستلاشیب، آرالاریندا محبت ایشیغی پارلاییر. بولبولون سسینده‌کی یانغی بو سئوگی اثرینده داها دا آرتیر. محبتین آلوولاریندا یانان بولبول، تاب گتیرمه‌ییب، آتاسیندان ائلچی گئتمه‌یی ایسته‌ییر. قیزیلین آتاسی اوغلانین ایشینی، وار-دؤلتینی سوروشور. بولبولون آتاسی اونون آشیق اولدوغونو، ملاحتلی سسی ایله داش اورکلره حیات باغیشلادیغینی ایضاح ائدیر. اونون سؤزلرینه قیزیلین آتاسی گولوب: -ماهنی چؤرک اولماز!.. من یوخسولا قیز وئرمه‌رم. اوغلان گئدیب چالیشسین، ایش صاحیبی اولسون. وار-دؤلت قازاندیقدان سونرا بو سئودایا راضی اولارام. دئییر. بولبولو آیریلیق حسرتی یاندیریب-یاخسا دا، اوره‌یینی کدر بوروموش حالدا بو شرطی قبوللانیر. قیزیل‌لا وداعلاشیب اوزاق سفره گئتمه‌لی اولور. قیزیل آند ایچیر کی، اؤله‌نه دک، بو سئودایا-محبته باغلی قالیب، اوغلانین یولونو گؤزله‌سین. آرادان زامان کئچیر. بولبولدن نه بیر خبر اولور، نه بیر اثر. قیزیلی ایسه زورلا بیر وارلی اوغلانا نیشانلاییرلار. تویا حاضیرلیقلار اولور. قیزیلین آغ اللرینه زورلا خینا یاخیرلار. قیزیلین علاجی کسیلیر. آرزو داغینا یولا دوشور. اوردا خینالی اللرینی گؤیه ساری اوزالدیب، یالواریر. «ائی آرزوسوندان یاراندیغیم آرزو داغی!.. سنی آند وئریرم اوجالیغینا!.. من یانیرام، سن ده یان. بو انصافسیزلارین-قلبی داشلارین باشینا داش یاغدیر!.. داغ قیزین دردینی باشا دوشور. اونون حالینی گؤروب، یانیر. دومانلی-توستولو باشی آغیز آچیب، اود پوسکورور. او ظالیم‌لرین-اوره‌یی داشلارین باشینا یاغیب، هر یئری یاندیریر. قیزیلین گؤزلریندن یاش آخا-آخا اللرینی بیر داها گؤیه ساری قالخیزیب، باشقا بیر شئی دیله‌ییر: -ائی سؤزومو ائشیدن داغلار! ایندی منیم نه ائلیم قالیب، نه ده آتا-آنام. او سؤنمه‌ین اودونا-اوجاغینا آند وئریرم، منی محبت عطیرلی بیر گول آغاجینا دؤندریب، بولبولون حیه‌طینده بیتیر!... او آن قیزیل بیر توپا قیزیل گول آغاجینا چئوریلیر، بولبولون حیه‌طینده بیتیر. او سئوگیلیسی‌ بولبولون عشقی ایله هر باهار آغ چیچکلر آچیب، اطرافینداکیلاری، هیجران عطیرلی محبتی ایله بورویور. واخت اولور، بولبول گلیب، چیخیر. او، کدرلی-یانیقلی نغمه‌لری ایله قیزیلی آختاریر. حیه‌طینده‌کی محبت عطیرلی گول، اونو شوبهه‌لندیریر. «بو گولدن قیزیلین عطری گلیر» اؤزونه دئییر. تانیییب، بیلنلردن احوالاتی سوراقلاشیر. اونا باشدان-آیاغا اولانلاری آنلادیرلار. بولبول غصه-کدر ایچینده آلیشیب، یانیر. بیر نئچه دفعه گولون باشینا دولانیر. خنجرینی چکیب اؤز سینه‌سینه سانجیر. اونون قانی گولون تزه آچیلمیش لچکلرینی بویاییر. آنجاق قوهوم-قونشو اونون اؤلمه‌یینه ایزین وئرمیرلر. بولبول باش آلیب، آلوولانان آرزو داغی‌نین گؤروشونه گئدیر: -ائی آرزولاری یئرینه یئتیرن، باشی دومانلی داغ!.. سن ده یانیب، یانار داغ اولدون! بوندان سونرا منیم اوچون یاشاماق آرتیق‌دیر. منی بیر قوشا دؤندر، قوی دایم سئوگیلیمین باشینا دولانیم، اونا ناکام محبت حاققیندا نغمه‌لر اوخویوم. بولبولون ده آرزیسی یئرینه یئتیریلیر. او، اینجه سسی-اینجه نغمه‌سی ایله چح-چح ووران قوشا چئوریلیر. او واختدان بری قیزیل گول، قیرمیزی چیچکلر آچیر. https://t.me/Adabiyyatsevanlar

