منابع بیگانه

مبانی هستی‌شناختی و مسئله پویایی اندیشه سیاسی اخیراً به‌صورت جسته‌وگریخته در حال مطالعه اندیشه سیاسی هستم و در خلال این خوانش‌ها به نکته‌ای برخوردم که برایم جالب بود و باعث شد کمی بیشتر درباره نسبت میان مبانی نظری و اندیشه سیاسی فکر کنم. وقتی می‌گوییم بن‌مایهٔ هستی‌شناسانه داشتن می‌تواند باعث اعتلا و رشد یک اندیشه سیاسی شود، به این معناست که یک اندیشه سیاسی صرفاً مجموعه‌ای از گزاره‌ها درباره قدرت و حکومت نیست، بلکه پشت آن نوعی تصور از انسان، جهان، حقیقت و نسبت انسان با جهان قرار دارد. همین مبانی می‌توانند گاهی مستقیماً به یک تفسیر سیاسی راه ببرند و جهت خاصی به آن بدهند. برای مثال، جان لاک، پدر لیبرالیسم کلاسیک، معتقد بود ذهن انسان هنگام تولد همچون لوحی سفید است. از نظر او، عقاید، ارزش‌ها و انگاشته‌های ما عمدتاً حاصل تجربه‌ها و برداشت‌های حسی ما از جهان‌اند. این تجربه‌گرایی لاک صرفاً یک بحث معرفت‌شناختی باقی نماند و بازتاب مستقیمی در استدلال‌های سیاسی او پیدا کرد. تلقی او از شناخت، طبیعت انسان و تجربه، در کنار سایر مبانی فلسفی‌اش، به صورت‌بندی نظریه‌ای درباره قانون طبیعی (jus naturale / natural law) و حقوق طبیعی انسان انجامید. از اینجا به عقیده‌ای نوین درباره حقوق جهانی بشر می‌رسیم. در این نگاه، برخلاف تصوری که حقوق انسان را صرفاً عطیه‌ای از جانب خداوند (نگاه اکویناس) یا حاکم می‌دانست، انسان به اعتبار انسان بودن خود صاحب حق و حقوق است. بنابراین، حق دیگر صرفاً چیزی نیست که از بالا به انسان اعطا شود، بلکه امری است که با خود انسان و طبیعت انسانی او پیوند دارد. به گمانم اهمیت این مسئله زمانی بیشتر روشن می‌شود که آن را با نظام‌هایی مقایسه کنیم که در آن‌ها مشروعیت حکومت یا حاکمیت، در پیوند با یک نظام کیهان‌شناسی و یک نیروی قدسی تعریف می‌شود. ضعف بالقوه چنین نظام‌هایی این است که ممکن است حق را نه به‌عنوان امری پیشینی و متعلق به انسان، بلکه به‌مثابه یک آپشن یا عطیه الهی در نظر بگیرند. در چنین شرایطی، حقوق انسان می‌توانند وابسته به تفسیر و اراده یک قدرت بیرونی از انسان تعریف شوند و همین مسئله امکان استفاده از این دستگاه نظری برای توجیه حکومت‌های خودکامه را افزایش می‌دهد. البته منظورم این نیست که هر اندیشه‌ای که مشروعیت خود را به امر قدسی پیوند می‌دهد، الزاماً به استبداد منتهی می‌شود. مسئله پیچیده‌تر از این است. نکته اینجاست که وقتی هم مشروعیت حاکم و هم حق انسان هر دو از یک منشأ قدسی استنباط شوند، نسبت میان آن دو به نوع تفسیر ما از اراده الهی وابسته می‌شود. در چنین دستگاهی ممکن است شورش علیه پادشاه اساساً نامشروع تلقی شود؛ چون پادشاه قدرت خود را از خداوند می‌گیرد و انسان نیز متقابلاً حق خود را از خداوند. در نتیجه، اگر حاکم به نام همان منشأ قدسی فرمان دهد، مقاومت در برابر او نیازمند ارائه تفسیری است که نشان دهد خود حاکم از آن نظم قدسی خارج شده است. به گمانم اینجا می‌توان به مسئله اندیشه سیاسی در ایران رسید. اندیشه سیاسی در ایران، از یک سو میراث نظریِ ایران باستان را با خود دارد و از سوی دیگر، پس از ورود اسلام، در نسبت با جهان‌بینی اسلامی شکل گرفته است. بنابراین، با نوعی دیالکتیک میان آنچه پیش‌تر در ایران باستان وجود داشته و اندیشه‌های اسلامی مواجهیم. مسئله‌ای که به نظرم در اینجا اهمیت دارد این است که این اندیشه سیاسی، برخلاف بخش مهمی از سنت مدرن غربی، کمتر توانست یک شالوده هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی مستقل برای خود ایجاد کند و از دل آن به یک حوزه مستقل از معرفت سیاسی برسد. این نکته البته به معنای آن نیست که اندیشه سیاسی در ایران فاقد مبانی هستی‌شناختی بوده است. برعکس، کیهان‌شناسی ایران باستان خود بخشی از بنیان فکری آن را تشکیل می‌داد و در دوره اسلامی نیز جهان‌بینی دینی اسلام، کلام و شریعت نقش مهمی در صورت‌بندی اندیشه سیاسی داشتند. مسئله این است که این مبانی کمتر به صورت یک دستگاه مستقل برای اندیشیدن درباره امر سیاسی توسعه پیدا کردند. در بخش مهمی از سنت مدرن غربی، به‌تدریج اندیشه سیاسی توانست از وابستگی مستقیم به الهیات و دیگر حوزه‌های معرفتی فاصله بگیرد و به حوزه‌ای نسبتاً مستقل تبدیل شود. به همین دلیل، مفاهیمی مانند حق، آزادی، حاکمیت، دولت و مشروعیت توانستند موضوع بحثی مستقل قرار بگیرند و مبانی فلسفی متفاوتی برای آن‌ها ساخته شود. تجربه‌گرایی لاک را نیز باید در همین زمینه فهمید؛ یعنی نه به‌عنوان یک گزاره منفرد، بلکه به‌عنوان بخشی از یک دستگاه معرفتی که توانست به صورت‌بندی مسائل سیاسی راه پیدا کند.

