Биики халандаар
رفتن به کانال در Telegram
Күн аайы саха устуоруйатыгар сыһыаннааҕы Бикипиэдьийэттэн сүһэн суруйабыт. Эбиилээх-көҕүрэтиилээх буоллаххытына дьаһабылга @Halan_Chuekke суруйуҥ. 📆 Былыргыны билэр киһи аныгыны да өйдүүр, кэскили да ыйдаҥардар
نمایش بیشتر874
مشترکین
اطلاعاتی وجود ندارد24 ساعت
اطلاعاتی وجود ندارد7 روز
-230 روز
در حال بارگیری داده...
کانالهای مشابه
ابر برچسبها
هیچ دادهای
مشکلی وجود دارد؟ لطفاً صفحه را تازه کنید یا با مدیر پشتیبانی ما تماس بگیرید.
اشارات ورودی و خروجی
---
---
---
---
---
---
جذب مشترکین
سپتامبر '26
سپتامبر '260
در 1 کانالها
اوت '26
+4
در 0 کانالها
Get PRO
ژوئیه '26
+2
در 1 کانالها
Get PRO
ژوئن '26
+6
در 0 کانالها
Get PRO
مه '26
+3
در 3 کانالها
Get PRO
آوریل '26
+9
در 1 کانالها
Get PRO
مارس '26
+18
در 2 کانالها
Get PRO
فوریه '26
+16
در 4 کانالها
Get PRO
ژانویه '26
+33
در 3 کانالها
Get PRO
دسامبر '25
+26
در 5 کانالها
Get PRO
نوامبر '25
+39
در 7 کانالها
Get PRO
اکتبر '25
+37
در 6 کانالها
Get PRO
سپتامبر '25
+23
در 10 کانالها
Get PRO
اوت '25
+30
در 7 کانالها
Get PRO
ژوئیه '25
+4
در 3 کانالها
Get PRO
ژوئن '25
+14
در 5 کانالها
Get PRO
مه '25
+22
در 4 کانالها
Get PRO
آوریل '25
+17
در 7 کانالها
Get PRO
مارس '25
+16
در 4 کانالها
Get PRO
فوریه '25
+75
در 6 کانالها
Get PRO
ژانویه '25
+89
در 8 کانالها
Get PRO
دسامبر '24
+36
در 6 کانالها
Get PRO
نوامبر '24
+23
در 5 کانالها
Get PRO
اکتبر '24
+42
در 6 کانالها
Get PRO
سپتامبر '24
+26
در 5 کانالها
Get PRO
اوت '24
+33
در 4 کانالها
Get PRO
ژوئیه '24
+22
در 5 کانالها
Get PRO
ژوئن '24
+24
در 7 کانالها
Get PRO
مه '24
+35
در 3 کانالها
Get PRO
آوریل '24
+16
در 1 کانالها
Get PRO
مارس '24
+21
در 4 کانالها
Get PRO
فوریه '24
+43
در 10 کانالها
Get PRO
ژانویه '24
+62
در 7 کانالها
Get PRO
دسامبر '23
+20
در 7 کانالها
Get PRO
نوامبر '23
+72
در 7 کانالها
Get PRO
اکتبر '23
+17
در 3 کانالها
Get PRO
سپتامبر '23
+33
در 0 کانالها
Get PRO
اوت '23
+41
در 0 کانالها
Get PRO
ژوئیه '23
+16
در 0 کانالها
Get PRO
ژوئن '23
+42
در 0 کانالها
Get PRO
مه '23
+114
در 0 کانالها
Get PRO
آوریل '23
+5
در 0 کانالها
Get PRO
مارس '23
+16
در 0 کانالها
Get PRO
فوریه '23
+15
در 0 کانالها
Get PRO
ژانویه '23
+21
در 0 کانالها
Get PRO
دسامبر '22
+46
در 0 کانالها
Get PRO
نوامبر '22
+14
در 0 کانالها
Get PRO
اکتبر '22
+37
در 0 کانالها
Get PRO
سپتامبر '22
+19
در 0 کانالها
Get PRO
اوت '22
+389
در 0 کانالها
| تاریخ | رشد مشترکین | اشارات | کانالها | |
| 04 سپتامبر | 0 | |||
| 03 سپتامبر | 0 | |||
| 02 سپتامبر | 0 | |||
| 01 سپتامبر | 0 |
پستهای کانال
Салгыыта
Сэрии бүтэн эрдэҕинэ, Германияҕа уонна Японияҕа кинилэр урукку союзниктара сэриини биллэрбиттэрэ, ол урусхалламмыт Болгария, Венгрия, Румыния, Италия этилэр, ону таһынан Финляндия.
Сэрии саҕалаантын кытта бэйэлэрин нейтралитеттарын туһунан араас төрүөтүнэн 21 дойду биллэрбитэ: Андорра, Аргентина, Афганистан, Ватикан, Ираан, Ирландия, Испания, Хотугу Йемен, Латвия, Литва, Лихтенштейн, Монако, Португалия, Сан-Марино, Саудовскай Аравия, АХШ, Тибиэт, Туурсуйа, Швейцария, Швеция, Эстония.
Бу дойдулартан биэс эрэ дойду (Афганистан, Ватикан, Лихтенштейн, Хотугу Йемен уонна Тибиэт) нейтралитеты сэрии бүтүөр диэри тутуспуттара. Бу дойдулар аан дойдуга бэлиитикэ да өттүнэн, экэниэмикэ да өттүнэн оччотооҕуга улахан сабыдыаллара суоҕа. Биэс дойду (Испания, Португалия, Туурсуйа, Швейцария уонна Швеция), юридическай өттүнэн төһө да нейтральнайдарын иһин, сэриилэһэр дойдулары кытта син биир ситимнээхтэрэ (сүнньүнэн Германиялыын). Нейтралитет биллэрбит дойдулартан үксүлэрэ сэриигэ бэйэлэрин баҕаларынан буолбакка, тас дьайыыттан сылтаан киирбиттэрэ. Холобур, Ираан киниэхэ Британия уонна Сэбиэскэй Сойуус сэриилэрэ киирбиттэрин, аармыйатын ыспыттарын, баһылыгын уларыппыттарын кэнниттэн сэриигэ кыттыбыта, тиһэх уһугар кыайыылаах дойдулар ахсааннарыгар ааттаммыта[1].| 2 |  Хаартыска иччилэрэ | 41 |
| 3 | Балаҕан ыйын 4 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🌎 Тхэквондо аан дойдутааҕы күнэ[1][2].