عدالت دومان گؤز بالتاسی اودلو محببت‌دن دوغان دویغونو آیریلیغین بوز بالتاسی قیردیمی؟ حالال باخیش‌لاردان یاغان  سئوگینی کال دیلیمین سؤز بالتاسی قیردیمی؟ نه وارییمیش بیز یازیغین بختینده اوتورمادیق سئوگی‌لی‌لر تاختیندا گؤز دوعاسی یازدیرمادیق واختیندا بد نظرین گؤز بالتاسی قیردیمی؟ مردوم آزار بیزدن آییق چیخدیمی؟ سؤزلیریمیز ایچی اویوق چیخدیمی؟ طالعی‌میز اوزو سویوق چیخدیمی؟ باختیمیزین اوز بالتاسی قیردیمی؟ شادلیق‌لارا یان-یان باخان فله یین وعده لری بومبوش چیخان فله یین سئون‌لرین کؤنلون ییخان فله یین سینمیش الی اؤز بالتاسی قیردیمی؟ https://t.me/Adabiyyatsevanlar

عدالت دومان گؤز بالتاسی اودلو محببت‌دن دوغان دویغونو آیریلیغین بوز بالتاسی قیردیمی؟ حالال باخیش‌لاردان یاغان  سئوگینی کال دیلیمین سؤز بالتاسی قیردیمی؟ نه وارییمیش بیز یازیغین بختینده اوتورمادیق سئوگی‌لی‌لر تاختیندا گؤز دوعاسی یازدیرمادیق واختیندا بد نظرین گؤز بالتاسی قیردیمی؟ مردوم آزار بیزدن آییق چیخدیمی؟ سؤزلیریمیز ایچی اویوق چیخدیمی؟ طالعی‌میز اوزو سویوق چیخدیمی؟ باختیمیزین اوز بالتاسی قیردیمی؟ شادلیق‌لارا یان-یان باخان فله یین وعده لری بومبوش چیخان فله یین سئون‌لرین کؤنلون ییخان فله یین سینمیش الی اؤز بالتاسی قیردیمی؟

وطنداش باشین ساغ اولسون زحمتکشلر باشینیز ساغ اولسون ادبیات سئونلر1403,7,3

حڪیم_فضولی ڪؤنلوم آچیلیر زولف پریشانینی گؤرجک نطقیم توتولور غونچه‌ خندانینی‌ گؤرجک باخدیق جا سنه قان ساچیلیر دیده‌لریمدن باغریم دلینیر ناوک مژگانینی گؤرجک رعنالیق ایله قامت شمشاد قیلان یاد اولماز می خجل، سرو خورامانینی گؤرجک چوخ عشق هوس ائدنی گؤردوم ڪی هواسین، ترڪ ائتدی سنین عاشیق نالانینی گؤرجک ڪافر ڪی دئیل معترف نار جهنم ایمانه گلیر آتش‌-هیجرانینی گؤرجک نازیک لیک ایله غونچه‌ خندانین ائدن یاد ائتمزمی حیا لعل، درافشانینی گؤرجک سن حال‌-دیلین سویلمه‌سن نولا فضولی؟ ائل فهم قیلیر چاک گریبانینی گؤرجک . . . https://t.me/Adabiyyatsevanlar