پرسه‌زنیِ اجتماعی

حق با کیست؟! عموماً تصور می‌شود که این مهم‌ترین پرسشِ اخلاق است. و فرض بر این است که اگر صادقانه و منصفانه با این پرسش مواجه شویم و واقعاً در جستجویِ حق باشیم، به نتیجه‌ی واحد و مشترکی می‌رسیم. اما می‌بینیم که هر کس، هر جا که ایستاده و هر موضعی که گرفته، خودش را حق می‌داند. در طولِ تاریخ نیز، از فلسفه تا دین، جواب‌های گوناگون متضادی به این پرسش داده شده که حق چیست و با کیست؟ و با این حال، هیچ تفاهمی وجود ندارد. چرا؟ چون مهم‌ترین پرسشِ اخلاقی، چیزِ دیگری‌ست و پس از یافتنِ حق مطرح می‌شود؛ یعنی پس از این که مطمئن شدیم که حق چیست و حق با کیست، در این موقعیت است که پرسشِ بنیادینِ اخلاق مطرح می‌شود: اگر اشتباه کرده باشم چه؟ اگر حق، با مخالفم باشد چه؟ بگذارید مثال بزنم: مسئله‌ای به وجود می‌آید و من صادقانه و عمیق، فکر می‌کنم و در نهایت بنا به صلاحدیدِ خودم، تصمیمی می‌گیرم که طبیعتاً گمان می‌کنم «حق» است و آن را عملی می‌کنم. اما اگر زمان بگذرد و در آینده معلوم شود که اشتباه کرده‌ام، چه؟! مثلاً من صادقانه می‌خواستم که از مظلوم دفاع کنم، ولی بعدها معلوم می‌شود که ناخواسته از ظالم دفاع کرده‌ام! حالا چه پاسخی دارم؟ آن پرسشِ اخلاقی، به خاطر همین است. در آن موقعیتِ مثالی، من فکر کرده‌ام و گمان می‌کنم که حق را یافته‌ام، اما فکر کردنِ اخلاقی، نباید در این نقطه (یعنی یافتنِ حق) تمام شود؛ بلکه باید پرسشِ بنیادین را بپرسم: اگر در آینده معلوم شود که اشتباه کرده‌ام، چه توضیحی دارم؟! به عبارتی دیگر، در صورتی که اشتباه کرده باشم، جنسِ این اشتباه چیست؟ منظور از جنسِ اشتباه، قابلِ درک بودنِ آن است. بگذارید از خودم مثال بزنم: هر چند که مانندِ هر انسانی خودم را دوست دارم، ولی در موقعیت‌های مختلف، ناخواسته به خودم ظلم کردم و بعداً این ظلم آشکار شده. مثلاً در نوجوانی، ظلم‌هایِ زیادی به خودم کردم که نمی‌دانستم ظلم است. اکنون که فهمیده‌ام، منِ نوجوانم را به پرسش می‌کشم که چرا در همان زمانِ نوجوانی نفهمیدی که ظلم می‌کنی؟ و او توضیح می‌دهد و من متوجه می‌شوم که اعمالش، اقتضایِ سن و سالش بوده و فلان اشتباهش، نه از رویِ تنبلی یا خودخواهی یا امثالهم، بلکه از جنسِ اشتباهاتِ اجتناب‌ناپذیر بوده. به سخنی دیگر، اشتباهِ منِ نوجوانی‌ام، برایِ منِ کنونی، قابل درک است؛ به این معنا که می‌فهمم تمامِ تلاشش را کرده که درست عمل کند، ولی نتوانسته. می‌بخشم. از سویی دیگر، اشتباهاتی هستند، که اصلاً خودم را نمی‌بخشم! هر چقدر که نیمه‌ی ظالمم توضیح می‌دهد، اما نیمه‌ی مظلومم نمی‌بخشد چون معتقد است که جنسِ اشتباه، از جنسی‌ست که به راحتی برطرف می‌شده ولی نیمه‌ی ظالمم، کوتاهی کرده. در این اشتباهات، من تمامِ تلاشم را نکردم؛ شاید چون بیش از حد مطمئن بودم ... . و پرسشِ بنیادینِ اخلاق، دقیقاً برایِ جلوگیری از اطمینانِ بیش از حد است! دقیقاً آن لحظه که یقین داری که حق را یافتی و حق را می‌دانی، در همین لحظه است که باید به خودت نهیب بزنی و پرسشِ اساسی را مطرح کنی: هر چند که اکنون یقین و ایمان دارم، اما اگر اشتباه کرده باشم و در آینده معلوم شود، چه پاسخی دارم؟ آیا می‌توانم به آیندگان نشان بدهم که صادقانه، تمامِ تلاشم را کردم؟ من ایده‌ی این متن را از مولانا گرفتم. او در جایی می‌گوید که در قیامت، مهم‌ترین پرسشِ خدا از کافران، این نیست که چرا کفر ورزیدید و ایمان نیاوردید، بلکه این است که چرا به اعتقاداتِ خودتان شک نکردید؟ و چرا یک لحظه از خودتان نپرسیدید که: اگر حق با دیگری باشد، چه؟ کافران، به جهنم می‌روند، نه چون به خدا ایمان نداشتند؛ بلکه چون پاسخِ قانع کننده‌ای برایِ پرسشِ خدا ندارند. به جهنم می‌روند، چون به خودشان یقین داشتند و اخلاق، یعنی مشکوک بودن به خود. و من فکر می‌کنم که خدا، از مومنان هم می‌پرسد که چرا به من ایمان دارید؟ و انتظارِ پاسخِ قانع‌کننده خواهد داشت؛ و پاسخِ قانع‌کننده، برخواسته از شک است و نه یقین. من فکر می‌کنم که بهشت، متعلق به کسانی نیست که اعتقادِ واحد و یکسانی داشته باشند؛ بلکه متعلق به کسانی‌ست که به خودشان صادقانه شک می‌کنند و از خودشان می‌پرسند که اگر حق با من نباشد چه؟ آیا پاسخِ قانع‌کننده دارم؟