Биики халандаар
رفتن به کانال در Telegram
Күн аайы саха устуоруйатыгар сыһыаннааҕы Бикипиэдьийэттэн сүһэн суруйабыт. Эбиилээх-көҕүрэтиилээх буоллаххытына дьаһабылга @Halan_Chuekke суруйуҥ. 📆 Былыргыны билэр киһи аныгыны да өйдүүр, кэскили да ыйдаҥардар
نمایش بیشتر880
مشترکین
اطلاعاتی وجود ندارد24 ساعت
-27 روز
-130 روز
در حال بارگیری داده...
کانالهای مشابه
ابر برچسبها
هیچ دادهای
مشکلی وجود دارد؟ لطفاً صفحه را تازه کنید یا با مدیر پشتیبانی ما تماس بگیرید.
اشارات ورودی و خروجی
---
---
---
---
---
---
جذب مشترکین
ژوئیه '26
ژوئیه '260
در 0 کانالها
ژوئن '26
+6
در 0 کانالها
Get PRO
مه '26
+3
در 3 کانالها
Get PRO
آوریل '26
+9
در 1 کانالها
Get PRO
مارس '26
+18
در 2 کانالها
Get PRO
فوریه '26
+16
در 4 کانالها
Get PRO
ژانویه '26
+33
در 3 کانالها
Get PRO
دسامبر '25
+26
در 5 کانالها
Get PRO
نوامبر '25
+39
در 7 کانالها
Get PRO
اکتبر '25
+37
در 6 کانالها
Get PRO
سپتامبر '25
+23
در 10 کانالها
Get PRO
اوت '25
+30
در 7 کانالها
Get PRO
ژوئیه '25
+4
در 3 کانالها
Get PRO
ژوئن '25
+14
در 5 کانالها
Get PRO
مه '25
+22
در 4 کانالها
Get PRO
آوریل '25
+17
در 7 کانالها
Get PRO
مارس '25
+16
در 4 کانالها
Get PRO
فوریه '25
+75
در 6 کانالها
Get PRO
ژانویه '25
+89
در 8 کانالها
Get PRO
دسامبر '24
+36
در 6 کانالها
Get PRO
نوامبر '24
+23
در 5 کانالها
Get PRO
اکتبر '24
+42
در 6 کانالها
Get PRO
سپتامبر '24
+26
در 5 کانالها
Get PRO
اوت '24
+33
در 4 کانالها
Get PRO
ژوئیه '24
+22
در 5 کانالها
Get PRO
ژوئن '24
+24
در 7 کانالها
Get PRO
مه '24
+35
در 3 کانالها
Get PRO
آوریل '24
+16
در 1 کانالها
Get PRO
مارس '24
+21
در 4 کانالها
Get PRO
فوریه '24
+43
در 10 کانالها
Get PRO
ژانویه '24
+62
در 7 کانالها
Get PRO
دسامبر '23
+20
در 7 کانالها
Get PRO
نوامبر '23
+72
در 7 کانالها
Get PRO
اکتبر '23
+17
در 3 کانالها
Get PRO
سپتامبر '23
+33
در 0 کانالها
Get PRO
اوت '23
+41
در 0 کانالها
Get PRO
ژوئیه '23
+16
در 0 کانالها
Get PRO
ژوئن '23
+42
در 0 کانالها
Get PRO
مه '23
+114
در 0 کانالها
Get PRO
آوریل '23
+5
در 0 کانالها
Get PRO
مارس '23
+16
در 0 کانالها
Get PRO
فوریه '23
+15
در 0 کانالها
Get PRO
ژانویه '23
+21
در 0 کانالها
Get PRO
دسامبر '22
+46
در 0 کانالها
Get PRO
نوامبر '22
+14
در 0 کانالها
Get PRO
اکتبر '22
+37
در 0 کانالها
Get PRO
سپتامبر '22
+19
در 0 کانالها
Get PRO
اوت '22
+389
در 0 کانالها
| تاریخ | رشد مشترکین | اشارات | کانالها | |
| 10 ژوئیه | 0 | |||
| 09 ژوئیه | 0 | |||
| 08 ژوئیه | 0 | |||
| 07 ژوئیه | 0 | |||
| 06 ژوئیه | 0 | |||
| 05 ژوئیه | 0 | |||
| 04 ژوئیه | 0 | |||
| 03 ژوئیه | 0 | |||
| 02 ژوئیه | 0 | |||
| 01 ژوئیه | 0 |
پستهای کانال
От ыйын 11 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇺🇳 ХНТ — Сир нэһилиэнньэтин күнэ. 1987 сыллаахха бу күн аан дойдуга дьон ахсаана 5 млрд куоһарбыт. Сиргэ киһи аһара элбээн эгэлгэ кыһалҕа үөскүөн, айылҕа иҥин айгырыан сөп диэн, бу кыһалҕаларга болҕомто тардаары ХНТ олохтообута.
🇪🇺 ЕС — Сребреница олохтоохторун геноцидын сиэртибэлэрин ахтан ааһар күн[1]
🇦🇷 Аргентина — Бандонеон күнэ
🇧🇪 Бельгия — Фламандия төрүт олохтоохторун күнэ;
🇨🇳 Кытай — Байҕал күнэ
🇲🇳 Монголия
▫️«Надом» саҕаланар (от ыйын 11–15 күннэригэр буолар);
▫️Тутулуга суох буолуу күнэ (1921);
🔹 1851 — Саха уобалаһа Иркутскай күбүөрүнэттэн араарылларын туһунан быһаарыныы ылыныллыбыт: "Саха уобалаһын салайыы туһунан" балаһыанньа бигэргэммит. Онон 1852 сыл тохсунньу 13 (урукку истиилинэн тохсунньу 1) күнүттэн Саха сирэ Илин Сибиир күбүрүнээтэристибэтигэр күбүөрүнэ бырааптаах туспа уобалас (самостоятельная область на правах губернии) буолбут.
🔹 1913 — Саха уобалаһын күбүрүнээтэринэн 1907 сыллаахтан олорбут Иван Крафт уурайан эрэринэн, Дьокуускай куорат дуумата киниэхэ бочуоттаах гражданин аатын иҥэрбит.
🔹 1918 — Иркутскай чехословактар илиилэригэр киирбитэ, ити кэнниттэн үрүҥ гвардеецтар Уус-Куту, Киренскэйи ылбыттара. Салгыы Саха сирэ барыта саҥа былааска бэриммитэ. Өрөбөлүүссүйэ кыттыылаахтара (ол иһигэр хомуньуустар) тутуллан сорохторо Иркутскайга хаайыыга утаарыллыбыттара.
🔹 1921 — Монгуол норуотун аармыйата Кыһыл Аармыйа көмөтүнэн Кытай оккупааннарын уонна нуучча үрүҥнэрин кыайан Монголияҕа былааһы ылбыт.
🔹 1922 — атыыһыт Петр Кушнарев Чурапчыга ыстааптанан олорор ВЯОНУ бэрэссэдээтэлэ, Саха уобалаһын салайааччытыгар Петр Куликовскайга Эмиэрикэттэн суругар Саха сирин уопсастыбаннаһын көрдөһүүтүн толорон үбүнэн көмөлөһүөх буолбут.
🔹 1947 — Алдан уокуруга ликвидацияламмыт.
🔹 2000 — Амма улууһугар СӨ бырабыыталыстыбатын уураҕынан "Амма" диэн 735 430 га иэннээх эркээйи сир (нууч. ресурсный резерват) тэриллибит.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1873 сыллаахха урукку ааҕыыннан бэс ыйын 29 күнүгэр (аныгыннан от ыйын 11 күнүгэр) Дьокуускайга нуучча хаһаагын дьиэ кэргэнигэр Пётр Староватов төрөөбүт. Бу киһи Бүлүүгэ учууталлыы олорон 1928 сыллаахха Сэбиэскэй Сойууска бастакы 4 Үлэ дьоруойдарыттан биирдэстэрэ буолбута.
▫️1915 — Петр Решетников (1960 өлб.) — Саха тыйаатырын артыыһа, киинэ артыыһа, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыһа.
▫️1937 — Михаил Хатылаев — устуоруйа дуоктара, профессор.
▫️1939 — Игорь Литвинов — СӨ үтүөлээх артыыһа, концертмейстер.