🌏 Оҕунан ытыы аан дойдутааҕы күнэ (FITA тэриллибит күнэ)
🇦🇷 Аргентина — Иммигрант күнэ.
🇦🇲 Армения — Быыһыыр сулууспа үлэһитин күнэ
🇮🇷 Ираан — Кооперация күнэ
🇲🇩 Молдова — Таможенник күнэ
🇷🇺 Арассыыйа — Ядернай хааччыйыы үлэһитин күнэ.
🔹 1799 — Арассыыйа импиэрийэтигэр куорат быраабалара олохтоммуттар.
🔹 1912 — Албания өрө турааччыларын бөдөҥ ситиһиилэрэ: Осмаан импиэрийэтэ кинилэр ирдэбиллэрин толорорго сөбүлэспит.
🔹 1919 — Мустафа Кемаль Ататюрк, Туурак Өрөспүүбүлүкэтин төрүттээччи, Сиваска Анатолия уонна Фракия кэскилин быһаарар кэнгириэс тэрийбит.
🔹 1944 — Финляндия ССРС аармыйатын утары сэриини тохтоппут.
🔹 1962 — Карибскай кризис саҕаланыыта: АХШ бэрэсидьиэнэ Джон Кеннеди Кууба салайааччытыгар Фидель Кастроҕа ханнык баҕарар бэйэтин интэриэһигэр сөп түбэспэт дьайыыны утаран сэрии биллэриэн туһунан сэрэтии биллэрбит; ол күн Москуба АХШ Куубаҕа саба түстэҕинэ аан дойду сэриитэ саҕаланыан сөбүн туһунан биллэрбит.
🔹 1975 — Телеэфиргэ бастакытын «Что? Где? Когда?» оонньуу көстүбүт.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1902 — Афанасий Новгородов (1983 өлб.) — устуоруйа билимин дуоктара, профессор, Саха АССР билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа.
▫️1906 — Дмитрий Гурьев (1982 өлб.) — хирург-новатор, РСФСР уонна Саха АССР үтүөлээх бырааһа.
▫️1917 — Дмитрий Макаров (1994 өлб.) — бөлөһүөпүйэ хандьыдаата, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
▫️1922 — Прасковья Оконешникова — Саха АССР үтүөлээх учуутала, РСФСР норуоту сырдатыы туйгуна, Үлэ Кыһыл знамятын уордьанына кавалера.
▫️1940 — Василий Дедюкин — бэйиэт, оскуола учуутала.
▫️1943 — Исай Капитонов — саха живописеһа.
▫️1950 — Вячеслав Егоров — СӨ үтүөлээх бырааһа, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна.
▫️1950 — Николай Парников — РФ уонна СӨ үтүөлээх энергетига, техническэй билим хандьыдаата.
▫️1982 — Аммаҕа Антон Софронов — салайааччы, СӨ инвестиция сайдыытын уонна урбаан миниистирэ буола сылдьыбыта, билигин Мьянмаҕа PARAMI ENERGY диэн хампаанньаҕа үлэлиир.
Өлбүттэр:
▫️1988 — Терентий Аммосов (02.04.1912 төр.) — биллиилээх саха муосчута, Саха АССР норуодунай худуоһунньуга.
▫️1991 — Матрена Корнилова (11.04.1915 төр.) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, оҕуруот аһын үүннэрээччи.
▫️1999 — Иван Сысолятин — бэйиэт, прозаик, Арассыыйа суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ.
🔹 Бу халандаар кылгатыллыбыта, бүгүн уонна туох ахтылларын сиһилии манна көрүөххэ сөп.
Биики Халандаар | Сурут | Ырыт | 44 |
| 4 | Балаҕан ыйын 3 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇦🇺 Австралия — Былаах күнэ
🇷🇺 Арассыыйа — Японияны кыайыы күнэ, Терроризмы утарыыга сомоҕолоһуу күнэ
🇳🇿 Саҥа Зеландия — Токехега күнэ (Саҥа Зеландия уонна АХШ ыккардыларыгар баар мөккүөрү быһаарар 1983 с. сөбүлэҥ түһэрсиллибит күнүгэр бэлиэтэнэр, Токелау арыыларын түҥэттибиттэр)
🇿🇲 Замбия — Леви Мнавас күнэ
🇮🇷 Ираан — Англия саба түһүүтүн утары охсуһуу күнэ
🇨🇦 Канаада — Эргиэн флотун күнэ
🇶🇦 Катар — Тутулуга суох буолуу күнэ (1971 с. Британияттан иккистээн тутулуга суох буолбут)
🇨🇳 Кытай — Японияны кыайыы күнэ
🇸🇲 Сан-Марино — Өрөспүүбүлүкэ олохтоммут күнэ (301 сыллаахха манаахтар тутулуга суох общиналара төрүттэммитэ).
🇹🇳 Тунис — Тутулуга суох буолуу хамсааһынын күнэ[1]
🇬🇧 Улуу Британия — Эргиэн флотун күнэ.
🔹 1260 — Эгиипэккэ сулууспалыыр сэрииһит кулуттар, мамлюктар, Палестинаҕа Айн-Джалут кыргыһыытыгар монгол аармыйатын кыайбыттар. Бу эргин монголлары аһаҕас хонууга да кыайыахха сөп эбит диэн өйдөбүл үөскээбит.
