Brighter Side of The Shell

جورجو آگامبن یه‌جایی گفته بود: «فکر کردن، یعنی شجاعت برای ناامید بودن.» این حرف به‌خصوص به وضعیت امروز ما می‌خوره. چون حتی الان که با بدترین شرایط ممکن هم رو به رو شدیم، باز هم، حتی تاریک‌ترین پیش‌بینی‌ها آخرش یه روزنه امید باقی می‌ذارن؛ یه چیزی شبیه همون نور معروف ته تونل. انگار نمی‌تونیم بپذیریم که شاید واقعاً هیچ راه نجاتی وجود نداشته باشه. شاید باید به‌جای خیال‌بافی درباره راه‌حل‌ها و جایگزین‌هایی که هنوز هیچ نشونه واقعی‌ای از وجودشون نداریم، با این احتمال روبه‌رو بشیم که فعلاً هیچ راه جایگزین و قابل‌اتکایی وجود نداره. این رؤیاپردازی درباره راه نجات، به نوعی فرار از واقعیته؛ چون نمی‌ذاره با تمام وجود بفهمیم چقدر در بن‌بست وحشتناکی گیر افتادیم. انگار به‌محض اینکه با یک وضعیت غیرقابل‌تحمل روبه‌رو می‌شیم، به‌جای اینکه واقعاً بشناسیمش، سریع برای خودمون یه امید و راه فرار می‌سازیم. درحالیکه اون نوری که ته تونل می‌بینیم، لزوماً نشونه نجات نیست؛ شاید چراغ قطاری باشه که با سرعت داره از روبه‌رو بهمون نزدیک می‌شه و قراره با تمام قدرت بهمون بکوبه! ‌ ‌

‌ اگر ز کوی تو بویی به من رساند باد به مژده جان و جهان را به باد خواهم داد -- عبدالمجید تبریزی ‌ ‌

‌ آدم ترسو بالاخره بهت خیانت می‌کنه؛ چون بیشتر از اینکه به قول و قرارهاش پایبند باشه، اسیر ترس‌هاشه. نمی‌تونی به آدم ترسو اعتماد کنی و در نتیجه، نمی‌تونی اون‌طور که باید دوستش داشته باشی. چون همون‌طور که سی. اس. لوئیس به زیبایی گفته: «شجاعت صرفاً یکی از فضیلت‌ها نیست؛ بلکه شکل و ماهیت تمام فضیلت‌هاست، درست در لحظه‌ای که به بوته آزمایش گذاشته می‌شن.» آدم ترسو فقط وقتی می‌تونه باهات خوب رفتار کنه که شرایط براش مساعد باشه و فشار زیادی رو تحمل نکنه. اما وقتی تحت فشار قرار بگیره یا احساس کنه دیگه از پس شرایط برنمیاد، خودش رو به تو ترجیح می‌ده. ‌

من پیوسته برام مهمه که تک تک trade-off ها و sacrifice های زندگیم رو بنویسم و به خودم هم دائما یاداوری کنم. نه برای این که به خودم احساس پشیمانی و حسرت و اندوه بدم یا خودم رو آزار بدم. کما این که هیچ کدوم از این احساسات منفی رو هم ندارم. بلکه برای این که یادم باشه اگه الان در مسیر فعلی هستم، یعنی انتخاب کردم که در هزاران مسیر دیگه نباشم و اون ها رو فدا کنم. پس حالا که اینجا هستم و در این مسیر قرار دارم، دلم میخواد جوری 100 خودم رو براش بذارم و عمل کنم که اون sacrifice ها واقعا ارزشش رو داشته باشند.

