مرتضی کریمی‌نیا

قرآن زعفرانی: کهن‌ترین نسخۀ کامل مورَّخ فارسی   با ترجمۀ ابوالفخر بن ابی الفضل الزعفرانی در سال 546 هجری تصحیح، مقدمه و واژه‌نامه‌ها: مرتضی کریمی‌نیا تهران: نشر فرهنگ سیادت، 1404. 792 صفحه. شابک: 9786228962306   این اثر ترجمه‌ای کهن از قرآن به زبان فارسی است که در میانۀ سدۀ ششم هجری در ری، و به دست ابوالفخر زعفرانی، از کاتبان و عالمان معتزلی ترجمه و کتابت شده است. مترجم از تفسیر سورآبادی (انجام یافته در نیشابور در اواخر سدۀ پنجم هجری) نیز اثر پذیرفته، اما در کار ترجمه، استقلال خویش را حفظ کرده است. کتاب حاضر بر اساس دو نسخۀ یافت شده از این کاتب (یکی در موزۀ رضا عباسی، تهران؛ و دیگری در کتابخانۀ سازمان دیانت ترکیه، آنکارا) تصحیح شده، و همراه با تصاویر اصل نسخه، پانویس‌های مقایسه‌ای، مقدمه‌ای مشروح درباب تاریخ و ویژگی‌های ادبی ترجمۀ زعفرانی، و فهرستی جامع از تمام واژه‌های فارسی در قرآن زعفرانی به صورت دو واژه‌نامۀ «عربی-فارسی» و «فارسی-عربی از سوی نشر «فرهنگ سیادت» انتشار یافته است. 989106675829+ info@siadatpub.ir

قرآن زعفرانی: کهن‌ترین نسخۀ کامل مورَّخ فارسی   با ترجمۀ ابوالفخر بن ابی الفضل الزعفرانی در سال 546 هجری تصحیح، مقدمه و واژه‌نامه‌ها: مرتضی کریمی‌نیا تهران: نشر فرهنگ سیادت، 1404. 792 صفحه. شابک: 9786228962306   این اثر ترجمه‌ای کهن از قرآن به زبان فارسی است که در میانۀ سدۀ ششم هجری در ری، و به دست ابوالفخر زعفرانی، از کاتبان و عالمان معتزلی ترجمه و کتابت شده است. مترجم از تفسیر سورآبادی (انجام یافته در نیشابور در اواخر سدۀ پنجم هجری) نیز اثر پذیرفته، اما در کار ترجمه، استقلال خویش را حفظ کرده است. کتاب حاضر بر اساس دو نسخۀ یافت شده از این کاتب (یکی در موزۀ رضا عباسی، تهران؛ و دیگری در کتابخانۀ سازمان دیانت ترکیه، آنکارا) تصحیح شده، و همراه با تصاویر اصل نسخه، پانویس‌های مقایسه‌ای، مقدمه‌ای مشروح درباب تاریخ و ویژگی‌های ادبی ترجمۀ زعفرانی، و فهرستی جامع از تمام واژه‌های فارسی در قرآن زعفرانی به صورت دو واژه‌نامۀ «عربی-فارسی» و «فارسی-عربی از سوی نشر «فرهنگ سیادت» انتشار یافته است. 989106675829+ info@siadatpub.ir

بیضاوی

دو مقالۀ تازه انتشار یافتۀ من (و سیدمحمدکاظم مددی) دربارۀ دو مفسر مهم شیعه، #وزیر_مغربی (م 418 ق) و #شیخ_طوسی (م 460 ق)، در کتاب راهنمای جامع تفسیر قرآن، ویراستۀ جورج تامر، جلد دوم، برلین: دوگرویتر، 2026 مقالتيَّ الحديثتان المنشورتان عن مفسِّرَين شيعيَّين مهمَّين، هما #الشيخ_الطوسي (ت 460 هـ) و #الوزير_المغربي (ت 418 هـ)، وذلك في كتاب "دليل جامع في تفسير القرآن" (Handbook of Qur’ānic Hermeneutics)، تحرير جورج تامر، المجلد الثاني، برلین: منشورات دو جرويتر، 2026 My two newly published articles on two major Shiite exegetes, al-Wazīr al-Maghribī (d. 418 AH) and Abū Jaʿfar al-Ṭūsī (d. 460 AH), are included in the Handbook of Qurʾānic Hermeneutics, Volume 2: Qurʾānic Hermeneutics from the 9th to the 12th Century, ed. Georges Tamer, Berlin: De Gruyter, 2026. https://doi.org/10.1515/9783111320090-016 https://doi.org/10.1515/9783111320090-019