ترکیب دموکراسی و بروکراسی به حدی فرد رو از نتیجه‌ی انتخاباتش دور می‌کنه که عملا موجب نوعی بی‌منطقی سیاسی می‌شه و افراد چون به صورت در لحظه و شخصا هزینه‌ی اشتباهشون رو نمی‌پردازن با همون تصمیمات پیش می‌رن و در نهایت منجر به این می‌شه که این اشتباهات و اشتباهات دیگران روی هم جمع بشن و احتمالا فقط وقتی اوضاع خیلی خیط شده با نتیجه‌ی این اشتباهات رو به رو شن: جایی که دیگه آزادی مفت فروخته شده و آزادی عمل به سطح بالای محدودیت خودش رسیده. این مقاله درباره این مطلب، بسیار تفکر برانگیزه.

من خیلی وقت‌ها شده از این بگم که چطور بدرستی استفاده نکردن کلمات و مفاهیم این اجازه رو به سواستفاده‌گران می‌ده تا با گشاد کردن معنی مفاهیم، بخوان رنگ عوض کنن و چیزهایی که نمی‌خوایم رو توی پاچمون فرو کنن. توی این مقاله می‌تونید این رویکرد رو از سوسیالیست‌ها به عنوان نمونه بر سر مسئله‌ی بیگانه‌سازی بخونید و ببینید چطور اگر اجازه بدیم کلمات و معانی تحریف شن، در نهایت هزینه‌اش رو ما باید بپردازیم.