Өлбүттэр:
▫️1979 — Николай Кондаков (1920 төр.) — Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, суруналыыс, араадьыйа эрэдээктэрэ.
▫️2004 — Эдхям Тенишев (1921 төр.) – тюрколог, РАН тыл үөрэҕин үнүстүүтүн ураал-алтаай тылларын салаатын сэбиэдиссэйэ, «Сэбиэскэй тюркология» сурунаал уонна «Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков» элбэх туомнаах таһаарыы кылаабынай эрэдээктэрэ.
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут| 2 | От ыйын 10 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🌏 Тесла күнэ. Айааччы, учуонай Никола Тесла төрөөбүт күнэ.
🇷🇺 Арассыыйа — Полтааваҕа кыайыы күнэ (1709 с. от ыйын 8 күнүгэр буолбута);
🇧🇸 Багаамалар — Тутулуга суох буолуу күнэ (1973)
🇲🇷 Мауритания — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ
🇲🇳 Монголия — Былаах күнэ[1];
🇯🇵 Япония — Натто күнэ (сояттан оҥоһуллар ас-үөл күнэ).
🔹 1806 — Веллор өрө туруута — Ииндийэҕэ сипайдар (олохтоох саллааттар) Ост-Ииндийэ хамапаанньатын утары бастакы өрө туруулара.
🔹 1917 — Дьокуускайга саха интэлигиэнсийэтин "Көҥүл" сойуус чилиэннэрэ көскө сылдьар дьону кытта холбоһон "Саха федералистарын үлэһит сойууһа" (нууч. Якутский трудовой союз федералистов) диэн баартыйаны тэрийбиттэр.
🔹 1918 — Сэбиэттэр бүтүн Арассыыйатааҕы V сийиэстэрэ Арассыыйа бастакы сэбиэскэй конституциятын ылыммыт. Бу докумуоҥҥа дойду аата чопчуламмыт: Российская Социалистическая Федеративная Советская Республика (РСФСР). Төрүт сокуон олоххо тоҕус хонугунан от ыйын 19 күнүгэр үлэҕэ киирбитэ.
🔹 1934 — ССРС-ка НКВД тэриллибит, 1946 сыллаахха аата МВД диэҥҥэ уларыйбыт.
🔹 1941 — Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Смоленскайдааҕы кыргыһыы саҕаламмыт. Бу икки ый устата буолбут кыргыһыыга Кыһыл аармыйа элбэх сүтүктэммитэ, вермахт сэриилэрэ бөдөҥ ситиһиилэммиттэрэ. Ол эрээри ньиэмэстэр Москубаҕа кыайан тиийбэтэхтэрэ.
🔹 1964 — Битлзтар «A Hard Day’s Night» альбомнара атыыга тахсыбыт, мантан ыла аан дойдуга битломания саҕаламмыт.
🔹 1991 — Борис Ельцин Арассыыйа бэрэсидьиэнэ буолбут. Кини бу солоҕо 1999 сыл ахсынньы 31 күнүгэр диэри олорбута.
Төһө да Ельциҥҥэ араастык сыһыаннаһыахха сөп эрээри, дьиктитэ диэн, кини бэйэтин кириитикэлииллэрин, ону ааһан үөҕэллэрин да, саба тута сатаабат этэ.
🔹 1998 — Усуйаана улууһугар үөскүү сылдьыбыт Власово бөһүөлэк учуоттан уһуллубута. 1989 с. биэрэпискэ 2087 киһи олоро сылдьыбыта бэлиэтэммит.
🔹 2003 — СӨ Төрүт сокуонун 55-с (дьокутааттар биир мандааттаах уонна өрөспүүбүлүкэ уокуругуттан талыллалларын туһунан), 62-с (сокуону уларытарга көҕүлээһин туһунан), 93-с ыстатыйаларыгар уларытыылар киирбиттэр.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1509 — Жан Кальвин — христианство реформатора, кальвинизмы төрүттээччи.
Кэрэхсэбиллээҕэ диэн итэҕэл реформатын ылыммыт дойдуларга экэниэмикэлэрин сайдыыта түргэтээбитэ.
▫️1927 — Дьокуускайга Валентина Николаева — устуоруйа билимин хандьылаата, Саха Сирин сэбиэскэй кэминээҕи устуоруйатын үөрэппит биллиилээх чинчийээччи.
▫️1932 — Үөһээ Бүлүү Боотулуутугар Николай Амыдаев — худуоһунньук, муосчут, СӨ үөрэҕириитин туйгуна.
▫️1949 — Сунтаар Бүлүүчээнигэр Юрий Степанов — Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйа харыстабылын, социальнай сулууспа туйгуна. Талааннаах хирург, Өрөспүүбүлүкэтээҕи Реабилитациялыыр киин дириэктэрэ.
▫️1957 — Мэҥэ-Хаҥалас оройуонун Төҥүлү сэлиэнньэтигэр Виктор Игнатьев — мэдиссиинэ билимин дуоктара, профессор, үрдүкү категориялаах хирург, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх бырааһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин доруобуйатын харыстабылын туйгуна.
Өлбүт:
▫️1858 — Огюст Монферран (1786 төр.), Франция уонна Арассыыйа архитектора, Санкт-Петербурга Исаакий собуорун уонна Александровскай колонна ааптара.
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут | 41 |
| 3 | Соторутааҕыта дойду бэрэсидьиэнэ Нуучча тылын уонна Арассыыйа омуктарын тылларын өйүүр Сэбиэт мунньаҕын ыыппыта. Онно үөрэх миниистирэ Сергей Кравцов оскуолаҕа 50-тан тахса Пушкин айымньыта булгуччу үөрэтиллэрин (икки арамаана ону таһынан иккилиитэ барыллар: бастаан орто кылаастарга, онтон 10-11 кылаастарга) кэпсээбитэ, Расул Гамзатов (мунньах Дагестааҥҥа буолбута) айымньылара дойду үрдүнэн 5-с, 8-с уонна 11-с кылааска үөрэтиллэллэрин ахтан аһарбыта.
Саха ханнык айымньытын Арассыыйа үрдүнэн үөрэтиэххэ сөбүй? Ким эмит толкуйдаан көрбүттээх дуо? Санааҕытын ырытыыга суруйуҥ. | 48 |
| 4 | Биир бөлөххө мөккүспүттэр, ханнык эрэ атыыһыт туһунан суруйууга "былыр дьадаҥы саха 5 ынахтаах этэ" диэбиттэрин кытта сөбүлэспэккэ. Эн санааҕар былыргы орто саха ыала (баай буолбатах) хас ынахтааҕа буолуой? | 49 |
| 5 | Ырытыыга суруйааччыгыт дуо? | 47 |
| 6 | От ыйын 9 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇦🇺 Австралия — Конституция күнэ
🇦🇿 Азербайджан — Дипломатия үлэһиттэрин күнэ
🇦🇷 Аргентина — Тутулуга суох буолуу күнэ, Соҕуруу Америка холбоһуктаах провинциялара Tucumán сийиэһин 1816 сыллаахха ыыппыттар
🇰🇿 Казахстаан — Уу хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин күнэ
🇰🇭 Камбодьа — Мас күнэ (Arbor Day)
🇲🇦 Марокко — Хасан II күнэ
🇨🇦 Нунавут (Канаада) — Нунавут күнэ. 1993 сыллаахха плебисцит кэнниттэн Канаада түмэнэ Нунавут сокуонун ылыммыт, алта сыл буолан баран Нунавут Хотугулуу-Арҕаа территорияттан арахсан туспа территория бырааптаммыт. 2000 сыллаахха бастаан бэлиэтэммит.
🔹 1401 — Тимур Джалаиридтар султанааттарыгар кимэн киирбит, Багдад куораты урусхаллаабыт.
🔹 1762 — Сыл аҥаара Арассыыйаны салайбыт ыраахтааҕы Петр III (Петр I кыыһын уола, аҕата ньиэмэс) саагыбар оҥорон былаастан туораппыттар, кини оннугар ойоҕо Екатерина II (кэргэн тахсыан иннинэ Пруссия куоратын принцессата этэ) бүрүстүөлгэ олорбут. Биир уоллаахтар этэ (кэлин ийэтэ өлбүтүн кэннэ Павел I диэн ыраахтааҕы буолбута). Петр III биир нэдиэлэ буолан баран өлөн хаалбыта, хайдах өлбүтэ чопчу биллибэт, дьоҥҥо геморройтан сылтаан сүрэҕэ тохтообут диэн быһаарбыттара.