نماذج من صور المصاحف الفارسیة المترجمة من ما وراء النهر حتى القرن الثامن الهجري تُعد الترجمات القديمة للقرآن الكريم إلى اللغة الفارسية مصدراً غنياً ومهماً للغاية من كنوز المفردات وقواعد اللغة الفارسية. ونظراً لانتماء هذه الترجمات الفارسية إلى مناطق مختلفة من إيران القديمة، فقد نشأت بعض الاختلافات في اللغة الفارسية لهذه الأعمال. أقدم ترجمة فارسية للقرآن، والمعروفة بعنوان "ترجمة تفسير الطبري"، دُوّنت قبل أكثر من ألف ومئة عام في منطقة ما وراء النهر، واستمرت بعد ذلك لقرون الترجمات الفارسية للقرآن ذات الطابع الماوراء النهري بنمط خاص من المفردات وقواعد اللغة الفارسية في هذه المنطقة. تستعرض هذه المقالة الفارسية أهم السمات الشكلية واللغوية لهذه الفئة من المصاحف الماوراء النهرية، وتعرف بأهم المخطوطات من المصاحف الفارسية المترجمة في منطقة ما وراء النهر خلال القرنين السادس إلى الثامن الهجري. #مرتضی_کريمي_نيا #مرتضی_کریمی_نیا #مصاحف_ما_وراء_النهر

رود. ترجمه عربی متن شما به شرح زیر است: نماذج من صور المصاحف الفارسیة المترجمة من ما وراء النهر حتى القرن الثامن الهجري تُعد الترجمات القديمة للقرآن الكريم إلى اللغة الفارسية مصدراً غنياً ومهماً للغاية من كنوز المفردات وقواعد اللغة الفارسية. ونظراً لانتماء هذه الترجمات الفارسية إلى مناطق مختلفة من إيران القديمة، فقد نشأت بعض الاختلافات في اللغة الفارسية لهذه الأعمال. أقدم ترجمة فارسية للقرآن، والمعروفة بعنوان "ترجمة تفسير الطبري"، دُوّنت قبل أكثر من ألف ومئة عام في منطقة ما وراء النهر، واستمرت بعد ذلك لقرون الترجمات الفارسية للقرآن ذات الطابع الماوراء النهري بنمط خاص من المفردات وقواعد اللغة الفارسية في هذه المنطقة. تستعرض هذه المقالة الفارسية أهم السمات الشكلية واللغوية لهذه الفئة من المصاحف الماوراء النهرية، وتعرف بأهم المخطوطات من المصاحف الفارسية المترجمة في منطقة ما وراء النهر خلال القرنين السادس إلى الثامن الهجري.

یک سند تاریخی از پیوند ایرانیان قدیم با قرآن و شاهنامه امروز در میان تصاویر قرآن‌های وقف شده بر حرم امام رضا علیه السلام در مشهد، به نسخه‌ای از سدۀ ششم یا هفتم هجری برخوردم که یک خواننده در حواشی صفحاتی از آن به معرفی شخصیت‌های مهم و پادشاهان ایرانی در شاهنامۀ فردوسی (از کیومرث تا عصر ساسانی) پرداخته است. کاتب خط زیبایی ندارد، به ندرت از نقطه استفاده می‌کند و در ذکر نام‌ها گاه اشتباه هم می‌کند. مثلاً: هوشنگ/هوشکن. به گمان من این دستخط باید از سدۀ هفتم یا هشتم هجری باشد. این پارۀ پنجم از یک نسخۀ سی جزئی قرآن است که تاریخ وقف آن بر حرم رضوی مشخص نیست و اکنون با شمارۀ «جزوۀ 4557» در کتابخانۀ آستان قدس رضوی نگه‌داری می‌شود. بر برگ آخر این نسخۀ قرآن، خواننده‌ای دیگر دعایی به عربی نوشته است.