🔹 1915 — Б. А. Вилькицкэй салалталаах бастакы гидрографическай экспедиция бүппүт — Хотугу байҕал суолунан икки хараабыл ааспыттар («Таймыр» уонна «Вайгач»).
🔹 1928 — ВЦИК Президиума Лаамы байҕал кытылын Саха АССР-га сыһыарыы туһунан көрдөһүүнү ылымматах.
🔹 1941 — Повольжье ньиэмэстэрин өрөспүүбүлүкэлэрэ ыһыллыбыт, олохтоохторун көһөрбүттэр.
🔹 1953 — Никита Хрущев ССКП КК бастакы сэкиритээринэн талыллыбыт.
🔹 1996 — "Саха Өрөспүүбүлүкэтин Государственнай хранилищетын тэрийии туһунан" СӨ Бэрэсидьиэнин ыйааҕа тахсыбыт. [2]
🔹 2015 — "Мечел" хампаанньа тимири уһаарар дьоппуон JFE Steel корпорациятын кытта Нүөрүҥгүрү уонна Элгэ чоҕун атыылыырга бөдөҥ сөбүлэҥ түһэрсибит: 1 мөл. туонна кокстанар чох концентратын үс сыл иһигэр тиэйэн таһаарарга болдьоспут.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1916 — Вера Чиряева — Саха АССР Үтүөлээх учуутала, Yөhээ Бүлүү улууhун ытык олохтооҕо (2006 өлб.).
▫️1960 — Роман Готовцев — норуот маастара, норуоттар ыккардыларынааҕы кылаастаах хомус ууһа.
▫️1960 — Наталья Охлопкова — СӨ үтүөлээх экэнэмииһэ, СӨ НА акадьыамыга, РАЕН акадьыамыга, экэниэмикэ билимин дуоктара.
▫️1971 — Александр Николаев — сахаларга сыаркап дьайыытын чинчийбит устуоруйа билимин хандьыдаата.
Өлбүт:
▫️1976 — Исай Никифоров (01.05.1915 төр.) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
🔹 Бу халандаар кылгатыллыбыта, манна сиһилии көр.
Биики Халандаар | Сурут | Ырыт | 52 |
| 5 | بدون متن... | 49 |
| 6 | Балаҕан ыйын 2 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇺🇳 ХНТ — Иккис Аан дойду сэриитэ түмүктэммит күнэ
🇻🇳 Вьетнам — Тутулуга суох буолуу күнэ
🔸 Приднестровье — Тутулуга суох буолуу күнэ
🇷🇺 Арассыыйа — Ботурууллуур-постовой сулууспа күнэ
🔸 Атын бэлиэ күннэр.
🔹 1752 — Британия Григориан халандаарыгар көспүт.
🔹 1858 — Амыр (Амур) өрүһүнэн уһун айан кэнниттэн Дьокуускайга аҕабыыт Иннокентий төннүбүт. Бу ый 20 күнүнээҕи уолугар суруйбут суругар маннык диэбит: «Да! Мы видим комету с большим хвостом; видите ли Вы? Она с каждым днем видимо приближается к земле. В Якутске лето было бездождливое, но сена запасено и хлеба урожай порядочный».
🔹 1906 — Дьокуускайга эр дьоҥҥо аналлаах биэлсэр оскуолатын бастакы педсовета буолбут. Бу күнү Дьокуускайдааҕы Орджоникидзе аатынан мэдиссиинэ кэллиэһэ арыллыбыт күнүнэн ааҕыллар.
🔹 1945 — Токио хомотугар Миссури линкор палубатыгар Дьоппуон биир тыла суох бэриниитигэр илии баттаммыт. Манан Аан дойду иккис сэриитэ түмүктэммит.
🔹 1969 — Интэриниэт "төрөөбүт күннэриттэн" биирдэстэрэ. Калифорния университетын лабораториятыгар икки көмпүүтэр ардыгар бастакы ситим олохтоммут.
🔹 1987 — 19 саастаах Матиас Руст суута саҕаламмыт, кини ыам ыйыгар кырачаан Cessna сөмүлүөтүнэн туох да көҥүлэ суох ССРС-ка көтөн кэлэн Кыһыл болуоссакка олорбута.
🔹 1990 — Приднестровье бэйэтин сэбиэскэй өрөспүүбүлүкэнэн биллэрбит. ССРС баһылыга Михаил Горбачев маны дьиҥэ суоҕунан аахпыт.
🔹 1991 — Хайалаах Карабаах өрөспүүбүлүкэтэ Азербайджантан толору тутулуга суоҕун биллэрбит. Азербайджан билиммэтэҕэ, күүһүнэн төннөрө сатаабыта, онтон сылтаан ыаллыы Армениялыын сэрии саҕаламмыта, Арменияттан 200 тыһ. кэриҥэ азербайджанец, Азербайджантан 350 тыһ. кэриҥэ эрмээн дьиэлэрин быраҕан күрүүргэ күһэллибиттэрэ. Азербайджааҥҥа ол күрээбит дьоҥҥо Карабаахтан барарга күһэллибит дьон эбиллибитэ, барыларын аахтахха Азербайджааҥҥа 700 тыһ. кэриҥэ киһи балаакка лааҕырдарга олорбута. 2023 сыллаахха 35 сыллаах, икки өттүттэн элбэх киһи өлүүлээх сэрии Азербайджан толору кыайыытынан түмүктэммитэ. 2024 сыл тохсунньу 1 күнүгэр Хайалаах Арцах (Карабаах) өрөспүүбүлүкэтэ суох буолбута.
🔹 1992
▫️Омуктар бичиктэрин көмпүүтэр өйдүүрүн курдук биир халыыпка киллэрэр UTF-8 кодировка баар буолбут. Бу аан дойду суруктаах-бичиктээх тыллара бүүс-бүтүннүү көмпүүтэргэ, төлөпүөннэргэ "киирэллэригэр" суолу арыйбыта.