🔹 1790 — Фиин хомотугар Швеция флота Арассыыйа флотун үлтүрүппүт (билиҥҥи Финляндия Котка куоратын аттыгар). Бу кыргыһыы Швеция байҕалга саамай бөдөҥ кыргыһыытынан буолбута, ону тэҥэ Балтика байҕалыгар буолбут саамай бөдөҥ кыргыһыы (Швеция 275 хараабылыгар 14 тыһ. киһилээҕэ, Арассыыйа 240-274 хараабылыгар 18,5 тыһ. киһилээҕэ). Манан Арассыыйа-Швеция 1788–1790 сс. сэриитэ түмүктэммитэ.
🔹 1918 — Центросибирь бэрэстэбиитэлэ, Сэбиэскэй былааһы олохтооһун инструктора Былатыан Ойуунускай Саха сирин үлэлээн иитиллээччилэригэр туһаайан олохтоох сэбиэттэри тэрийэргэ ыҥырбыта.
🔹 1922 — И.П. Мизин хамандыырдаах кыһыл этэрээт Уус-Майа сэлиэнньэлэрин Петропавловскайы, Уус Майаны, Троицкайы босхолообут.
🔹 1944 — Аан дойду иккис сэриитэ бүтүүтүн саҕана Тали-Ихантала кыргыһыытыгар Сэбиэскэй Сойуус кимэн киириитин Финляндия тохтоппут. Онон сэрии кэнниттэн Финляндия тутулуга суох капиталистыы дойдунан хаалбыт.
🔹 1993 — Канаадаҕа Хотугулуу-Арҕаа Территориялартан Нунавут диэн инуиттар (эскимостар) олорор сирдэрэ туспа территория буолан араарыллыбыт. Бу Арктикаҕа сытар олус киэҥ уонна аҕыйах нэһилиэнньэлээх сир (2012 сыллаахха — 33 тыһ. киһи).
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1930 — Павел Григорьев төрөөбүт, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ (1989 өлбүт)
▫️1932 — Николай Берестов — композитор, Дьокуускайдааҕы музыка училищетын учуутала. 1964 сыллаахтан Саха сиригэр олорбут уонна үлэлээбит композитор, саха төрүт муусукатын чинчийээччи, саха муусукатын тэриллэрин (үнүстүрүмүөннэрин) түмэлин тэрийээччи, хомуһу симфоническай оркестрга киллэрэн онно оонньуур сүрүн үнүстүрүмүөн быһыытынан аан бастаан туһаммыта. Саха сирин композитордарын сойууһун төрүттээбитэ уонна уон сыл тухары салайан үлэлэппитэ (1979-1989).
▫️1959 — Леонид Владимиров — РФ уонна СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, РАЕН академига, биология билимин дуоктара, профессор, Ил Түмэн дьокутаата.
🔹 1962 — бэйиэт, суруйааччы, суруналыыс, "Күрүлгэн" уус-уран сурунаал эрэдээктэрэ Арчылан.
Өлбүт:
▫️2010 — Василий Роббек — Саха Өрөспүүбүлүкэтин Билимин Академиятын академика, тыл үөрэҕин билимнэрин дуоктара, Хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар кыһалҕаларын Институтун төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ, 1992 сылтан 2008 сыллаахха диэри салайбыта.
🔹 Манна сиһилии көрүөххүн сөп.
Биики Халандаар | Сурут | 52 |
| 7 | От ыйын 8 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🌏 Аан дойдуга аллергияны кытта охсуһуу күнэ (Аллергия аан дойдутааҕы тэрилтэтэ уонна Иммунопатология аан дойдутааҕы тэрилтэтэ)[1]
🇷🇺 Арассыыйа — Арассыыйаҕа дьиэ кэргэн, таптал уонна бэриниилээх буолуу күнэ (Петр уонна Феврония күннэрэ). 2008 сылтан бэлиэтэнэр.
🔹 1497 — Васко да Гама Ииндийэҕэ бастакы быһаччы айаныгар туруммут.
🔹 1709 — Полтааватааҕы кыргыһыы. Бу сүүрбэччэ сыл Швеция атын дойдулары кытта сэриилэспит (Арассыыйа историографиятыгар Хотугу сэрии диэн ааттанар) сэриитин саамай улахан кыргыһыыта этэ. Сэрии өссө да 12 сыл тухары салҕаннар, манна хотторон баран Швеция дьиҥнээхтик кыайан өрүттүбэтэҕэ. Бүөтүр I саамай киэн туттар кыргыһыыта этэ.
🔹 1833 — Ункяр-Искелеси эйэ, доҕордоһуу уонна көмүскэнии сойууһун туһунан сөбүлэҥ Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэтин ыккардыларыгар түһэрсиллибит.
🔹 1853 — Токио хомотугар командор Мэтью Перри салайыылаах АХШ флота кэлбит уонна Дьоппуону атыы-эргиэн саҕалыырга күһэйбит. Икки үйэлээх Дьоппуон изоляцията түмүктэммит.
🔹 1916 — Туркестаан уонна истиэп уобаластарын 400 тыһ. олохтооҕун күһэлэҥ үлэҕэ ылыы (мобилизация) туһунан ыйаах тахсыбыт. Онтон сылтаан буолбут казаахтар өрө туруулара кырыктаахтык хам баттаммыта.
🔹 1922 — Иван Строд хамандыырдаах кыһыл этэрээт Бүлүү куоратын осадатын устубут.
🔹 1932 — Дьокуускайга Бастакы бүтүн Саха сиринээҕи спартакиада аһыллыбыт. Саха АССР тэриллибитэ 10 сылыгар анаммыт. Дьиктитэ диэн Алдан, Томмот, икки Хаҥалас оройуоннарын, Дьокуускайы иҥин кытта Саҥыйахтаах туспа хамаанданан кыттыбыт.
🔹 1944 — ССРС-ка «Дьоруой Ийэ» ытык аат үөскээбит, «Ийэ албан аата» уордьан уонна «Ийэ мэтээлэ» олохтоммуттар.
🔹 1970 — Ричард Никсон АХШ Кэнгириэһигэр туһаайыытыгар төрүт олохтоох американецтар бэйэлэрин омук быһыытынан билиниилэрин өйөөһүн АХШ официальнай бэлиитикэтэ буолуохтааҕын туһунан эппит. Манна олоҕуран 1975 сыллаахха Индеецтэр бэйэлэрин билиниилэрин уонна үөрэниилэригэр көмөлөһүү туһунан сокуон ылыныллыбыта.
🔹 1974 — ССКП Киин кэмитиэтэ уонна ССРС миниистирдэрин сэбиэтэ БАМ тутуутун бырайыагын бигэргэтэн холбоһуктаах 561 нүөмэрдээх уураах таһаарбыттар. Бу иннинэ 1972 сыллаахха муус устар 5 күнүгэр Бам-Тындинскай суолу тутуу саҕаламмыта.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1900 — (эргэ истиилинэн 25.06) Сергей Зверев — Кыыл Уола (1973 өлб.) — олоҥхоһут, тойуксут, РСФСР уонна Саха АССР култууратын үтүөлээх диэйэтэлэ.
▫️1917 — Наталья Кинд (1992 өлб.) — «Мир» алмаастаах туруубкатын арыйбыт дьахтар, геология-минералогия билимин хандьыдаата, геолог.
▫️1925 — Февронья Баишева — «Саха» НКИХ хуорун дирижера, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх артыыската.
Өлбүттэр:
▫️1967 — Николай Шемяков (19.05.1913 төр.) — аҕыйах ахсааннаах эбэҥки норуотун чулуу уола, булчут-стахановец, 1939—1953 сс. Эдьигээн райисполкомун бэрэссэдээтэлэ.
▫️2011 — Наталья Посельская (12.04.1946 төр.) — балерина, балет педагога, хореограф, педагогика билимин хандьыдаата.
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут | 51 |
| 8 | Салгыыта
▫️1946 — Бүлүү куоракка Анатолий Алексеев — СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, СӨ НА дьиҥнээх чилиэнэ, ГЧИ дириэктэрэ, устуоруйа билимин дуоктара, бэрэпиэссэр.