اارائۀ من به عربی در قالب یک کارگاه آموزشی در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه بغداد سالن المخزومی در بخش زبان عربی با عنوان: مصحف المشهد الرضوي: تاريخه وخصائصه یکشنبه 23 آذر 1404 14 دسامبر 2025 ساعت 10:30 برعاية السيد عميد كلية الآداب المحترم أ.د. علي عبد الأمير ساحت تستضيف كلية الآداب بالتعاون مع قسم اللغة العربية ووحدة التعليم المستمر الورشة التدريبية مصحف المشهد الرضوي: تاريخه وخصائصه المحاضر د. مرتضى كريمي نيا مؤسسة آل البيت (ع) لإحياء التراث – قم المحاور د. عماد الهلالي يوم (الأحد) الموافق (2025 \ 12 \ 14) في تمام الساعة (العاشرة والنصف) على قاعة المخزومي في قسم اللغة العربية

اارائۀ من در قالب یک کارگاه آموزشی در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه بغداد سالن المخزومی در بخش زبان عربی با عنوان: مصحف المشهد الرضوي: تاريخه وخصائصه یکشنبه 23 آذر 1404 14 دسامبر 2025 ساعت 10:30 برعاية السيد عميد كلية الآداب المحترم أ.د. علي عبد الأمير ساحت تستضيف كلية الآداب بالتعاون مع قسم اللغة العربية ووحدة التعليم المستمر الورشة التدريبية مصحف المشهد الرضوي: تاريخه وخصائصه المحاضر د. مرتضى كريمي نيا مؤسسة آل البيت (ع) لإحياء التراث – قم المحاور د. عماد الهلالي يوم (الأحد) الموافق (2025 \ 12 \ 14) في تمام الساعة (العاشرة والنصف) على قاعة المخزومي في قسم اللغة العربية

نمونه‌هایی از تذهیب در حاشیۀ قرآنِ جَبلی برینی که با هنرمندیِ ابوطالب صوفی در سدۀ ششم صورت گرفته و در آن به جزییات تقسیم قرآن به 360 بخش اشاره شده است. محمد بن احمد جَبلی برینی (خوشنویس) و عبدالرحمن بن محمد، ابوطالب الصوفی (مُذَهِّب) تیمی دونفره در سدۀ ششم هجری، احتمالا در ایران مرکزی یا نواحی غربی بوده‌اند که نسخه‌هایی از قرآن در نهایت هنرمندی پدید آورده‌اند. یکی به خط نَسخ اکنون در کتابخانۀ چستربیتی است و دیگر به خط کوفی مشرقی اکنون در حرم امام علی علیه السلام. نماذج من الزخرفة والتذهيب في هوامش مصحف الجَبلي البريني، الذي أبدعه الفنان أبو طالب الصوفي في القرن السادس الهجري، والذي يُشار فيه إلى تفاصيل تقسيم القرآن إلى 360 جزءا. محمد بن أحمد الجبلي البريني (الخطاط) وعبدالرحمن بن محمد، أبوطالب الصوفي (المذهب) يُشكلان ثنائياً فنياً من القرن السادس الهجري، كانا على الأرجح يعملان في وسط إيران أو المناطق الغربية منها، وأنتجا نسخاً من القرآن بغاية الفن والإتقان. إحداها بخط النسخ، محفوظة الآن في مكتبة تشيستربيتي، والأخرى بخط الكوفي المشرقي وهي محفوظة الآن في حرم الإمام علي عليه السلام. t.me/kariminiaa