▫️АХШ уонна Арассыыйа ыккардыгар суруналыыстар уонна урбаанньыттар сылдьыыларын хааччахтыыры суох гынарга сөбүлэспиттэр.
🔹 1994 — Бэрэсидьиэн Михаил Николаев ыйааҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуоттарын генофондаларын харыстыыр департамент тэриллибит. Икки кэскиллээх сорук туруоруллубут. Бастакыта — генофонданы харыстыыр уталыйбат дьаһаллары олоххо киллэрии, 2001 сылга диэри арыгылааһыны 25%-ҥҥа тиийэ аҕыйатыы. Иккиһэ — кэскиллээх бырагырааманы ылынан, олоххо киллэрэн, гэниэтикэ өттүнэн чөл ыччат төрүүрүн-үөскүүрүн ситиһии.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1908 — Иван Рожков (1971 өлб.) — учуонай, геолог, 1957—1964 сыллардааха ССРС НА Сибиирдээҕи филиалын Саха сиринээҕи филиалын Президиумун бэрэссэдээтэлэ
▫️1919 — Владимир Лонгинов (18.11.1943 өлб.) — сержант, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа.
▫️1939 — Федор Зыков — устуоруйа билимин хандьыдаата, саха малын-салын үөрэтэр идэлээх этнограф.
Өлбүт:
▫️1944 — Михаил Шараборин-Кумаров (1866 с.т.) — Өлүөхүмэ улууһуттан төрүттээх олоҥхоһут. ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Суруллубут олоҥхолоро: Кулун Куллустуур, Улуу Даарын, Дьиэрбэк Бэргэн, Тура төрөөбүт Дуо бухатыыр, Босхоҥ Дуолан Бухатыыр.
🔹 Бу халандаар кылгатыллыбыта. Манна сиһилии көрүөххэ сөп.
Биики Халандаар | Сурут | Ырыт | 55 |
| 7 | Балаҕан ыйын 1 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🔸 Арассыыйа, Армения, Беларусь, Казахстаан, Кыргыстаан, Латвия, Литва, Молдавия, Түркменистаан, Украина — Билии күнэ
🇸🇰 Словакия — Конституция күнэ
🇺🇿 Узбекистан — Тутулуга суох буолуу күнэ.
🔹 1449 — Ойрааттар (калмыыктар уонна да атын омуктар төрдүлэрэ) дойдуларын Хотугу Юань баһылыга Эсиэн Кытай Мин династиятын ыраахтааҕытын Инцзуну билиэн ылбыт. Бу иннинэ 500 тыһ. кэриҥэ киһилээх кытай аармыйатын 20 тыһ. киһилээх сэриитинэн урусхаллаабыт.
🔹 1651 — Саха сирин бойобуодустубатыгар стольнигынан Иван Акинфов диэн киһи, дьягынан Осип Степанов буолбуттар.
🔹 1720 — Сибиир норуоттарыгар христианскай итэҕэли ылыммыт дьон үс сыл устата бары түһээнтэн босхолоноллорун туһунан уураах тахсыбыт. Босхо кыһыл көмүс сүрэх, чаанньык, алтан иһит, “ырбаахыта тиктиҥ” диэн холуста, таҥара мэтириэтэ (икона) бэриллэрэ. Саха киһитэ маннык чэпчэтиини сүрдээх өйдөөхтүк туһаммыта: маҥнай оҕолорун биир-биир сүрэхтиир, онтон – кэргэнин, тиһэҕэр – бэйэтин. Түмүгэр сүүрбэччэ сыл дьаһаахтан босхолоноллоро.
🔹 1759 — Коллежскай асессор Михаил Лебедев Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1761 сыл сэтинньи 30 күнүгэр дылы сулууспалаабыта.
🔹 1821 — балаҕан ыйын бастакы күннэригэр Дьокуускайга Ньукуола таҥаратын таас дьиэтэ үлэҕэ киирбит.
🔹 1923 — Дьоппуоҥҥа Улахан Канто сирин хамсааһыныгар Токио уонна Иокогама урусхалламмыттар, 105 000 киһи өлбүт. Дьоппуоннар истэригэр бу алдьархай "европалыы сиэринэн-майгынан аһара үлүһүйүү сэтигэр буолбут" диэн санаа олохсуйбут.
🔹 1934 — Саха АССР Норуотун комиссариатын Сэбиэтин «Об организации Народного комиссариата местной промышленности» Уурааҕа тахсыбыт.
🔹 1939 — Германия Польшаҕа саба түспүт, Аан дойду иккис сэриитэ саҕаламмыт.
🔹 1970 — Серебрянай Борга (Нүөрүҥгүрү) Өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо психоневрологическай диспансера аһыллыбыт.
🔹 2004 — Хотугу Осетия киин куоратыгар Беслааҥҥа (Арассыыйа) террористар оскуолаҕа киирэн тыһыынчаттан тахса оҕону, учууталы, төрөппүтү аманаат быһыытынан ылбыттар. Үс хонук иһигэр бу быһылааҥҥа 385 тахса киһи өлбүтэ.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1915 — Саха АССР үтүөлээх артыыската Прасковья Петрова төрөөбүт (1973 өлб.). Прасковья Семеновна 1934 сыллаахха Саха тыйаатырын бастакы устуудьуйатын бүтэрбитэ.
▫️1923 — Семен Николаев - Сомоҕотто (29.10.2004 өлб.) — устуоруйа билимин хандьыдаата, этнография эйгэтигэр сахалартан бастакы үрдүк үөрэхтээх чинчийээччи, сүүстэн тахса үлэ ааптара.
▫️1930 — Егор Оконешников (17.09.2021 өлб.) — лексиколог учуонай, терминограф, норуот үөрэҕириитин туйгуна, филология билимин дуоктара (2005).