▫️1947 — Валентина Самсонова, РФ уонна СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, 1990-2016 сылларга Саха Национальнай бибилэтиэкэтин дириэктэрэ[1].
▫️1950 — Мэҥэ Мооругар Михаил Апросимов — дыраама тыйаатырын, киинэ артыыһа, суруйааччы. СӨ үтүөлээх артыыһа, СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
▫️1952 — Орхан Памук — туурак аныгы суруйааччыта, дойду иһинэн, ону таһынан аан дойду таһымынан литэрэтиирэҕэ бириэмийэлэр лауреаттара. 2006 сыллаахха литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин лауреата буолбута.
Дьиктитэ диэн, бу аатырбыт суруйааччыларын туурактар сорохторо ахсарбаттар, ол бэлиитикэттэн сылтаан эбит: кини эрмээннэри ХХ үйэ саҕаланыытыгар өлөрүү судаарыстыба кыттыылаах буолбутун билинэриттэн.
▫️1976 — Лия Роббек — олоҥхону чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.
Өлбүт:
▫️1892 — Иван Черскэй — 1863 сыллаахха поляктар Арассыыйа импиэрийэтин утары өрө турууларыгар кыттыбытын иһин Сибииргэ көскө олорбут, Сибиири чинчийээччи, геолог. Кэлин Саха сирин хотугулуу-илин өттүн чинчийбитэ, ол сылдьан Халымаҕа өлбүтэ. Кини аатынан улахан хайа сиһэ уонна Аллараа Халыма улууһун киинэ ааттаммыттара.
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут | 61 |
| 9 | От ыйын 7 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🔸 Сакалаат аан дойдутааҕы күнэ. Бу күн 1550 сыллаахха сакалааты Европаҕа аҕалбыттар.
🔸 Илиҥҥи славяннарга Иван Купала түүнүн бэлиэтииллэр. Бурдук ыһар омуктарга былыр былыргыттан, христианство тарҕаныан инниттэн ураты суолталаах этэ. Бу түүн иччилэр күүһүрэр түүннэрин быһыытынан ааҕыллара, ону утарсан эбэтэр төттөрүтүн сөбүлэһэн, ыччат элбэх дьээбэни-хообону оҥороро. Кыыс уонна дьахтар атын киһини кытта сылдьара бобуллубата.
🇸🇧 Соломон Арыылара— Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан 1978 с.)
🇹🇿 Танзания — Саба-Саба (суахили тылыгар "сэттэ-сэттэ" — сэттис ый сэттис күнэ), 1954 сыллаахха Танзанияны сомоҕолообут бэлиитикэ баартыйата үөскэбит күнэ (TANU, Танганьикатааҕы Африка дойдуларын сойууһа).
🇯🇵 Япония — Танабата диэн таптал бэстибээлэ. Үһүйээн быһыытынан, бу эрэ түүн таптаспыт сулустар көрсөр кыахтаахтар эбит.
🔹 1445 — Улуу Мухаммед диэн Казань хаанын уолаттара Махмуд уонна Якуб Москуба улуу кинээһин Василий II Хараҥа (Темный) сэриитин Суздаль аттыгар үлтүрүппүттэр, бэйэтин билиэн ылбыттар.
🔹 1807 — Арассыыйа уонна Франция ыккардыларыгар Тильзит эйэ сөбүлэҥэ түһэрсиллибит. Европа атын дойдулара уустук турукка киирбиттэрэ. Икки бөдөҥ аармыйалаах дойду бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөргө быһаарбыттара. Наполеон Арассыыйаҕа Осмаан Импиэрийэтин утары көмөлөһүөх буолбута.
🔹 1911 — АХШ, Улуу Британия (Канаада аатыттан), Дьоппуон уонна Арассыыйа "Чуумпу далайдааҕы Түлүөн Тириитин Хотугу Конвенциятын" түһэрсибиттэр. Аһаҕас байҕалга булт бобуллубут, ол эрээри туорааһын быһыытынан олохтоох аҕыйах ахсааннаах омуктарга көҥүллэмит. Бу айылҕа кыылын харыстыырга бастакы дойдулар ыккардыларынааҕы дуогабар.
🔹 1937 — Пекин куоратыгар Марко Поло (Лугоу) күргэтин инциденэ буолбут. Маны Дьоппуон Импиэрийэтэ сылтах оҥостон Иккис Дьоппуон-Кытай сэриитин саҕалаабыт.
🔹 1958 — Аляска судаарыстыбаннаһын туһунан сокуоҥҥа АХШ бэрэсидьиэнэ Дуайт Д. Эйзенхауэр илии баттаабыт. Онон Аляска туспа конституциялаах, сууттаах, полициялаах, нолуоктаах 49-с штаат буолбут.
🔹 1966 — Ойуунускай аатынан Ил бириэмийэтэ аан бастаан график-худуоһунньук Афанасий Мунхаловка туттарыллыбыт. Дьоно бары Чурапчы көһөрүүтүгэр өлбүттэрэ, онон оҕо дьиэтигэр улааппыта.
🔹 1993 сыллаахха Николай Терешкин диэн киһи сэрии кэмигэр Бэрдьигэстээх таһыгар саахалламмыт сөмүлүөккэ баар дьону быыһаабытын иһин «Хорсунун иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыт (өлбүтүн кэннэ).
🔹 2000 — Икки палааталаах Ил Түмэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт сокуонугар тоҕус «федеральнай» уларытыыны оҥорбут. Элбэх ыстатыйаҕа РФ конституциятын уонна кини бастыыр оруолун ахтар буолбуттар. Ону таһынан өрөспүүбүлүкэ тас ситимнэрин МИД хонтуруоллуур буолбут, СӨ бэрэсидьиэнэ сэбилэниилээх күүстэргэ дьайар кыаҕа суох буолбут.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1919 — Илья Гурвич (12.03.1992 өлб.) — аҕыйах ахсааннаах омуктары чинчийбит этнограф, ССРС Государственнай бириэмийэтин лауреата. Эдэр сылдьан МГУ-ну бүтэрээт сэрии кэмигэр 1941—1946 сс. Өлөөҥҥө оскуола дириэктэринэн үлэлээбит.
▫️1932 — Чурапчы Арыылааҕар Иннокентий Потапов (2005 өлб.) — худуоһунньук, Ойуунускай аатынан Ил бириэмийэтин лауреата | 54 |
| 10 | От ыйын 6 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🔸 Аан дойдуга Уураһыы күнэ. Улуу Британияҕа бастаан бэлиэтэнэр эбит. Сүүрбэччэ сыллааҕыта ХНТ өйөөн аан дойдуга барытыгар бэлиэтэнэр буолбут.
🔸 ХНТ — Зооноз ыарыылар аан дойдутааҕы күннэрэ (ааҥл. World Zoonoses Day). Зоонозтар диэн кыылтан-сүөлтэн киһи сыстар ыарыылара. Сорох ыарыылар зооноз курдук саҕаланаллар, кэлин киһи ыарыыта буолаллар (холобур, ВИЧ), сорохтор субу-субу көбөн тахсар эпидемия төрүтэ буолаллар (Эбола), сорохтор олоххо-дьаһахха куруук көстөллөр (сальмонеллез).
🔸 Казахстаан — Киин куорат күнэ (Астана);
🔸 Комордар — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан 1975 с.)
🔸 Литва — Миндовг хоруоналаммыт күнэ (Судаарыстыба күнэ) (1253 сыл);
🔸 Финляндия — Эйно Лейно күнэ (Сайын уонна Хоһоон күнэ) (1878);
🔸 Чехия — Ян Гус күнэ (1415);
🔸 Испания — Сан-Фермин бэстибээлэ саҕаланар (от ыйын 14 диэри). Наварраҕа Памплона куорака буолар, Эрнест Хэмингуэй биир айымньытыгар ахтыбыт бэстибээлэ, онтон сылтаан аан дойду барыта билбитэ, сылын ахсын мөлүйүөнтэн тахса киһи кыттар.