https://www.youtube.com/watch?v=4DlEIwIxif0&t=549s https://www.youtube.com/watch?v=4DlEIwIxif0&t=574s&pp=0gcJCSMKAYcqIYzv An Overview of the History of the Copying the Qur’an, with Special Reference to the Importance of Codex Mashhad Birmingham, 2025.05.01 مروری کلی بر تاریخ کتابت قرآن طی 14 قرن همراه با معرفی خاص مصحف مشهد رضوی (به انگلیسی) ارائه شده در بیرمنگهام (2025.05.01) مراجعةٌ إجماليةٌ لتاريخِ كتابَةِ القرآنِ الكريمِ على مدى أربعةَ عشرَ قرنًا، مصحوبة بتعريفٍ بمصحفِ المشهد الرضوي (بالإنجليزية) مُقَدَّمةٌ في بيرمنغهام (01/05/2025). Most of us today—Muslims and non-Muslims alike—are familiar with printed editions of the Qur’an, or with various translations of it available across the world. Young children today learn to read the Qur’an using these printed copies. This is what a modern printed Qur’an looks like—it's the format most of us grew up with and continue to use. The most well-known calligrapher of this standard edition is ʿUthmān Ṭāhā, a Syrian master scribe. But if we go back just 150 years, we find Qur’anic manuscripts that were not printed, but written by hand—each one copied line by line by a human scribe using ink on paper or parchment. These manuscripts were not mass-produced. They were individually created—some beautifully illuminated, others written in a more ordinary hand. In Iran, for instance, we have many such examples from the Qajar period, about two centuries ago. Let’s go back even further. In the time of the Ottoman Empire and the Safavid dynasty, we find Qur’anic manuscripts that look quite different from those of today. The decoration, the script, the size—all of it follows different conventions. Many of these Ottoman and Safavid manuscripts survive today in libraries and museums. Their script remains relatively legible, and some include stunning examples of Islamic illumination. In India, China, Malysia, Indonesia, and Africa, we also find Qur’anic manuscripts in very different forms. Here are examples from Africa about 200 years ago, from India about 500 years ago, and from China about 400 years ago. In some parts of Africa, large wooden tablets were traditionally used for teaching Qur’an to students—a remarkable cultural practice in itself. Now, let us take a step further back in history. Although Qur’an writing was widespread across the Islamic world—from Spain to Indonesia—the main centers of Qur’anic manuscript production 1,000 years ago were Iran, Iraq, and, to a lesser degree, Syria and Egypt. From these regions, we have some of the most beautiful examples of Qur’an manuscripts—some with Persian translations, others without—produced under dynasties such as the Seljuqs, Ilkhanids, Mamluks, and Timurids. These manuscripts are not only artistic objects. They contain an enormous amount of information: architectural details, cultural and social references, and features relevant to Qur’anic sciences and textual transmission. Together, they help us trace the historical evolution of Qur’an writing across the Islamic world. But this brings us to a critical question: Can we access manuscript evidence of the Qur’an from the first century of Islam—that is, from 1,400 years ago? #Codex_Mashhad #مصحف_المشهد_الرضوي #مصحف_مشهد_رضوی