▫️1952 — Наталья Харлампьева — саха норуодунай бэйиэтэ, Саха Сирин суруйааччыларын сойууһун бэрэссэдээтэлэ, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
▫️1959 — Александр Махаров (2020 өлб.) — геодезист, сири олохтооччу, 2000 сыллаахтан СӨ «Сир кадастрын палаататын» дириэктэрэ этэ. Иллэҥ кэмигэр Сахалыы Бикипиэдьийэҕэ нэһилиэктэр тустарынан ыстатыйалары тупсарара.
▫️1983 — Любомир Николаев — мадьыны, 2013 с. Дыгын оонньууларын чөмпүйүөнэ.
🔹 Бу кылгатыллыбыта. Манна сиһилии көрүөххэ сөп.
Биики Халандаар | Сурут | Ырыт | 85 |
| 8 | Атырдьах ыйын 31 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🔸 Белуджа уонна пуштун омуктар сомоҕо күннэрэ (аан дойду үрдүнэн бэлиэтэнэр)
🔸 Ахтыы суруйуу күнэ. Виктория Твид уонна Алан Паркс диэн мемуарист суруйааччылар "Мемуары сөбүлүүбүт" диэн ааттаан мемуаристиканы сөбүлүүр дьон алтыһар бөлөҕүн 2013 сыллаахха төрүттээбит күннэригэр бэлиэтэнэр.
🔸 Арассыыйа — Арассыыйа бэтэринээрин күнэ.
🔸 Кыргыстаан — Тутулуга суох буолуу күнэ
🔸 Малайзия — Тутулуга суох буолуу күнэ (ааҥл.Hari Merdeka)
🔸 Молдавия — Дойду тылын күнэ
🔸 Румыния — Румын тылын күнэ
🔸 Польша — Сомоҕолоһуу уонна Көҥүл күнэ.
🔸 Тринидад уонна Тобаго — Тутулуга суох буолуу күнэ
🔸 Узбекистан — Репрессиялар сиэртибэлэрин ахтан ааһар күн.
🔹 1914 — Германияны утары сэрии саҕаламмытын кэннэ Санкт-Петербург ньиэмэстии аатын Петроград диэҥҥэ уларыппыттар.
🔹 1939 — Сэбиэскэй Сойуус уонна Япония ыккардыгар Монголияҕа Халхин-Гол өрүскэ буолбут сэрии түмүктэммит.
🔹 1947 — Лётчик-испытатель Павел Володин Ан-2 көтөр аал бастакы прототибын халлааҥҥа көтүппүт.
🔹 1972 — Арҕаа Германия Мюнхеныгар Олимпийскай оонньууларга Дмитрий Коркин иитиллээччитэ Роман Дмитриев көҥүл тустууга кыһыл көмүс мэтээли ылбыт.
🔹 1980 — Польшаҕа «Солидарность» профсоюз олохтоммут. Бу тэрилтэ икки сылынан бобуллубута эрээри кистэлэҥ уопсастыбаҕа кубулуйбута уонна 1989 сыллаахха сөргүтүллүбүтэ. Дойдуга 1989-1990 сылларга хаан тохтуута суох хомуньуус былааһын суулларбыта.
🔹 1990 — Татарскай АССР РСФСР өрөспүүбүлүкэлэриттэн иккиһинэн (бастакы Карельскай АССР этэ) сүбэрэнитиэт биллэрбитэ, ол эрээри федерацияттан тахсарын туһунан эппэтэҕэ.
🔹 1991 — Кыргыстаан тутулуга суоҕун биллэрбит.
🔹 1993 — Арассыыйа Литваттан бүтэһик сэриилэрин таһаарбыт.
🔹 1994 — Арассыыйа Эстонияттан бүтэһик сэриилэрин таһаарбыт.
🔹 1997 — ПарижкаУэльс принцессата Диана уонна кини доҕоро, Египет баайа Доди Аль-Файед массыына саахалыгар өлбүттэр.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1940 — Федор Павлов — худуоһунньук, Арассыыйа худуоһунньуктарын Сойууһун чилиэнэ, Нам улууһун Ытык олохтооҕо.
▫️1945 — Степан Юмшанов — бэйиэт уонна прозаик-очеркист, Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Арассыыйа суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ.
▫️1947 — Степан Овчинников — «Кыым» хаһыат Саха сирин арҕаа өттүгэр собкора. 1993 сыллаахха Мииринэйгэ олорон өлбүтэ.
Өлбүттэр:
▫️1929 — Михаил Мегежекскэй (1898 с.т.) — Саха сиригэр Сэбиэт былааһын олохтооччулартан биирдэстэрэ, Саха АССР судаарыстыбаннай диэйэтэлэ.
▫️1941 — Марина Цветаева (1892 с.т.) — нуучча бэйиэтэ.
▫️1994 — Алексей Михайлов (1946 с.т.) — бэйиэт уонна литэрэтиирэ кириитигэ, филология билимин хандьыдаата.
▫️1995 — Анна Егорова (1915 с. Байаҕантай улууһугар төрөөбүтэ) — саха ырыаһыта, саха оператын бастакы үөрэхтээх режиссера.
🔹 Бу кылгатыллыбыта. Бүгүн уонна туох ахтылларын — бэлиэ күннэр, түбэлтэлэр, ким төрөөбүтүн/өлбүтүн туһунан — манна сиһилии көр.
Биики Халандаар | Сурут | 57 |
| 9 | Атырдьах ыйын 30 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇺🇳 ХНТ — Аан дойдуга Күһэлэҥҥэ түбэһэн сураҕа суох сүппүт дьоҥҥо болҕомто тардар күн
🌏 Кииттиҥи акула аан дойдутааҕы күнэ[1]
🇹🇱 Илин Тимор — Норуоту кытта сүбэлэһии күнэ. 1999 сыллааҕы референдуму бэлиэтииллэр
🇰🇿 Казахстаан — Конституция күнэ
🇹🇨 Теркс уонна Кайкос арыылар — Конституция күнэ. 2011 сыллаахха ылыныллыбыт.