🔸 Иван Купала түүнэ (дьиҥэр былыр бэс ыйын 20-21 күннэрин ыккардынааҕы сылга саамай кылгас түүн бэлиэтэнэрэ, кэлин Юлиан халандаарын итэҕэһиттэн сылтаан көһөн-көһөн бу түүн бэлиэтэнэр буолбут).
🔹 1658 — Алексей Михайлович ыраахтааҕы чаҕардара патриарх Никон ыыппыт киһитин кырбаабыттар, ыраахтааҕы уонна патриарх атырдьах салаатыныы арахсыбыттар. Никон патриарх Нуучча православнай сыаркабын туомнарын уларыппыта, онтон сылтаан билигин да оһо илик "Раскол" (хайдыһыы) үөскээбитэ. Бу түбэлтэ кэнниттэн Никон "патриарх буолан бүтэбин" диэн ааттаан бэйэтэ туттарбыт манастыырыгар көһөн хаалбыт. Ол эрээри, саҥа патриарх аҕыс сыл буолан баран биирдэ, 1666 сыллаахха талыллыбыта. Дьиҥэр, ыраахтааҕы уонна патриарх арахсыыларын төрүөтэ былааһы былдьаһыы этэ.
🔹 1661 — Иркутскай куората олохтоммут.
🔹 1885 — Франция учуонайа Луи Пастер ииригирии (бешенство) утары быһыыны бастакытын ситиһиилээхтик киһиэхэ туһаммыт. 9 саастаах Жозеф Мейстер диэн уол ыалдьыбыт ыт ытырбытын кэннэ быыһаммыт.
🔹 1918 — Бүлүү куоратыгар Жирков С. Н. бэрэстээтэллээх оробуочайдар дьокутааттарын Сэбиэтэ тэриллибитэ. Сэбиэт аҕыс киһилээх кыһыл гвардияны тэриммитэ.
🔹 1982 — суруйааччы Амма Аччыгыйа, архитектордар Иннокентий Слепцов уонна Георгий Гермогенов Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэни ылбыттар.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1796 — Николай I — Арассыыйа ыраахтааҕыта. Бу киһи бүрүстүөлгэ олоруута дьалхаантан саҕаламмыта: 1825 сыллаахха декабристар өрө турбуттара, былааһы былдьыы сатаабыттара.
▫️1929 — Марфа Куличкина — саха бэйиэтэ.
▫️1935 — Данара Ширина — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, СӨ билимин үтүөлээх үлэһитэ.
▫️1941 — Николай Павлов — саха живописеһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ, Саха хомсомуолун бириэмийэтин лауреата.
▫️1953 — Валерий Семенов — көҥүл тустууга, хапсаҕайга спорт маастара, Украина, Саха сирин чөмпүйүөнэ.
▫️1957 — Анатолий Саввинов — саха этнографиятын, ол иһигэр дулгааннар уонна хотугу сахалар, Саха сирин таһыгар олорор сахалар олохторун-дьаһахтарын, култуураларын чинчийэр учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
Өлбүт:
▫️2015 — Егор Акимов — ырыаһыт, ырыа айааччы, СӨ култууратын туйгуна.
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут | 51 |
| 11 |  +9بدون متن... | 81 |
| 12 | 1946 сыл от ыйын 4 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан Кёнигсберг куорат Калининград буолбут.
ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн бэрэссэдээтэлэ Михаил Иванович Калинин бу куоракка туох да быһаччы сыһыана суох, куорат уонна уобалас ааттара кини өлбүтэ биир ый буолбутун кэннэ уларыйбыттара.
Урукку Кёнигсберги 1255 сыллааха Тевтон уордьанын рыцардара олохтообуттара, Пруссия судаарыстыбаннаһын кытта ситимнээх уонна улуу бөлөһүөк Иммануил Кант төрөөбүт, үлэлээбит уонна көмүллүбүт куората.
Өссө куорат аата уларыйыан иннинэ олохтоохторо сүнньүнэн күрээбиттэрэ эбэтэр депортацияламмыттара, тэрилтэлэргэ үлэлиир кыахтаах специалистар эрэ хаалларыллыбыттара (олору кэлин көһөрбүттэрэ).
1946 сыл атырдьах ыйыттан ССРС 27 регионнарыттан дьон олохсуйа кэлэн барбыттара.
Бастакы эшелонннар Брянскай уобаластан кэлбиттэрэ. Кёнигсберг, аҕыйах сыл иһигэр ньиэмэс куоратыттан сэбиэскэй куоракка кубулуйбута. | 52 |
| 13 | От ыйын 5 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇩🇿 Алжир — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1962)
🇦🇲 Армения — Конституция күнэ
🇻🇪 Венесуэла — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан, 1811)
🇨🇻 Кабо-Верде — Тутулуга суох буолуу күнэ (Португалияттан, 1975)
🇮🇲 Мэн Арыы — Тинвальд (түмэн) күнэ
🇨🇿 Чехия, 🇸🇰Словакия — Кирилл уонна Мефодий күнэ.
🔹 1770 — Чэшмиэ кыргыһыыта: Эгиэй байҕалын Чэшмиэ хомотугар (аныгы Туурсуйа уһук арҕаа өттө, Хара Бурун тумул эргин) Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэлэрин ыккардыгар байҕал кыргыһыыта саҕаламмыт.
🔹 1878 — Саха уобалаһын дьаралыга бигэргэтиллибит.
🔹 1922 — Кыһыллар Чурапчы сэлиэнньэтин ылбыттар. Үрүҥнэр аммалыыр суолунан күрэммиттэр.
🔹 1924 — «Холбос» Саха сиринээҕи сойууһун аҕытаассыйалыыр хаһыата тахсыбыт.
🔹 1978 — ССРС-ка КГБ Миниистирдэр сэбиэттэригэр бас бэриммэт буолбут.
🔹 1986 — Москубаҕа бастакы Үтүө дьулуур оонньуулара саҕаламмыттар.
🔹 2009 — Синьцзян-Уйгур аптаныамыйалаах уокуругун (Кытай) Урумчи диэн киин куоратыгар хаан тохтуулаах дьалхаан саҕаламмыт. Сылтаҕа: бу иннинэ хань омук (биһиги кытай диэн ааттыыбыт) киһитэ "уйгуурдар дьахтары күүһүлээтилэр" диэн сурах тарҕаппыт, хань оробуочайдара онтон сылтаан икки уйгуур оробуочайын охсуһууга өлөрөн кэбиспиттэр. Хас да хонуктаах дьалхаан түмүгэр 197 киһи өлбүтэ (үксэ хань омуктар), икки тыһыынча кэриҥэ киһи эмсэҕэлээбитэ.
Маннык быһылааннар аан дойдуга кэмиттэн кэмигэр буолаллар. Элбэх омук булкуһан олорор сирдэригэр кыра кыымтан сылтаан кими да харыстаабат уот күөдьүйүөн сөбүн куруук өйдүү сылдьыахтаахпыт, эмоцияҕа бэриммэккэ оттомноохтук дьүүллүөхтээхпит.
🔹 2016 — От ыйын 5-17 күннэригэр VI "Азия оҕолоро" спортивнай оонньуулар буолбуттар. Оҕолор 22 спорт көрүҥэр күрэхтэспиттэр. Аан бастаан программаҕа үс тустуу көрүҥэ кураш, хапсаҕай уонна самбо, ону таһынан стендовай ытыыга уонна дьахтар буоксатыгар күрэхтэһиилэр киирбиттэр. 36 дойдуттан 2795 спортсмен кыттыбыт.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1910 — Бүлүүчээҥҥэ Прокопий Гуляев (1978 өлб.) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, горняк.
▫️1929 — Үөһээ Бүлүү Үһүс Үөдүгэй нэһилиэгэр (билигин Далыр) Алексей Абрамов, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, билим уонна тиэхиньикэ эйгэтигэр СӨ Илин бириэмийэтин лауреата, биология дуоктара.