‌ ‌برای من، بیشتر از کارهای بزرگ، کارهای جدید ترسناکن؛ کارهایی که تا حالا انجامشون ندادم. مخصوصاً وقتی یه طرف ماجرا یه آدمیزاد دیگه‌ست. مثل اولین معامله‌ی بزرگ، اولین بار بنگاه رفتن، بردن ماشین به تعمیرگاه و چیزهایی از این قبیل. به دلیلش هم خیلی فکر کردم. فکر می‌کنم یکی از دلایل اصلیش بی‌اعتمادیه. یعنی فکر می‌کنم اغلب آدم‌ها اون‌قدر سودجو هستن که خیلی بیشتر از حقشون رو ازت می‌خوان و اگه امکانش رو داشته باشن، تا جایی که بتونن ازت می‌کَنن. البته که همه این‌جوری نیستن، ولی خب نمی‌شه هم گفت نگرانی کاملاً بی‌جاییه. توی این موقعیت‌ها، چون ممکنه سررشته‌ای هم نداشته باشی، هر اتفاقی ممکنه بیفته و این ترسناکه. احساس فریب خوردن، احساس بی‌کفایتی، خود ضرر مالی و البته بی‌اعتمادی‌ای که بعدش ممکنه به آدم‌ها پیدا کنی، همه و همه دردناکن. البته شاید بخش مهمی از ترس من، خودِ احتمال ضرر کردن نباشه؛ ممکنه این باشه که ندونم چطور باید از خودم در برابرش محافظت کنم. اینکه ندونم چه سؤالی باید بپرسم، چه چیزی رو باید بررسی کنم، کجا باید شک کنم و از کجا به بعد دارم زیادی سخت می‌گیرم. یه جور احساس بی‌دفاع بودن در برابر کسی که قواعد بازی رو می‌دونه... از طرفی، انگار توی این موقعیت‌ها فقط پول یا وقت نیست که در معرض خطر قرار می‌گیره؛ تصویر خودمون از خودمون هم هست. دوست نداریم ساده فرض بشیم، سرمون کلاه بره یا بعداً با خودمون فکر کنیم چطور متوجه چیزی نشدیم که برای بقیه بدیهی بوده. گاهی حتی ترس از اینکه خودمون رو ناتوان و بی‌عرضه ببینیم، از خودِ ضرر دردناک‌تره. اما مسئله اینجاست که آدم نمی‌تونه تا یاد گرفتن همه‌چیز، دست به هیچ کار جدیدی نزنه. چون خیلی از چیزهایی که برای اولین بار انجام می‌دیم، فقط با انجام دادنشون یاد گرفته می‌شن. نمی‌شه قبل از اولین معامله، تجربه‌ی صدتا معامله رو داشت؛ نمی‌شه قبل از مواجهه با آدم‌های مختلف، فهمید با چه جور آدمی طرفی. شاید راه‌حل باید این باشه که یاد بگیریم به‌جای اینکه از آدم‌ها مطمئن باشیم، به فرایندها و سازوکارهایی تکیه کنیم که احتمال آسیب دیدنمون رو کمتر می‌کنن. قیمت بگیریم، سؤال بپرسیم، قرارداد بخونیم، نظر چند نفر رو بدونیم و وقتی چیزی رو نمی‌فهمیم، به‌جای خجالت کشیدن، اعتراف کنیم که نمی‌دونیم. شاید هم لازم باشه بپذیریم که گاهی با وجود همه‌ی این کارها باز هم اشتباه می‌کنیم. مهم اینه که اشتباه‌هامون تا جای ممکن کم‌هزینه و قابل جبران باشن. قرار نیست از همون اول بلد باشیم. فکر می‌کنم یکی از بخش‌های مهم بزرگ شدن همینه: اینکه کم‌کم یاد بگیریم چطور در دنیایی زندگی کنیم که نه می‌شه به همه اعتماد کرد و نه می‌شه بدون اعتماد کردن به کسی کاری از پیش برد. ‌