🇹🇷 Туурсуйа — Кыайыы күнэ (1922 сыллаахха буолбут Думлупынар кыргыһыыта түмүктэммит – Греция уонна Туурсуйа иккис сэриилэрин быһаарыылаах кыргыһыыта).
🔸 Татарстаан — Өрөспүүбүлүкэ күнэ (1990 сылтан бэлиэтэнэр).
🔹 1918 — Москубаҕа Владимир Ленины миитиҥҥэ тыл эппитин кэннэ ытан өлөрө сатаабыттар. Ленин бааһырыыттан түргэнник үтүөрбүт. Бассабыыктар түгэнинэн туһанан өстөөхтөрүн уонна күрэстэһээччилэрин утары кыһыл террор бэлиитикэтин саҕалаабыттара.
🔹 1922
▫️Саха АССР наркомпроһун иһинэн өрөспүүбүлүкэҕэ чинчийэр үлэни барытын тэрийиэхтээх уонна салайыахтаах билим салаата (научный отдел) тэриллибит.
▫️Владивостоктан Лаамы кытылын диэки үрүҥ генерал Анатолий Пепеляев экспедиционнай корпуһа арахпыт.
🔹 1960 — Татаар бэйиэтин Габдуллаа Тукаай Казань куоракка туруоруллубут мэҥэтэ РСФСР култуурунай баайын эбийиэгинэн биллэриллибит.
🔹 2012 — Эдьигээҥҥэ тустуук Роман Дмитриевка бүүс туруоруллубут.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1906 — Павел Иванов — 15 сыл Өлүөнэ пароходствотын салайбыт киһи, Социалистыы Үлэ Дьоруойа (2002 өлб.).
▫️1915 — Вера Колодезникова — Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала, педагогика билимин хандьыдаата, доцент.
▫️1939 — Василий Петров — тыл үөрэҕин билимин дуоктара, фольклорист, литературовед (1991 өлб.).
▫️1949 — Герасим Васильев — П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын артыыһа.
Өлбүт:
▫️1918 — Моисей Урицкай (1873 с.т.) — идэтийбит өрөбөлүссүйэниэр, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин көхтөөх кыттыылааҕа, өр кэмҥэ Өлүөхүмэҕэ көскө олорбута.
🔹 Манна сиһилии көр.
Биики Халандаар | Сурут | Ырыт | 71 |
| 10 | Атырдьах ыйын 29 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇺🇳 ХНТ — Тургутар ядернай дэлби тэптэриилэри утары дьайыы күнэ[1]
🇮🇳 Ииндийэ:
▫️Спорт күнэ
▫️Телугу тылын күнэ
🇵🇱 Польша — Муниципалитет полициятын күнэ
🇸🇰 Словакия — Словактар өрө турууларын күнэ (1944)
🔸 Атын бэлиэ күннэр
🔹 1752 — Коллежскай асессор Уар Еропкин Саха сирин бойобуодатынан анаммыт, кини бу солоҕо 1754 сыл бэс ыйын 28 күнүгэр дылы сулууспалаабыт.
🔹 1842 — Нанкин дуогабара Бастакы Опиум сэриитин түмүктээбит. Сэриигэ Улуу Британия кыайан Кытайга көҥүл опиум атыылыыр кыахтаммыт. Мантан ыла опиум наркоманията кытай омукка киэҥник тарҕаммыта. Кытайга "атаҕастаныы үйэтэ" саҕаламмыта.
🔹 1910 — Дьоппуон-кэриэй 1910 сыллааҕы сөбүлэҥэ (Кэриэйэ Японияҕа холбоһор сөбүлэҥэ) олоххо киирбит, Япония Кэриэйэҕэ былааһы ылбыт.
🔹 1912 — Сахалар Уобаластааҕы сийиэстэрин бэһис күнэ. Мунньах сарсыардааҥы чааһыгар хоргуйуу содулун туһунан кэпсэппиттэр, үүнүү мөлтөҕүттэн нолуок кыайан төлөммөккө үөскээбит иэһи хайдах суох гынары ырытыспыттар. Оросин учуутал сэминээрийэ аһыллыытын туһунан боппуруоһу көтөхпүт.
Киэһээҥи өттүгэр мунньахха күбүрүнээтэр И.И. Крафт, вице-күбүрүнээтэр А.П. Нарышкин, Уобаластааҕы барыбылыанньа советнига Н.М. Березкин кыттыбыттар. Күбүрүнээтэр сири саҥаттан тыырыы туһунан сымыйа сурах тарҕаммытын кэпсээбит. Ол гынан баран, кэлин хаһан эрэ син биир, кыраай колонизацията буолуон сөбүн ыйбыт.
🔹 1934 — ССРС Сири оҥоруу наркоматын дьаһалынан Дьокуускайга Тыраахтар биригэдьиирдэрин уонна мэхээнньиктэрин оскуолата аһыллыбыт. Билигин — Дьокуускайдааҕы индустрия уонна педагогика колледжа. Бу сыл алтынньы 1 күнүгэр 60 биригэдьиири уонна 30 мэхээнньиги үөрэтиини саҕалыырга Саха Өрөспүүбүлүкэтин наркомземугар таб. Аржаковка сорудахтаабыттар.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1926 — Сергей Маркин — 1979—1989 сыллардаахха Саха АССР Миниистирдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ (1989 өлб.).
▫️1942 — Тамара Станкевич — акушер-гинеколог, РСФСР үтүөлээх бырааһа, СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна.
▫️1944 — Нам Бөтүҥэр Семен Оконешников — опера ырыаһыта, Арассыыйа Федерациятын норуодунай артыыһа (2019 өлб.).