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут | 54 |
| 14 | От ыйын 4 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇮🇹 Италия — Гарибальди күнэ
🇰🇾 Кайман арыылара — Конституция күнэ
🇱🇻 Латвия — Дьэбириэй омугун геноцидын толук буолбут дьонун ахтан ааһар күн
🇱🇸 Лесото — Ыал күнэ
🇷🇼 Руанда — Босхолонуу күнэ (ааҥл. Liberation Day)
🇺🇸 АХШ — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1776)
🔹 1768 — Екатерина II ыраахтааҕыны кытта көрсөр соруктаах баран иһэр сахалар дьокутааттарын Соппуруон Сыраанабы Бүтүн Сибиир Сенатын дьаһалтата (Тобольскай куорат) дьиэтигэр төннөрүгэр уураахтаабыт. Бу иннинэ Иркутскай күбүөрүнэтин дьаһалтата быыбары биллиммэтэх, ыраахтааҕыга барарын утарбыт. Ол да буоллар саха кинээстэрэ Сыраанап Москуба куоракка ыраахтааҕыга тиийиэхтээх диэн туруорсубуттар, Сыраанап Сибиир тойотторун бобуутун-хаайыытын ылымматах, син биир ыраахтааҕыны баран көрсүбүт, саха кыһалҕатын туруорсубут.
Сыраанабы ким талбытын, хайдах ыраахтааҕыга барбытын эридьиэстэрин сиһилии манна аах.
🔹 1845 — Коллежскай советник Николай Каргопольцев Саха уобалаһын бырабылыанньатын бэрэстээтэлинэн анаммыт. Кини бу солоҕо 1850 сыл кулун тутар 18 күнүгэр диэри олорбут.
🔹 1920 — Соторутааҕыта Иркутскайтан төннөн кэлбит Степан Васильев Дьокуускай куорат ыччатын бастакы уопсай мунньаҕын тэрийэн ыыппыта. Саха сиригэр ыччат хомуньуустуу сойууһа — хомсомуол — тэриллэн барбыта.
🔹 1924 — Максим Аммосов Арассыыйа билимин акадьыамыйатын мунньаҕар кыттыбыт, Саха сирин оҥорор күүстэрин чинчийэр эспэдииссийэни тэрийэр туһунан кэпсэппит.
🔹 1931 — саха дьоно Семен Старостин – Одьоо Ыстаарыһын (Амма), Михаил Корнилов-Мээнчэ уола (Өлүөхүмэ) уонна Егор Старостин - Тоҕурууса (Илин Хаҥалас) Соловки лааҕыртан күрээн Финляндия сирин булаллар. Финляндияҕа олохсуйаллар. Дьон бэртэрэ буолан тыыннаах ордон, өссө бэйэлэрин кэнниттэн суол-иис хааллараллар.
🔹 1938 — Алдаҥҥа 4 саханы буржуазнай национализмҥа буруйдуур суут саҕаламмыт: Петр Габышев ("Якутзолото" былаанныыр отделын сэбиэдиссэйэ), Иван Лебедкин ("Якутзолото" старшай геолога), Александр Попов ("Якутзолотопродснаб" управляющайын солбуйааччы), Николай Рысаков ("Якутзолото" руднай фабрикатын сэбиэдиссэйэ).
Суут тугунан бүппүтэ манна баар.
🔹 1946 — Илин Пруссия киин куоратын Кёнигсберг аата уларытыллан Калининград буолбут.
🔹 2008 — Дьокуускайга "Туймаада" стадиоҥҥа IV "Азия Оҕолоро" оонньуулар аһыллыбыттар. Үс олимпиец Роман Дмитриев, Павел Пинигин уонна Александр Иванов дүҥүрү охсубуттар.
🔹 2012 — «Чолбон» бассейны үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйбыттар, РФ спордун миниистирэ Виталий Мутко маннык 50 м уһуннаах дорожкалаах бассейннар Арассыыйаҕа 50 ахсааны кыайбаттарын, өрөспүүбүлүкэ Уһук Илин спордун киинэ буолан эрэрин бэлиэтээбит.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1911 — Елизабет Ператрович (1958 өлб.) — АХШ-ка Аляска төрүт олохтоохторун тэҥ бырааптаныыларын туруулаһааччы
▫️1950 — Наталья Степанова — Саха тыйаатырын артыыһа.
▫️1969 — Айталина Афанасьева-Адамова — опера ырыаһыта, 2002 сыллаахха Чайковскай аатынан аан дойдутааҕы күрэс I бириэмиэйэтин лауреата буолбута, Ил Түмэн дьокутаата, СӨ народнай артыыһа. Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр төрөөбүтэ, оҕо сааһа Майаҕа ааспыта. 2019 сыллаахха Дьокуускайга аан дойду таһымнаах опера ырыаһыттарын күрэһин тэрийбитэ, быйыл сайын иккис күрэс ситиһиилээхтик буолан ааста (аллара көр).
Өлбүттэр:
▫️1964 — Прокопий Петров (24.02.1913 төр.), саха устуорук учуонайа.
▫️1978 — Петр Софронеев (12.07.1919 төр.), сахалар устуоруйаларын үөрэппит чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата.
▫️2002 — Жанна Лебедева (1935 төр.), эбээн уос номоҕун чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата.
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут | 55 |
| 15 | От ыйын 3 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🔸 Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
🔸 Хакасия — Өрөспүүбүлүкэ күнэ
🇷🇺 Арассыыйа — ГАИ күнэ
🇺🇸 АХШ, Виргин арыылара (АХШ) — Кулуттааһынтан босхолонуу күнэ (1848)
🇧🇾 Беларусь — Тутулуга суох буолуу күнэ (1944)
🇨🇺 Кууба — Уот бэстибээлэ (Fiesta del Fuego)
🇲🇲 Мьянма — Дьахтар күнэ.
🔹 1648 — Орто Халыма остуруогуттан Федот Попов уонна Семён Дежнёв салалталаах сэттэ коч (баарыстаах аал) байҕалга тахсыбыттар. Кинилэр эспэдииссийэлэрин түмүгэр Азия уонна Америка икки ардыларынааҕы Беринг силбэһиитэ арыллыбыта.
🔹 1830 — Саха бастакы түмэнинэн (парламенынан) биллэр Истиэпэн Дуумата (Истиэпэннээх Дуума) бэйэтин бастакы бөдөҥ тэрээһинин «Сэттэ улуус мунньаҕын» тэрийбит. Бу мунньахха Санкт-Петербурга Николай I императоры кытта көрсүһүүгэ саха дьокутааттарын ыытыы, Саха сирин кыһалҕаларын туоруорсуу боппуруоһа көрүллүбүтэ. Санаттахха бу кэмҥэ декабристар бастаанньалара буолбутуттан 5 сыл ааспыта, А.С.Пушкин айар үлэтин үгэнигэр сылдьара, Саха сирин прогрессивнай көрүүлэрдээх Николай Мягков салайара, оттон Афанасий Убаарыскай С-Петербурга баран сахалыы "Ахтыыларын" суруйуо өссө да 10 сыл баара.
🔹 1922 — А.А. Гоголь хамандыырдаах кыһыл этэрээт Булуҥу ылбыт.
🔹 1940 — Аан дойду Иккис сэриитэ: Англия флота Франция хараабыллара ньиэмэстэргэ түбэспэттэрин хааччыйаары Алжир кытылыгар турар Франция эскадратыгар саба түспүт. Түөрт линкортан биирэ тимирбит, икки алдьаммыттар, төрдүс Францияҕа төттөрү куоппут.
🔹 1944 — Аан дойду Иккис сэриитэ: Минскэй кимэн киириитин түмүгэр куорат босхоломмут.
🔹 1964 — АХШ-ка гражданнар бырааптарын омугунан араартааһыны бобор туһунан Сокуон ылыллыбыт.
🔹 1979 — АХШ бэрэсидьиэнэ Джимми Картер Афганистаҥҥа олохсуйбут ССРС-ка чугас былааһы утарар дьоҥҥо кистээн көмөлөһөр туһунан бастакы директиваҕа илии баттаабыт.
🔹 1991 — РСФСР Үрдүкү Сэбиэтэ Адыгея, Карачай-Черкесия, Алтай уонна Хакасия автономнай уобаластарыгар өрөспүүбүлүкэ ыстаатыһын бигэргэппит.
🔹 1996 — Борис Ельцин РФ бэрэсидьиэнинэн иккиһин талыллыбыт. 1999 сыллаахха сыл бүтэһик күнүгэр бэйэтин баҕатынан солотуттан батыммыта.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1919 — Михаил Шкулев-Налимскай (19.06.2007 өлб.) — тойуксут, олоҥхоһут, Абый улууһун устуоруйатын, уран тылын баайын хомуйааччы, чинчийээччи, толорооччу.