آیا ممکنه ما هنر و کشاورزی رو با تقلید از حیوانات یاد گرفته باشیم؟ با اینکه اثباتش تقریبا غیرممکنه چون هرگز نمی‌تونیم از این سر در بیاریم که انسان‌های نخستین چطور فکر می‌کردن اما برخی چیزهایی که در باستان‌شناسی می‌بینیم می‌تونن مارو به فکر وا دارن. توصیه می‌کنم این مطلب رو بخونید و شگفت‌زده شید! لینک مطلب مرتبط

در ادامه نقد ریسرچ مین‌استریم روان در ساینس این هم مطلب جالبیه: A Story of Bad Science: How Defenders of Antidepressant Efficacy Make Their Case لینک مطالعه

نقدی بر ریسرچ مین استریم روان در ساینس با معرفی کتاب در این زمینه: https://www.madinamerica.com/2026/07/marianne-apostolides/?mc_cid=756d070bcb&mc_eid=8f2289ecc5

من به منابعی که این عزیز معرفی کرده لیستی که به صورت باستان‌شناسانه هم این موضوع رو مورد بررسی قرار می‌دن رو اضافه می‌کنم. Leonardo Capezzone & Marco Salati, L’Islam sciita. Storia di una minoranza, 2006 Mohammad Ali Amir-Moezzi & Christian Jambet, Qu’est-ce que le shi‘isme?, 2004 Michael Cook (ed.), The New Cambridge History of Islam, 2010 Encyclopaedia Iranica, 1985–present Encyclopaedia of Islam, 1954–2005 Patricia Crone, The Nativist Prophets of Early Islamic Iran: Rural Revolt and Local Zoroastrianism, 2012 The Cambridge History of Iran, 1968–1991

مرتبط: https://youtu.be/ORgKY9AlybA?si=fp7Mx2LWAMVGzh_A

شاید اگه همه می‌دونستن هوش مصنوعی چطور شکل گرفته و کار می‌کنه، انقدر سوالات بی‌ربط ازش نمی‌پرسیدن. تصور بعضی از کاربرها اینه که چون هوش مصنوعی به دیتای عظیمی دسترسی داره و می‌تونه همزمان به کلش دسترسی داشته باشه، پس مثل یه ناظر بی‌طرف عمل می‌کنه؛ در حالی که نه تنها ناظر بی‌طرف نیست، بلکه به بایاس خودش هم آگاهی نداره. موقع خوندن یه کتاب میشه فهمید که دیدگاه این نویسنده از کدوم جریان فکری و فلسفی براومده، ولی هوش مصنوعی ممکنه ملغمه‌ای از نظرات مختلف رو ترکیب کنه یا در صورت نبود جواب، یه جواب تخیلی رو hallucinate کنه. فهمیدن این اشتباهات هم فقط وقتی ممکنه که تو از قبل در مورد اون موضوع اطلاعاتی داشته باشی. شاید بشه اینطوری نتیجه‌گیری کرد که هرچی جزئی‌تر ازش سوال بپرسی جواب بهتر یا نزدیک‌تری به واقعیت می‌گیری، چون می‌تونه از بین اون همه دیتا یه سری اطلاعات خاص رو بیرون بکشه، ولی توی جمع‌بندی کردن و کلی‌نگری به سمت اون چیزی که بیشترین اطلاعات ازش وجود داره بایاس داره.

اما نکته مهم‌تر این است که تصمیم‌گیری محصول قشر پیش‌پیشانی به‌تنهایی نیست. PFC را می‌توان بخشی از یک سیستم گسترده دانست که دائماً اطلاعات را از سایر شبکه‌های مغزی دریافت و با یکدیگر ادغام می‌کند. آمیگدالا اطلاعات مربوط به اهمیت هیجانی و تهدید، هیپوکامپ اطلاعات وابسته به حافظه و تجربه گذشته، اینسولا اطلاعات مربوط به وضعیت درونی بدن، استریاتوم و هسته اکومبنس اطلاعات مربوط به پاداش، انگیزه و یادگیری تقویتی و هیپوتالاموس اطلاعات مرتبط با وضعیت فیزیولوژیک و نیازهای بدن را وارد این شبکه می‌کنند. حتی ساختارهای عمیق‌تر و قدیمی‌تر مغز نیز در این فرایند دخالت دارند. برای مثال، نورون‌های دوپامینرژیک VTA در مزانسفال (Midbrain) به PFC و بخش‌هایی از سیستم لیمبیک و استریاتوم پروجکشن دارند و از طریق سیگنال‌های دوپامین می‌توانند بر انگیزش، یادگیری از پاداش، ارزش‌گذاری گزینه‌ها و انتخاب رفتار اثر بگذارند. بنابراین چیزی که در نهایت به شکل «انتخاب» یا «تصمیم» مشاهده می‌کنیم، حاصل تعامل پویا میان شبکه‌های قشری و زیرقشری است، نه فرمان مستقل یک نقطه از مغز. در نتیجه، اگر میان زنان و مردان تفاوت‌های آماری در بعضی الگوهای شناختی، هیجانی، ریسک‌پذیری یا تصمیم‌گیری مشاهده شود، نمی‌توان آن را صرفاً با تفاوت لوب فرونتال توضیح داد. این تفاوت‌ها می‌توانند حاصل تعامل رشد مغزی، هورمون‌ها، سیستم‌های نوروترانسمیتری، مدارهای پاداش و هیجان، حافظه، تجربه‌های قبلی، محیط و یادگیری باشند. به زبان ساده‌تر، PFC بیشتر شبیه یک گره مهم در یک شبکه بزرگ است تا یک «مدیر مستقل» مغز. تصمیم نهایی از تعامل و بازخورد مداوم کل این سیستم شکل می‌گیرد.