‌ ‌هنوز نپذیرفتم که زندگی همینه. همیشه یه تصویر مبهم از زندگی توی ذهنم داشتم و هنوزم دارم؛ اینکه زندگی واقعی انگار از یه جای دیگه شروع می‌شه. یه جای خلوت‌تر، آروم‌تر و بی‌دغدغه‌تر که بالاخره می‌تونی توش نفس بکشی و احساس کنی داری زندگی می‌کنی، نه اینکه فقط روزها رو بگذرونی. این روزها ذهنم خیلی شلوغه. انگار هزار تا تب توی مرورگرم باز مونده و هیچ‌کدوم هم بسته نمی‌شن. کار و مسئولیت‌ها، زندگی شخصی، خانواده و تلاش برای فرار از این تورم کشنده، تمام روزم رو پر می‌کنن. مدام درگیر یه چیزی‌ام و هنوز از یکی فارغ نشدم، بعدی شروع می‌شه. کاری به خوب و بدش یا قشنگی و زشتیش ندارم. مسئله مهم‌تر اینه که زندگی واقعاً همینیه که هست؛ شاید درست‌تر اینه که باید به جای عبور کردن، همین شلوغی‌ها، نگرانی‌ها و مسئولیت‌ها رو هم زندگی کنی. اینکه بتونی هم‌زمان که رنجش رو هم تحمل کنی، از جاهای خوب‌اش هم لذت می‌بری... اما حس می‌کنم خودم مثل کسی که از یه معبر جنگی رد می‌شه، فقط از همه‌چیز عبور می‌کنم. از موقعیت‌ها، احساسات، و آدم‌ها. به همه‌چیز تو دلم Pass می‌دم و می‌رم سراغ بعدی. انگار زندگیم شده یه فهرست بلندبالا از کارهایی که باید تیک بخورن؛ بدون اینکه فرصت کنم واقعاً چیزی رو تجربه کنم یا ازش لذت ببرم. فکر می‌کنم دلیلش اینه که هنوز یه جای دیگه رو برای زندگی کردن در نظر گرفتم. یه تصویر ذهنی از زندگی خوب که با چیزی که الان داریم فرق می‌کنه. انگار قراره فعلاً چشم‌بسته ادامه بدم، همه‌چی رو تحمل کنم و از همه‌چیز بگذرم تا شاید یه روزی، یه جایی در آینده، بالاخره به اون زندگی برسم. اما مسئله اینه که اون زندگی هیچ‌وقت به اون شکلی که توی ذهنمه در دسترس نیست. دیگه واقعیت رو می‌دونم. همیشه یه چیزی پیدا میشه که باید حل بشه، یه نگرانی که باید برطرف بشه یا یه مسئولیت تازه که از راه می‌رسه. و بدتر از همه اینکه، انگار تا وقتی دارم برای رسیدن به اون زندگیِ فرضی از چیزهایی که هست می‌گذرم، همین زندگی واقعی هم داره تموم میشه. تجربه کردن و زندگی کردن اتفاق نمی‌افته... ‌ ‌

‌ حتماً شما هم از این فیلم‌های ترسناک کلیشه‌ای دیدید؛ یه مرد یا زن جوون و بی‌دست‌وپا وارد منطقه یا خونه‌ای رازآلود می‌شه و بعد از صحنه‌هایی پر از ترس و تعلیق و ابهام، ناگهان با موجود پلیدی روبه‌رو می‌شه. و از اینجاست که یه تعقیب‌وگریز بی‌انتها هم شروع می‌شه. مهاجم تهدید می‌کنه، آزار می‌ده، آسیب می‌زنه و حتی به یک قدمی از بین بردن آدم قصه‌مون می‌رسه. همه‌چیز تموم‌شده به نظر می‌رسه تا وقتی که همون آدم، همون قربانی با دیدن زخم‌هاش و اینکه دیگه چاره‌ای نداره، از فرار کردن دست می‌کشه، برمی‌گرده و ضعیف و قربانی بودن رو فراموش می‌کنه. حتی در بعضی از سناریوها، مخصوصاً اگه آدم مهمی رو از دست داده باشه، اونه که کنترل بازی رو بدست می‌گیره و می‌خواد مهاجم قبلی رو تعقیب و شکار کنه. همین‌جاست که ما هم به‌عنوان بیننده، کورسوی امیدی پیدا می‌کنیم و حتی دل‌مون خنک می‌شه. البته احتمالا یادمون نمیره این شکارچی در واقع همون آدم بی‌دست‌وپای چند ساعت یا چند روز پیشه؛ هیچ چیزی عوض نشده، به غیر از بلاهایی که سرش اومده و اتفاقاتی که از سر گذرونده. و چاره‌ای که دیگه نداره. اینجاست که می‌فهمیم شاید یه بخش مهمی از ماجرا در مورد توانایی‌‌ها نیست، در مورد ذهنیت ماست. همینکه می‌خوایم قربانی باشیم یا جنگجو و مهاجم. البته منم می‌دونم زندگی واقعی شبیه فیلم‌ها، مخصوصا فیلم‌های ترسناک نیست و همیشه تعقیب‌وگریز و نقطه‌ی استیصال و استحاله‌ای وجود نداره... و به همین خاطرم هست که خیلی‌ها هستن که تا پایان عمرشون، به جای دویدن و دنبال کردن، فقط قدم می‌زنن.... ‌

می‌گویند «یک انسان خوب بدون توانایی اعمال قدرت و خشونت فقط می‌تواند منتظر بماند تا شرور از خود رحم نشان دهد.» اخلاق و خوب بودن به تنهایی نمی‌تواند از انسان دفاع کند. اگر شر توانایی اعمال شرارت را دارد، خوبی فقط می‌تواند به انتظار این بماند که شر خودش «تصمیم» بگیرد تا از خود رحمی نشان بدهد. اخلاق شاید به فرد نشان بدهد که چیزی خوب است، اما این قدرت و توانایی اعمال زور در مقابل شرارت است که اجازه می‌دهد تا بتوانی از آن خوبی دفاع کنی.