▫️1922 — Петр Докторов — экономика билимин хандьыдаата, култуура үтүөлээх үлэһитэ.
▫️1944 — Эдуард Соколов (Тулусхан) (05.08.1996 өлб.), суруйааччы, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Сунтаар улууһун ытык киһитэ.
▫️1946 — Анатолий Старостин (Сиэн Кынат), бэйиэт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
Өлбүт:
▫️2004 — Андриян Николаев (1929 төр.), үһүс нүөмэрдээх сэбиэскэй космонавт, Сэбиэскэй Сойуус икки төгүллээх дьоруойа, омугунан чувааш. Космонавтартан бастакыннан хараабыл иһигэр "көппүтэ" (кини иннинэ Гагариннаах Титов кириэһилэлэригэр хам баайыллан олорбуттара).
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут | 62 |
| 16 |  +2Соппуруон Даньыылап бэлиэтэниилэриттэн.
Билигин да үүт-маас сөп түбэһэр курдук, аныгы олохпутугар. Туох дии саныыгытый?
"Норуоппут дьылҕата" диэн чулуу суруйааччыбыт публицистикатыттан талан 2022 сыллаахха кыргыттара уонна Урсун таҥан бэчээттэппит кинигэлэриттэн. | 62 |
| 17 | От ыйын 2 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🏳️ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ — Өлүөнэ өрүс күнэ. 2013 сыллаахтан бэлиэтэнэр.
🌏 Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ. Бу күн 1924 сыллаахха Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията тэриллибит.
🇦🇿 Азербайджан — Полиция үлэһиттэрин күнэ[1].
🇰🇿 Казахстаан — Дипломат сулууспатын күнэ.
🔹 1776 — Филадельфияҕа буолбут Континент иккис кэнгириэһэ Америка Британияттан арахсарын туһунан быһаарыныы ылыммыт. Ол эрээри билигин Тутулуга суох буолуу күнэ от ыйын 4 күнүгэр бэлиэтэнэр, ол күн Тутулуга суох буолуу Декларацията ылыныллыбыта.
🔹 1853 — Нуучча аармыйата туурактар баһылаан олорор Молдавияларыгар саба түһэр. Кырыым сэриитэ саҕаланар.
🔹 1860 — Владивосток куората олохтоммут.
🔹 1911 — Дүллүкү нэһилиэгэ Намтан арахсан туспа нэһилиэк буолбут. Бу нэһилиэктэр сирдэрэ Бүлүү өрүс нөҥүө-маҥаа өттүгэр сытар. Нэһилиэк бастакы кинээһинэн Иванов Николай Иванович (Маттаҥаа) талыллыбыта.
🔹 1918 — Дьааҥы улууһугар, чуолаан Верхоянскай куоратыгар, алдьархайдаах улахан угут буолбут. Дьон хайаларга күрээн быыһаммыттар, оттон дьиэ-уот, мал-сал барыта алдьаммыт, элбэх ынах-сүөһү өлбүт.
🔹 1922 — кулун тутарга былаастан туоратыллыбыт Г.И. Лебедев уонна А.В. Агеев өрөспүүбүлүкэттэн Сибииргэ барбыттарын кэннэ Максим Аммосов Сиббюроҕо тэлэгирээмэ биэрэн сэрэппит: "... много авантюризма, карьеризма, отнеситесь осторожно"[2].
🔹 1969 — бэйиэт, публицист Сэргэй Борогонскай Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэни туппут.
🔹 2012 — Санкт-Петербург куоратыгар ЮНЕСКО Аан дойду Утумун кэмитиэтин 36-с сиэссийэтин түмүгүнэн Өлүөнэ туруук хайалара ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр киирбиттэрэ.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1937 — Татьяна Куприянова, норуот үөрэҕириитин туйгуна, “Дети Саха-Азия” стипендиата, Сунтаар улууһун, Элгээйи нэһилиэгин Ытык киһитэ.
▫️1970 — Сардаана Авксентьева, Госдума VIII ыҥырыытын дьокутаата, 2019-21 сс. Дьокуускай куоратын баһылыга.
▫️1976 — Байбал Сэмэнэп, саха биллэр ырыаһыта, ырыа айааччыта, СӨ үтүөлээх артыыһа.
Өлбүттэр:
▫️1778 — Жан-Жак Руссо, Франция уонна Швейцария бөлөһүөгэ.
▫️1961 — Эрнест Хемингуэй, АХШ суруйааччыта, литэрэтиирэҕэ Нобель бириэмийэтин 1954 сыллааҕы лауреата.
▫️1977 — Владимир Набоков, нууччалыы уонна ааҥыллыы айбыт суруйааччы.
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут | 78 |
| 18 | От ыйын 1 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🏳️ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ — Олохтоох бэчээт күнэ. 1907 сыллаахха бэчээттэммит "От ыйын 1 күнэ" диэн бастаах билиҥҥи чинчийээччилэр "Сахатытыы манифеһа"[1] диэн ааттыыр ыстатыйаларыттан силис тардар (билиҥҥи ааҕыынан 1907 сыл от ыйын 14 күнүгэр тахсыбыт).
🇷🇺 Арассыыйа — Реставратор күнэ [2] [3] [4]
🇦🇲 Армения — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ[5].
🇧🇬 Болгария — Джулай, ыччат байҕал кытылыгар мустар күнэ
🇧🇮 Бурунди — Тутулуга суох буолуу күнэ (Бельгияттан 1962 сыллаахха).
🇬🇧 Улуу Британия, Виргин арыылара — Арыылар күннэрэ.
🇰🇿 Казахстаан — Домбра күнэ.
🔸 Атын бэлиэ күннэр.
🔹 1907 (уруккуннан бэс ыйын 18) — Николай Афанасьев диэн саха учууталын аатыгар нууччалыы уонна сахалыы тахсар «Якутский край» — «Саха дойдута» хаһыакка көҥүл бэриллибит. Бу хаһыат Саха сирин аан бастакы легальнай демокрааттыы хаһыата этэ. Бастакы нүөмэрэ от ыйын 14 күнүгэр (уруккунан 1 күнүгэр) тахсыбыта. Сүрүн таһаарааччылар Афанасьев, көскө сылдьар болдьоҕо түмүктэммит эсер Михаил Сабунаев уонна гимназия учуутала В.В. Жаров этилэр. Бастакы эрэдээктэринэн Бүлүүттэн төрүттээх Семен Корякин буолбута. Хаһыаты бэчээттиир массыынаны атыылаһарга үбү атыыһыт Петр Кушнарев уонна Баһылай Никифоров (Күлүмнүүр) биэрбиттэрэ[7].
🔹 1908 — SOS алдьархай буолуутун туһунан аан дойду билиммит биллэриитэ буолбут.
🔹 1918 — Апполинарий Рыдзинскай баһылыктаах экспедиционнай этэрээт Дьокуускайы ылан Сэбиэскэй былааһы олохтообут. Үрүҥнэр куорат караулларыгар уонна Преображенскай сыаркапка хорҕойон утарыласпыттар. Кыргыһыыга үрүҥнэртэн 30 киһи, кыһыллартан 7 киһи өлбүт, Уобаластааҕы Сэбиэт уонна эсер этэрээттэрэ тыаҕа куоппуттар. Сотору кыһыллар куорат баайдарыгар контрибуция түһэрбиттэр.
Ол эрээри, бу кэлии дьон былааһа өр барбатаҕа, онон 1919 сыллаахха диэри земство бэйэни салайаныы былааһа Саха сирин салгыы салайбыта.
🔹 1939 — Саха сирин суруйааччыларын I сийиэстэрэ саҕаламмыт. 5 хонук мунньахтаабыттар.
🔹 1968 — Атомнай сэрии сэбин тарҕаппат буоларга дуогабар түһэрсиллибит. Вашингтоҥҥа, Лондоҥҥа уонна Москубаҕа мустубут 62 дойду бэрэстэбиитэллэрэ илии баттаабыттар.
🔹 1968 — Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт, Сунтаар Тойбохойугар үйэтин тухары үлэлээбит аатырбыт учууталга Георгий Бессоновка (18.08.1915 — 04.10.2005) Социалистыы Үлэ Дьоруойа ытык аат иҥэриллибит.