https://www.youtube.com/watch?v=QpcN4VN2DeI مصحف مشهد رضوی: یک ارائه کوتاه به زبان انگلیسی در شورای جماعت‌های اروپایی خوجه‌های اثناعشری (لندن، 20 آوریل 2025) مصحف المشهد الرضوي: عرضٌ موجزٌ باللغةِ الإنجليزيّة في مجلس جماعات الخوجة الإثني عشريّة في أوروبا (لندن، 20 أبريل 2025) Short Introduction to Codex Mashhad: The Most Complete Qur’an Manuscript from the First Century Morteza Karimi-Nia (The Council of European Jamaats, CoEJ), London, 2025.04.20 Codex Mashhad is one of the most important remaining documents from the first Islamic centuries that can give us a new and more inspiring picture of the history of the Qurʾānic text. The combination of all features of this codex as a whole is found in few copies of early Qurʾāns written in ḥijāzī style. Considering the text, the spelling rules, the variant readings, the orthographic peculiarities, and the arrangement of sūras, it may be concluded that the main part of this codex was transcribed in a very early period, probably in the first/seventh century. Yet unlike other early Qurʾānic manuscripts, the whole Qurʾān in the initial status of Codex Mashhad has been transcribed based on the official ʿUthmānic version but according to Ibn Masʿūd’s arrangement of sūras. Codex Mashhad: Qurʾān Manuscripts Nos. 18 & 4116 in the Āstān-i Quds Library, edited by: Morteza Karimi-Nia, foreword by: Jawad al-Shahrestani, Qom: The Alulbayt Islamic Heritage Institute, 1444/2022, 1024pp. ISBN: 978-964-319-664-8. Codex Mashhad: An Introduction to its History and Contents, Morteza Karimi-Nia, Qom: The Alulbayt Islamic Heritage Institute, 1445/2023, 192pp. ISBN: 978-964-319-665-3. t.me/kariminiaa

https://www.youtube.com/shorts/CQ3VMvT7aHc?feature=share https://www.youtube.com/shorts/o-LKMMkCcHk?feature=share مروری بر تصاویر تاریخ کتابت قرآن به خط مُحقَّق بخش نخست و دوم انتشار یافته در: کتاب محمَّد به کتابت محقَّق مقدمۀ مرتضی کریمی‌نیا بر کتابت قرآن کریم به خط مُحقَّق به قلم استاد محمد احصائی تهران، 1403 ش/2025 م. استعراض لسلسلة تصاوير تاريخ كتابة القرآن الكريم بخطّ المُحقَّق الجزء الأول والثاني نشر في: كتاب محمّد بخط المحقَّق مقدمة مرتضى كريمي نيا لكتابة القرآن الكريم بخطّ المُحقَّق بقلم الأستاذ محمد الإحصائي طهران، 1403 هـ.ش / 2025 م. A Review of the Series of Images on the History of Transcribing the Holy Qur'an in Muḥaqqaq Script Part One & Two Published in: Muḥammad’s Scripture in Muḥaqqaq Script Introduction by Morteza Karimi-Nia to the Transcription of the Holy Qur'an in Muḥaqqaq Script, By Master Mohammad Ehsaei Tehran, 1403 A.H. (Solar) / 2025 A.D.

سرسوره‌های قرآنی از سدۀ ششم یا هفتم هجری وقف مسجد زیرده اردکان، با سیزده سطر در هر صفحه، در 308 برگ، به خط محقّق (با کمی تمایل به نسخ)، با آرایه‌ها و تذهیب سلجوقی از ایران مرکزی عناوين السور القرآنية من القرن السادس أو السابع الهجري وقف مسجد زيرده في مدينة أردكان بـ 308 ورقة، وفي كل صفحة 13 سطراً مكتوب بخط المحقَّق (يميل قليلاً إلى خط النسخ) بزخارف وتذهيب سلجوقي من وسط إيران

https://www.youtube.com/shorts/CQ3VMvT7aHc?feature=share https://www.youtube.com/shorts/J0SNEmxfk1U?feature=share ویدئو: مروری بر تصاویر تاریخ کتابت قرآن به خط مُحقَّق بخش نخست + بخش دوم انتشار یافته در: کتاب محمَّد به کتابت محقَّق مقدمۀ مرتضی کریمی‌نیا بر کتابت قرآن کریم به خط مُحقَّق به قلم استاد محمد احصائی تهران، 1403 ش/2025 م. فيديو: استعراض لسلسلة تصاوير تاريخ كتابة القرآن الكريم بخطّ المُحقَّق الجزء الأول + الجزء الثاني نشر في: كتاب محمَّد بخط المحقَّق مقدمة مرتضى كريمي نيا لكتابة القرآن الكريم بخطّ المُحقَّق بقلم الأستاذ محمد الإحصائي طهران، 1403 هـ.ش / 2025 م. Video: A Review of the Series of Images on the History of Transcribing the Holy Qur'an in Muḥaqqaq Script Part One+ Part Two Published in: Muḥammad’s Scripture in Muḥaqqaq Script Introduction by Morteza Karimi-Nia to the Transcription of the Holy Qur'an in Muḥaqqaq Script, By Master Mohammad Ehsaei Tehran, 1403 A.H. (Solar) / 2025 A.D. t.me/kariminiaa