‌ ترانه: از او بگو به دنیا مونا برزویی از او بگو به دنیا، از او که قصّه‌ای داشت ‏او جشنِ زندگی بود، سروی که قد برافراشت ‏از اُجرتِ گلوله، از شر که می‌هراسد ‏از مادری که او را از خال می‌شناسد ‏از او بگو به دنیا، ای شاهدِ غروبان! ‏این رقصِ بی‌سران است، این داغِ پایکوبان ‏یاد آر اگر رگ‌ات را با مرگ می‌خراشی ‏تو بازمانده‌ای تا او را گواه باشی! ‏دیدی که بر مزارش، رقصِ پدر کدام است؟ ‏این هلهله عزا نیست، آئینِ انتقام است «بگو به دنیا» تقدیم به تمام انسان‌هایِ شجاعی‌ست که برای آزادی، کرامت و آینده‌ای بهتر به خیابان آمدند و دیگر هرگز به خانه بازنگشتند. پشتِ هر عدد، یک انسان بود؛ یک چهره، یک نام، یک خانواده، یک زندگی. این تصاویر و این خاطره‌ها برای آن‌هاست؛ برای آن‌هایی که صدایشان خاموش شد، امّا هرگز فراموش نمی‌شوند. ‌ ‌ ‌

‌ یه چیز مهم دیگه هم اینه که دونستن یه مساله، لزوماً منجر به تغییر رفتار در همون راستا نمی‌شه. مثلاً من می‌دونم چیزی که امروز اسمش رو گذاشتم «گارد»، «اجتناب» یا «بی‌اعتمادی»، یه زمانی یه راه نسبتاً منطقی برای محافظت از خودم بوده. می‌فهمم که این استراتژی شاید یه جاهایی نجاتم داده، و از طرفی قرار نیست تا ابد هم به دردم بخوره و یه‌جا باید تموم بشه. ولی حتی وقتی اینو می‌فهمی، سیستم عصبی و عادت‌های رفتاری‌ات الزاماً با استدلال منطقی تو هماهنگ نمی‌شن. ‌ ‌ ‌آگاهی می‌تونه از رفتار جلو بیافته. ‌ ‌

‌ تو تراپی فهمیده بودم گارد داشتنم در برابر دوستی و صمیمیت ممکنه برگرده به یه خاطره عجیب از دوران مدرسه‌ام و تجربه‌ای که با دو تا از دوستام داشتم؛ یه حمله و یه زد و خورد کاملاً یهویی و بی‌دلیل از سمت هر دو نفر اون‌ها و احساس عدم امنیتی که بعد از اون پیدا کردم... البته یه چیزی که تو تراپی به نظرم مهمه اینه که اگه یه دفعه اتصال یه عادت/رفتار/تروما رو به یه خاطره از کودکی حس کردی (یکی از اون لحظه‌های Ahaaaa)، فکر نکنی تمام ماجرا همون بوده... احتمالاً خیلی چیزهای دیگه هم دخیل بوده که مهمه پیداشون کنی. این کاوش درون خودت و گذشته‌ت (چه با تراپی و چه بدون اون) خیلی چیز عجیبیه و کم‌کم می‌بینی چه خاطره‌هایی رو کلاً پاک کردی از ذهنت؛ چون احتمالاً امکان هم‌زیستی و ادامه دادن باهاشون رو نداشتی... ‌ ‌

‌ به یاد جاویدنامان 💔 و به یاد تمام انسان‌هایی که در این سال‌ها، قربانی جهل، ایدئولوژی، قدرت، مافیا، رانت و فساد شدند؛ آدم‌هایی که سهم‌شون از زندگی، خیلی بیش‌تر از اون چیزی بود که به آن‌ها داده شد. ‌ ‌

‌ اشتباه‌ها فقط بهت نمی‌گن «کجا رو غلط رفتی»؛ یه چیز مهم‌تر رو هم لو می‌دن: ذهنت چطوری اشتباه می‌کنه. مثلاً ممکنه پیش‌بینی‌ات درباره یه اتفاق غلط از آب دربیاد، اما وقتی برگردی و ببینی چرا اشتباه کردی، تازه چیزهای جالب‌تری پیدا می‌کنی؛ می‌بینی کجا زیادی به تجربه قبلی تکیه کردی، و کجا فقط دنبال چیزهایی گشتی که حرف خودت رو تأیید کنن. در واقع هر اشتباه می‌تونه یه جور آزمایش ذهن باشه. چون نتیجه فقط بهت نمی‌گه جواب غلط بوده؛ نشونت می‌ده مغزت برای رسیدن به اون جواب غلط، از چه مسیری رفته. و این شاید از خودِ جواب درست باارزش‌تر باشه؛ چون اگر فقط نتیجه رو اصلاح کنی، ممکنه دفعه بعد دوباره از یه مسیر دیگه به اشتباه دیگه‌ای برسی. ولی اگر الگوی اشتباه کردنت رو بشناسی، کم‌کم داری خودِ سیستم فکری‌ات رو اصلاح می‌کنی. ‌ ‌