🔹 2009 — Арассыыйаҕа сүүйсүүлээх оонньуулары боппуттар.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1865 — Прокопий Сокольников, саха бастакы идэтийбит быраастарыттан биирдэстэрэ.
▫️1873 — Илья Башарин (1928 өлб.) — суруксут, нэһилиэк кинээһэ. Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн биирдэстэрэ буолар.
▫️1923 — Бүлүү Баппаҕаайытыгар Иван Николаев, биллиилээх булчут.
▫️1929 — Гурий Турантаев, норуот эмчитэ, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, Уус Алдан улууһун уонна Бээрийэ нэҺиэлиэгин Ытык киһитэ.
▫️1934 — Василий Протодьяконов, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, литературовед, литэрэтиирэ кириитигэ. Аатырбыт "Хара сир устун..." диэн тыллартан саҕаланар "Ньургуһуннар" ырыа ааптара. Устудьуоннуу сылдьан суруйбута.
▫️1936 — Егор Егоров, СӨ НА чилиэнэ, СӨ Илин бириэмийэтин наукаҕа уонна техникаҕа лауреата, экономика дуоктара, профессор.
▫️1941 — Елизавета Попова, хуор тэрийээччи, ССРС култууратын туйгуна
▫️1943 — Михаил Семенов, П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа.
▫️1951 — Полина Иванова, саха дьахталларыттан бастакы композитор.
Өлбүттэр:
▫️1977 — Виктор Тихонов (21.12.1908 төр.) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа..
▫️2021 — Муттуххай Бороҥ — суруйааччы, бэйиэт, суруналыыс, Үөһээ Бүлүү улууһун "Үөдүгэй нэһилиэгэ" муниципальнай тэриллии баһылыга.
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут | 85 |
| 19 | Бэс ыйын 30 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇱🇦 Саха Өрөспүүбүлүкэтэ — Сардаана сибэкки күнэ
🇺🇳 ХНТ — Парламентаризм аан дойдутааҕы күнэ[1]
🇺🇳 ХНТ — Астероид күнэ (Тоҥус метеорита, 1908). Бу Тоҥус Алын үрэҕин тардыытыгар түспүт метеорит тыаһын сахалар истибит буолуохтарын сөп. Биир эмит үһүйээҥҥэ хаалбыта эбитэ дуу...
🇬🇹 Гуатемала — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ[2];
🇨🇩 Конго ДӨ — Тутулуга суох буолуу күнэ (Бельгияттан 1960 с.)
🇩🇴 Доминика Өрөспүүбүлүкэтэ — Учуутал күнэ
🇸🇩 Судаан — Өрөбөлүүссүйэ күнэ (1989)
🇵🇭 Пилипиин — Пилипиин уонна Испания доҕордоһууларын күнэ
🔹 1863 (урукку халандаарынан бэс ыйын 18 күнүгэр) — Арассыыйа импиэрийэтигэр үрдүк үөрэх туһунан саҥа ыйаах тахсыбыт, дьахталлар үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ бобуллубут (ол иннинэ да көҥүллэммэт этэ, ол эрээри быһаччы бобуллубат буолан, аҕыйах дьахтар көҥүл истээччи быһыытынан университет лиэксийэлэрин истэллэрэ, төһө да дьупулуом ылар бырааптара суоҕун үрдүнэн).
🔹 1889 — Парижтааҕы эйэ кэмпириэнсийэтигэр Түмэннэр (парламеннар) сойуустара олохтоммут. Бу тэрилтэ билигин да үлэлиир.
🔹 1908 — Тоҥус метеоритын түһүүтэ диэн ааттаммыт билигин да ымпыга-чымпыга биллибэт дьикти түбэлтэ буолбут. Сүдү дэлби тэбии түмүгэр Алын Тунгуска үрэххэ 2150 км² сиргэ 80 мөлүйүөн мас сууллубут.
🔹 1909 — В. Никифоров-Күлүмнүүр «Манчаары түөкүн» драматын бастакы туруоруута. Бу айымньы Бикитиэкэҕэ баар, билигин аҕыаххытын сөп.
🔹 1918 — Апполинарий Рыдзинскай баһылыктаах экспедиционнай этэрээт Иркутскайтан ыам ыйын 28 күнүгэр араҕан баран, бэс ыйын 30 күнүгэр Дьокуускайтан чугас Табаҕаҕа тиийэн кэлиитэ.
🔹 1919 — Баһылай Никифоров-Күлүмнүүр Омскайга Судаарыстыбаннай экономика мунньаҕар көхтөөх кыттыыны ылар, аара Саха сирин сайдыытыгар, олоҕор-дьаһаҕар элбэх көдьүүстээҕи ситиһэр, үп-харчы аҕалар.
🔹 1942 — "Отделение хамандыыра, комсомолец, сержант" диэн илии баттаабыт Дехтерев Егор Иванович "Дойдум иннигэр" диэн хоһоонноох суругун дойдутугар ыыппыт. Бу сурук Саха сирин архыыбыгар харалла сытар. Дехтерев кимэ, хантан төрүттээҕэ чуолкай биллибэт.
🔹 1990 — Дьокуускай аэропордугар Москубаттан кэлбит Ил-62 көтөр-аал түһээри моһуогуран көтөр балаһа таһыгар тахсыбыт уонна алдьаммыт. Саахал түмүгэр 6 киһи эчэйбит.
🔹 1993 — Өрөспүүбүлүкэҕэ алмаас хостооһунуттан эмсэҕэлиир улуустары өйүүр соруктаах "САПИ" үп корпорацията тэриллибит. Бу туһунан 481№ ыйааҕы СӨ бэрэсидьиэнэ таһаарбыт. "Арассыыйа-Саха алмаастара" тэрилтэ сыллааҕы атыытыттан 2% бу тэрилтэҕэ биэрэр буолбут.
🔹 2017 — аатыра сылдьыбыт Ньурба улууһун баһылыга Варвара Петроваҕа аналлаах искибиэр төрөөбүт дойдутугар Үөдэйгэ аһыллыбыт.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1916 — Бахсыга (билигин Чурапчы улууһа) Саха АССР үтүөлээх артыыһа Андриан Слепцов төрөөбүт (өлбүт сыла 1992).
▫️1938 — Борис Попов (Барылҕан) — литэрэтиирэ кириитигэ, СӨ үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа социальнай билимин академига, Петровскай ноуука уонна искусство Академиятын чилиэнэ, Норуоттар ыккардыларынааҕы Үрдүкү оскуола академиятын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара, профессор. ССРС суруйааччыларын сойууһун уонна Арассыыйа суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ. Чурапчы улууһун ытык киһитэ.
▫️1955 — Федот Тумусов — Саха сирин бэлиитигэ, Ил Түмэн уонна Госдума хас да ыҥырыыларын дьокутаата.
Өлбүт:
▫️1920 — Григорий Потанин (1835 төр.), Сибиири чинчийбит географ, этнограф, публицист, фольклорист, областник.
🔹 Манна сиһилии көр.
Төһө сэҥээрдиҥ?
🕊 – урут истибэтэхпин аахтым
🔥 – урут истибиппин санаатым
👍🏻 – сэргээн аахтым
🤔 – суох
Биики Халандаар | Сурут | 90 |
| 20 | Долгутуулаах матырыйаал Күрүлгэҥҥэ
Дабыл "Күрүлгэн" үһүс нүөмэригэр наһаа долгутуулаах матырыйаал тахсыбыт диир.
Саха дьоно бэйэ-бэйэлэриттэн үөрэнэн, бэйэ-бэйэлэриттэн өй ылан сайдалларын уонна олоҕу сайыннаралларын көрдөрөр, сахаҕа күүскэ үлэлиир "коллективное сознание" диэн көстүү баарын көрдөрөр матырыйаал диэн.
Бэйиэттэр Михаил Тимофеев уонна Сэмэн Даньыылап суруйсууларын этэр. Хайаан да ол "Күрүлгэни" ылан уурунан кэбиһиллиэхтээх диэннээх.
Үчүгэй матырыйаал дьон киэҥ көрүүтүгэр, "Күрүлгэн" сурунаалга тахсыбытынан бэйэ-бэйэбитин эҕэрдэлэһиэххэйиҥ! 👏🏼👏🏼👏🏼 | 87 |