▫️1967 — Варвара Данилова — эбэҥки бэйиэтэ, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, "Илкэн" хаһыат эрэдээктэрэ.
🔹 Манна сиһилии көрүөххэ сөп.
Биики Халандаар | Сурут | Ырыт | 84 |
| 11 | Биир Сахаяна диэн блогер кыыс саха тылыгар наһаа элбэх "токсичнай" тыллар баалларыттан курутуйбут
Сатаан нууччалыы тылбаастаммат, сүнньүнэн буойар, намтатар, түһэрэ сатыыр, киһини оннугар туруорар тыллар бааллар диэбит.
Сахаяна маннык тыллары суруйбут: айгыстыма, сарбаҥнаама, ньымаҥнаама.
Ааҕааччылара эбии маннык тыллары суруйан биэрбиттэр: эгэлгэлэнимэ, кэбилэнимэ, дьэлтирдээмэ, чааҕыр, чааҕырдаама, мучумааннаныма, бырахтарыма, наhaалаама.
"Өйдөөн көрбүппүт маннык тыллар наһаа элбэхтэр эбит!" диэн соһуйбут.
Салгыы ырытыы кэмигэр дьон саха тылыгар өйүүр тыллар аҕыйахтарыттан сонньуйбуттар.
Баҕар, кырдьык оннук буолаарай?
Туох дии саныыгытый? | 67 |
| 12 | Биир Сахаяна диэн блогер кыыс саха тылыгар наһаа элбэх "токсичнай" тыллар баалларыттан курутуйбут
Сатаан нууччалыы тылбаастаммат, сүнньүнэн буойар, намтатар, түһэрэ сатыыр, киһини оннугар туруорар тыллар бааллар диэбит.
Сахаяна маннык тыллары суруйбут: айгыстыма, сарбаҥнаама, ньымаҥнаама.
Ааҕааччылара эбии маннык тыллары суруйан биэрбиттэр: эгэлгэлэнимэ, кэбилэнимэ, дьэлтирдээмэ, чааҕыр, чааҕырдаама, мучумааннаныма, бырахтарыма, наhaалаама.
"Өйдөөн көрбүппүт маннык тыллар наһаа элбэхтэр эбит!" диэн соһуйбут.
Салгыы ырытыы кэмигэр дьон саха тылыгар өйүүр тыллар аҕыйахтарыттан сонньуйбуттар.
Баҕар, кырдьык оннук буолаарай?
Туох дии саныыгытый? | 1 |
| 13 |  +31941 сыллаахха бу күннэргэ Сэбиэскэй Сойуус Ирааҥҥа бэйэтин аармыйатын киллэрбитэ.
Британияны кытта сүбэлэһэн баран, Германия Ирааны кытта аһара чугасыһан эрэрин тохтотоору дойдуга икки өттүттэн кимэн киирбиттэрэ. Ираан улахан утарсыыны оҥорботоҕо, ССРС өттүттэн 50-ча саллаат өлбүтэ, сүүстэн тахса бааһырбыта биллэр. 7 тыһыынчаттан тахса Ираан саллаата (ол иһигэр биир генерал) билиэҥҥэ түбэспитэ.
Сэбиэскэй Сойуус икки аармыйата Азербайджан уонна Туркменистаан өттүттэн атырдьах ыйын 25 күнүгэр киирбиттэрэ. Ираан саҥа бырабыыталыстыбата икки хоноот, атырдьах ыйын 27 күнүгэр бэйэтин апрмыйатын утарсыыны тохтоторго бирикээстээбитэ.
Балаҕан ыйын ортотугар ССРС уонна Британия сэриилэрэ Тегерааҥҥа киирбиттэрэ, ол эрээри дойду сүбэрэнитиэтин улаханнык хааччахтаабатахтара. Кырдьаҕас шах былаастан батыммыта, кини уола баһылык буолбута.
Ленд-лиз техникатын уонна табаардарын 35 бырыһыаныгар тиийэ ССРС-ка бу дойду нөҥүө кэлбитэ. Америка онно анаан кылгас кэм иһигэр дойдуга суоллары туппута.
Сэрии саҕаланарыгар Ираан төһө да нейтралитет биллэрдэр, Британиялыын уруккуттан өстөһөр буолан, Германия диэки санаалааҕа. Оттон бу оккупация түмүгэр экэниэмикэтэ да сайдыбыта, түмүгэр сэриигэ кыайыылаах да буолан, улахан барыстаах хаалбыта.
Биир хаартыскаҕа Ииндийэ саллааттара сэбиэскэй саллааттары кытта көрсүүлэрэ көстөр, Ииндийэ ол саҕана Британия холуонньата этэ) | 96 |
| 14 | بدون متن... | 67 |
| 15 | Атырдьах ыйын 28 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇲🇽 Миэксикэ — Эбэлэр уонна эһэлэр күннэрэ
🇲🇪 Черногория — Судаарыстыбаны билинии күнэ. Дойду 1910 сыллааха Осмаан Импиэрийэтиттэн тутулуга суоҕун биллэрбит, Никола I ыраахтааҕы буолбут.
🔹 1851 — Санкт-Петербург уонна Москуба икки ардыларыгар тимир суол аһыллыбыт.
🔹 1900 — Битиим уонна Өлүөхүмэ ыккардыларыгар телеграф лиинньийэтэ аһыллыбыт.
🔹 1920 — Бүтүн Арассыыйатааҕы биэрэпис ыытыллыбыт.
🔹 1925 — Дьокуускайга Арассыыйатааҕы Кыһыл Кириэс уопсастыбатын Сибиирдээҕи салаатын харах этэрээтэ Трахома диспансерыгар кубулуйбут. Бу диспансер 1941 сыл муус устар 14 күнүттэн ыла — Өрөспүүбүлүкэтээҕи харах балыыһата.