‌ کتاب «اشتباه کردن» کاترین شولز از یه سؤال ساده شروع می‌کنه: چرا این‌قدر عاشق «حق داشتن»یم؟ فرقی نمی‌کنه بحث سر سیاست باشه یا آبگوشت، اقتصاد باشه یا فوتبال؛ همین که حس کنیم درست می‌گیم، یه لذت عجیبی رو تجربه می‌کنیم. حتی فقط احساسِ درست بودن هم برامون کافیه. مشکل از جایی شروع می‌شه که اشتباه کردن رو فقط یک خطای ساده نمی‌بینیم؛ انگار اشتباه فوراً تبدیل می‌شه به مدرکی علیه هوش، قضاوت، شخصیت و حتی اخلاق‌مون. شولز می‌گه شاید بزرگ‌ترین اشتباه ما، اشتباه درباره خودِ اشتباه باشه. اشتباه کردن الزاماً نشونه کم‌عقلی یا ناتوانی نیست؛ اتفاقاً بخش جدایی‌ناپذیر شناختنه. بدون امکان اشتباه، اصلاً یادگیری، تجربه، شجاعت و حتی خلاقیت معنی نداشت. در واقع، چیزی که بیشتر از «درست بودن» می‌تونه به ما یاد بده چه جور آدمی هستیم، همین لحظه‌ایه که می‌فهمیم اشتباه کردیم و می‌بینیم حالا می‌خوایم با این حقیقت چیکار کنیم. ‌ ‌

‌ یکی از خطاهای ذهنیم اینه که فکر می‌کنم با «عقل سلیم» می‌شه درباره تقریباً هر چیزی حرف زد. مثلاً یه موضوع تخصصی میاد وسط؛ اقتصاد، فلسفه، روان‌شناسی... و ذهنم خیلی سریع می‌گه: «خب، معلومه دیگه! منطقیه که باید این‌طوری باشه.» مشکل اینجاست که منطقی به نظر رسیدن، با درست بودن فرق داره. عقل سلیم برای زندگی روزمره ابزار فوق‌العاده‌ایه، ولی تو خیلی از مسائل پیچیده (و مخصوصا علمی) شهود و عقل سلیم دیگه کافی نیستن. چون ما معمولاً با اطلاعات ناقص، تجربه محدود و مدل‌های ذهنی ساده، درباره سیستم‌های پیچیده قضاوت می‌کنیم. مثلاً اینکه «وقتی قیمت چیزی بالا می‌ره، مردم کمتر می‌خرنش» عقل سلیمه؛ اما وقتی وارد اقتصاد واقعی می‌شی، پای کشش تقاضا، جانشین‌ها، انتظارات، درآمد، تورم، سیاست پولی و ده‌ها متغیر دیگه وسط میاد. یا در روابط انسانی، اینکه «اگر کسی دوستت داشته باشه، رفتارش نشون می‌ده» حرف قابل فهمیه؛ ولی آدم‌ها همیشه مطابق احساسات‌شون رفتار نمی‌کنن و گاهی ترس، سبک دلبستگی، ملاحظات اجتماعی یا هزار عامل دیگه رفتار رو پیچیده می‌کنه. تجربه هم همیشه نجاتمون نمی‌ده. ممکنه یک اتفاق رو پنج بار دیده باشیم و فکر کنیم قاعده‌اش رو فهمیده‌ایم، در حالی که فقط پنج نمونه از یک دنیای خیلی بزرگ رو دیده‌ایم. ‌ ‌

‌ خودآگاهی فقط این نیست که بفهمیم «من چه حسی دارم؟»؛ یک مرحله عمیق‌ترش اینه که بپرسیم: «چرا ذهن من این اتفاق را این‌طور معنا کرد؟» ‌ ‌

‌‌ با این حال، اگر منش کاملاً ثابت باشد، توبه، تربیت، عشق، رنج و شکست چه معنایی دارند؟ ‌ ‌