قشر پیش‌پیشانی (Prefrontal Cortex) در زنان و مردان در زنان: قشر پیش‌پیشانی به‌طور متوسط زودتر به بلوغ ساختاری و عملکردی می‌رسد. برخی مطالعات تفاوت‌های میانگین در ضخامت قشری، حجم نسبی ماده خاکستری و الگوهای اتصال این ناحیه را گزارش کرده‌اند. از نظر عملکردی، شبکه‌های پیش‌پیشانی در کنترل شناختی، مهار پاسخ، تنظیم هیجان، حافظه کاری و تصمیم‌گیری نقش دارند و تفاوت‌های جنسی مشاهده‌شده در نحوه به‌کارگیری این شبکه‌ها احتمالاً تحت تأثیر ترکیبی از رشد مغزی، هورمون‌ها و تجربه قرار دارند. در مردان: به دلیل بزرگ‌تر بودن متوسط حجم کل مغز، حجم مطلق بعضی بخش‌های پیش‌پیشانی نیز می‌تواند بیشتر باشد؛ اما حجم مطلق به‌تنهایی به معنای عملکرد بهتر نیست. قشر پیش‌پیشانی مردان نیز همان وظایف اصلی، یعنی برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری، مهار رفتار، حافظه کاری و کنترل هدفمند رفتار را بر عهده دارد. تفاوت‌های گزارش‌شده بیشتر مربوط به میانگین‌های گروهی در رشد، ساختار و الگوهای فعالیت و اتصال شبکه‌ای هستند و هم‌پوشانی بین زنان و مردان بسیار زیاد است. در نتیجه، از دید نوروساینس نمی‌توان گفت «پری‌فرونتال زنان بهتر» یا «پری‌فرونتال مردان قوی‌تر» است؛ تفاوت‌ها آماری و چندعاملی‌اند، نه دو نوع کاملاً متفاوت از مغز.

بعضی از مطالب و منابع از نظر فلسفی و فکری به نظر من خیلی راهنمای خوبی‌ان تا آدم بتونه نظم بده به تفکراتش. این مطلب به نظرم از اون دست مطالبه.

Unstructured data: اول این اپیزود داشت تیتر یه خبر رو میخوند و بهش میخندید که میگفت “دموکراسی داره میمیره”. درمورد این میگفت که چین و… میان سالیانه چقدر داخل دانشگاه و رسانه … آمریکا سرمایه گذاری میکنن که بتونن کنترل ایدولوژیک رو دستشون بگیرن و این کصشرا رو رواج بدن. بعد داشتم چک میکردم دیدم ابسلوت رایت، چین یکی از بزرگ‌ترین منابع خارجی پول برای دانشگاه‌های آمریکاست: http://www.ed.gov/about/news/press-release/us-department-of-education-releases-latest-foreign-funding-disclosures-federally-funded-american-universities