ومن سعادتي أن طلب منّي الأستاذ محمد الإحصائي في شتاء 2023 أن أكتب مقدمة قصيرة حول تاريخ خط المحقَّق في كتابة المصحف، لتنشر كملحق في طبعة نسخة طبق الأصل لمصحف بخط المحقَّق وبخط يد الأستاذ. وهذا العمل ــ وهو مجموع في أربعة مجلدات بإجمالي 2655 صفحة بخط المحقَّق وبقلم الأستاذ محمد الإحصائي ــ قد نشر الان، ولكن لم يوزع بعدُ. أما مقدمتي فلم تكن قصيرة جداً: بلغت حوالي 30000 كلمة في النسخة الفارسية ومثلها في الترجمة الانجليزية، مصحوبة بـ220 صورة من تاريخ كتابة المصحف بخط المحقَّق. وقد سعيتُ فيها إلى مناقشة جوانب غير مذكورة من تاريخ كتابة المصحف خلال 14 قرنا، ولكن لعلّ أهم إسهام لي في هذا العمل هو محاولة إثبات أنّ كتابة المصحف بخط المحقَّق لم تبدأ من بغداد في القرن السادس الهجري، بل في خراسان في القرنين الرابع والخامس الهجريين. وسميتها: "كتاب محمَّد (ص) بكتابة محقَّق". وقد أعجب هذا العنوان الأستاذ الإحصائي، فجعله عنوانا للكتاب بكامله، فأصبح: كتاب محمَّد (ص) بكتابة محقَّق: مقدمة لكتابة المصحف الكريم بقلم محمد الإحصائي، طهران: دار ویژه نگار، 2025 م. 288 صفحة. فارسي وإنجليزي، رقم الكتاب الدولي: 9786008306207. سوف أضع النص الكامل لهذه المقالة بالفارسية والإنجليزية هنا.

از خوشوقتی‌های من یکی این بود که استاد محمد احصائی در زمستان 1402 از من خواستند مقدمه‌ای کوتاه درباب تاریخ خط محقَّق در کتابت قرآن بنویسم تا به عنوان ضمیمه‌ای درچاپ عکسی از قرآن محقَّق به خط و خوشنویسی ایشان منتشر شود. این اثر در چهارجلد جمعاً در 2655صفحه به خط محقَّق وبا خوشنویسی استاد محمد احصائی به اهتمام بانک کارآفرین انتشار یافته است. مقدمۀ من چندان کوتاه نشد: قریب 30000 کلمه در نسخۀ فارسی وهمین مقدار در ترجمۀ انگلیسی فراهم آمد به ضمیمۀ 220 تصویر از تاریخ کتابت قرآن به خط محقق. کوشیده بودم در آن، به جوانبی ناگفته از تاریخ کتابت قرآن طی 14 قرن بپردازم، اما شاید مهم‌ترین سهم من در این کار، تلاش برای اثبات این نکته است که قرآن نویسی محقَّق نه از بغدادِ قرن ششم، بلکه در خراسانِ قرن چهارم و پنجم آغاز شده است. نامش را گذاشتم: «کتاب محمَّد به کتابت محقَّق». استاد همین را پسندید، ونام کلّ اثر نهاد: کتاب محمَّد (ص) به کتابت محقَّق: درآمدی بر کتابت قرآن کریم به قلم محمد احصائی، تهران: انتشارات ویژه نگار، 1403. 288ص. فارسی وانگلیسی، شابک: 9786008306207 متن کامل این نوشته را در همین جا قرار خواهم داد. @kariminiaa