به نظرم این همون جاییه که مفهوم «اسلام فراملی» اهمیت پیدا می‌کنه. انگار اسلام، مثل خیلی از ادیان دیگه، کم‌کم داره از روایت‌های کاملاً محلی فاصله می‌گیره و به سمت یک روایت جهانی‌تر حرکت می‌کنه؛ روایتی که بیش از اینکه به تفاوت‌های تاریخی و فرهنگی هر جامعه توجه داشته باشه، روی عناصر مشترک، بُلد و عام تأکید می‌کنه. البته این روند یک پیامد مهم و منفی داره. وقتی روایت فراملی پررنگ‌تر می‌شه، ممکنه تجربه‌های محلی/منطقه‌ای و واقعی مردمی که زیر سایه‌ی ساختارهای دینی تحت فشار زندگی می‌کنن کمتر دیده بشه. در نتیجه، گاهی تصویری که از اسلام در شبکه‌های اجتماعی ساخته می‌شه، بیش از آنکه بازتاب تجربه‌ی زیسته‌ی مسلمانان در کشورهای اسلامی باشه، بازتاب تجربه‌ی مسلمانان دیاسپوراست؛ تجربه‌ای که به اقتضای محیط جدید، دین رو به شکل متفاوتی بازتعریف کرده. پ‌ن‌: بد نیست برای فهم بهتر رابطه دین و دیاسپورا نگاهی هم به این مقاله بندازید👇🏻: Religion and Diaspora, Steven Vertovec, Institute of Social and Cultural Anthropology, University of Oxford

دیاسپورا و بازتعریف اسلام در بستر مهاجرت اخیراً مشغول مطالعه‌ی یک پژوهش نسبتاً مفصل درباره‌ی دیاسپورا هستم و وسط این مطالعه به مسئله‌ای برخوردم که به نظرم جالب اومد. این روزها توی سوشال‌مدیا محتوای زیادی از طرف مسلمان‌های ساکن اروپا یا آمریکای شمالی منتشر می‌شه که هدفش تقویت یا تبلیغ اسلامه؛ از ویدیوهایی که توش به دخترهای اروپایی حجاب هدیه می‌دن گرفته تا بلاگرهایی که آگاهانه روی نماز، روزه، حجاب و سایر مناسک دینی تأکید می‌کنن و سعی دارن تصویری مثبت و حتی آرمانی از اسلام ارائه بدن. برای من و شما که داخل یک کانتکست اسلامی زندگی می‌کنیم، جایی که تقریباً همه‌ی ساختارهای اجتماعی و سیاسی به شکلی از دین متأثرن، این نوع بازنمایی گاهی مضحک یا دست‌کم اغراق‌آمیز به نظر می‌رسه. شاید اولین واکنش این باشه که این محتواها رو سفیدشویی یا نوعی مثبت‌گرایی افراطی درباره‌ی اسلام بدونیم. اما امروز به این فکر کردم که شاید بشه از زاویه‌ی دیگه‌ای هم به این پدیده نگاه کرد و رفتار این افراد رو صرفاً به انگیزه‌های سیاسی یا پروژه‌های تبلیغی تقلیل نداد. شاید بهتر باشه به جای اینکه بپرسیم «دارن چه کار می‌کنن؟» بپرسیم «چرا چنین تصویری از اسلام تولید می‌کنن؟» به نظرم یکی از راه‌های فهم این مسئله، نگاه کردن بهش از دریچه‌ی دیاسپوراست. دیاسپورا، به ساده‌ترین تعریف، پراکندگی یک ملت یا یک قوم در خارج از سرزمین مادریه، در حالی که اعضای اون همچنان پیوندهای فرهنگی، زبانی، تاریخی یا عاطفی خودشون رو با سرزمین مبدأ حفظ می‌کنن. البته خاستگاه تاریخی این مفهوم به پراکندگی یهودیان برمی‌گرده، اما امروز دیگه فقط درباره‌ی یهودیان به کار نمی‌ره و برای خیلی از جوامع مهاجر استفاده می‌شه. حالا فرض کنید یک گروه از سرزمین خودش مهاجرت می‌کنه و وارد جامعه‌ای با نظام فرهنگی کاملاً متفاوت می‌شه. معمولاً اولین اتفاقی که می‌افته اینه که افراد هم‌قوم یا هم‌فرهنگ همدیگه رو پیدا می‌کنن و کم‌کم اجتماع‌های خودشون رو می‌سازن. بعد از مدتی این اجتماع فقط یک تجمع قومی نیست؛ نهادهای فرهنگی، هویت مشترک و از همه مهم‌تر، دین، توی اون نقش پررنگی پیدا می‌کنه. اما نکته‌ی مهم اینجاست که این دین، دقیقاً همون دینی نیست که در سرزمین مبدأ وجود داشت. دین هم مثل خود جامعه، در مواجهه با محیط جدید تغییر می‌کنه. اینجا بود که به ذهنم رسید شاید بخش زیادی از کسانی که امروز این نوع محتواها رو تولید می‌کنن، نسل دوم یا سوم همین جوامع دیاسپورایی باشن. آدم‌هایی که اسلام رو نه در ایران، افغانستان یا مصر، بلکه در دل جوامع اروپایی یا آمریکای شمالی تجربه کردن. طبیعی هم هست که تجربه‌ی دینی اون‌ها با تجربه‌ی ما یکی نباشه. اون‌ها توی جامعه‌ای زندگی می‌کنن که نهادهای اصلیش، از اقتصاد و آموزش گرفته تا سیاست و حقوق، اساساً بر مبنای روایت دینی شکل نگرفته. بنابراین اسلام برای اون‌ها جایگاه و کارکرد متفاوتی پیدا می‌کنه. نکته‌ی جالب‌تر اینه که خیلی از پژوهش‌های دیاسپورا دقیقاً به همین مسئله اشاره می‌کنن؛ اینکه مهاجرت فقط باعث جابه‌جایی یک دین نمی‌شه، بلکه خود دین رو هم تغییر می‌ده. حتی گاهی این تغییر از جامعه‌ی مهاجر دوباره به جامعه‌ی مبدأ برمی‌گرده و روی اون هم اثر می‌ذاره. خیلی از پژوهشگرا معتقدن که ادیان همیشه دو تا لایه دارن؛ یه لایه از باورهای بنیادین که باعث می‌شه دین تداوم پیدا کنه و باقی بمونه، و یه لایه هم از عناصر فرهنگی که با گذر زمان و توی بسترهای مختلف تغییر می‌کنن. مهاجرت دقیقاً روی همین لایه دوم اثر می‌ذاره. برای همین، دیاسپورا فقط باعث نمی‌شه یه دین از یه سرزمین به سرزمین دیگه منتقل بشه، بلکه خودش به یکی از مهم‌ترین عواملی تبدیل می‌شه که اون دین رو دوباره تفسیر و بازتعریف می‌کنه. نمونه‌های جالبی هم درباره‌ی این موضوع وجود داره. مثلاً درباره‌ی بعضی از جوامع مسلمان مهاجر در کانادا نشون داده شده که نسل‌های جدید، برخلاف نسل اول، کمتر روی سنت‌های محلی یا فرقه‌ای تأکید می‌کنن و بیشتر خودشون رو با اسلام به معنای عام تعریف می‌کنن؛ یعنی به جای اینکه هویت دینی‌شون رو از سنت‌های منطقه‌ای بگیرن، بیشتر به قرآن و سنت ارجاع می‌دن و سعی می‌کنن چیزی رو که «اسلام اصیل» می‌دونن برجسته کنن. (تا حدی حتی تمایل به جنبش‌های اصطلاحاً بنیادگرا پیدا می‌کنند) به نظرم این دقیقاً همون چیزیه که امروز توی فضای مجازی هم می‌بینیم. شاید به همین دلیله که وقتی یک بلاگر مسلمان در نیویورک یا لندن از حجاب حرف می‌زنه، تصویری که ارائه می‌ده با تجربه‌ی کسی که در ایران یا افغانستان زندگی کرده کاملاً متفاوته. نه لزوماً چون یکی صادق‌تره و دیگری ناصادق، بلکه چون هر کدوم دارن از دل دو تجربه‌ی اجتماعی متفاوت درباره‌ی یک دین حرف می‌زنن.