🔹 1958 — Бүлүүтээҕи ГЭС тутулларын туһунан ССРС миниистирдэрин сэбиэтэ быһаарыныы ылыммыт. Тутуу 1959 сыллаахха саҕаламмыта уонна 1978 сыллаахха түмүктэммитэ.
🔹 1963 — АХШ соҕуруу штаттарыттан саҕаламмыт «Гражданскай быраап туһугар марш» Вашингтоҥҥа түмүктэммит. Хара тириилээхтэр бырааптарын иһин охсуспут Мартин Лютер Кинг «Мин ыра санаалаахпын» (ааҥл. «I have a dream») диэн тыллартан саҕаланар аатырбыт аман өһүн этэр.
🔹 1991 — ССРС устуоруйатыгар бүтэһик бырабыыталыстыба астаапкаҕа ыытыллыбыт (Павлов бырабыыталыстыбата).
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1901 — уруккута Сунтаар улууhугар, билиҥҥитэ Ньурба улууһун II Дьаархан нэhилиэгэр Даниил Афанасьев-Токосов — бастакы хомсомуоллартан биирдэстэрэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, суруйааччы, суруналыыс.
▫️1912 — Полина Розинская (2010 с. өлб.) — Саха АССР норуодунай артыыһа, аатырбыт концертмейстер. Бу Украинаҕа төрөөбүт музыкант сэрии иннинэ Москубатааҕы Чайковскай аатынан консерваторияны туйгуннук бүтэрээт Дьокуускайга Саха тыйаатырыгар ананан кэлбитэ уонна 2008 сылга диэри Саха сиригэр олорбута, үлэлээбитэ.
▫️1970 — Татьяна Жиркова — сүүрүүк спортсмен, Арассыыйа спордун үтүөлээх маастара, 100 км Аан дойду 2 төгүллээх уонна Европа чөмпүйүөнэ, рекордсмена.
▫️1993 — Кристина Тимофеева — охчут спортсмен, 2012 с. ыытыллыбыт Олимпиада оонньууларыгар Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатын чилиэнэ.
Өлбүттэр:
▫️1938 — Гавриил Ксенофонтов ытыллыбыт (1888 с.т.) — саха учуонайа, биллиилээх историк, этнограф, политическай, общественнай диэйэтэл. Кини "Эллэйаада" диэн ааттаан таһаарбыт саха үһүйээннэрин хомуурунньуга саха библиятын быһыытынан билиниллэр.
▫️1986 — Семен Александров (1918 с.т.) — Амма улууһун Өнньүөһүттэн төрүттээх саха живописеһа.
▫️2009 — Афанасий Тобонов (1945 с.т.) — Саха сирин улуустарыгар ракеталар стуупеннарын түһэрии утары охсуспут саха киһитэ, уопсастыбаннай диэйэтэл, бэтэринээр. Ньурба Хорулатыттан төрүттээх.
🔹 Манна бүгүҥҥү халандаары сиһилии көрүөххэ сөп.
Биики Халандаар | Сурут | Ырыт | 1 |
| 16 | بدون متن... | 83 |
| 17 | Атырдьах ыйын 27 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇲🇩Молдова — Тутулуга суох буолуу күнэ (1991)
🇷🇺Арассыыйа — Арассыыйа киинэтин күнэ. 1919 сыллаахха бу күн РСФСР норуот хамыһаардарын сэбиэтэ (СНК) киинэҕэ сыһыаннаах чааһынай устуудьуйалар баайдарын-дуолларын судаарыстыба былдьыырын туһунан дэкириэт таһаарбыта. 1980 сыллаахтан Сэбиэскэй киинэ күнүн быһыытынан бэлиэтэнэр этэ, перестройка саҕана аата билиҥҥигэ уларыйбыта.
🇮🇷Ираан — Фармацевт күнэ.
🔹 1783 — Охуоскайтан (ол саҕана Саха сиригэр киирэрэ) Хотугу Америка кытылыгар үс галиотунан атыыһыт уонна айанньыт Григорий Шелехов эспэдииссийэтэ тахсыбыт.
🔹 1912 — Сахалар Уобаластааҕы сийиэстэрин үһүс күнэ. Сийиэс үһүс-төрдүс күннэригэр пааматынньык тутуутун туһунан кэпсэтии барбыт. Сорохтор утараннар, ол оннугар үөрэнээччилэргэ стипендия анааһын, балыыһа арыйыы, сахалар устуоруйаларын бэчээккэ таһаарыы ордук буолуо диэбиттэр. Устуоруйаны семинария учуутала В.В. Попов суруйуон сөбүн туһунан Г.В. Слепцов эппит. 1913 сыл олунньутугар өссө сийиэс ыҥырар туһунан быһаарыныы ылыммыттар. Ону таһынан Санкт-Петербуурга барар дэлэгээссийэ чилиэннэрин туһунан кэпсэппиттэр.
🔹 1924 — Алдаҥҥа көмүс булбуттар, бу күнү Алдан көмүс хостооччулара көмүс бырамыысыланнаһын төрүттэммит күнүнэн ааҕаллар.
🔹 2002 — Москуба таһыгар НКВД «Коммунарка» диэн ааттаах урукку полигонун сиригэр (билигин Сибэтиэй Кэтириинэ манастыырын сирэ), политика репрессиятыгар түбэспит саха дьонугар мэҥэ туруоруллубут. Бу тэрээһиҥҥэ улахан бэлэмнэнии үлэтин Максим Аммосов кыыһа Лена Аммосова ыыппыта.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1899 — башкиирдар киэн туттар киһилэрэ генерал Минигали Шаймуратов — сэбиэскэй военачальник, кыргыһыы хонуутугар 1943 сыллаахха охтубута, өлбүтүн кэннэ Сэбиэскэй Сойуус дьоруойун аата иҥэриллибитэ.
▫️1923 — Мэҥэ Иккис Тыыллыматыгар Семен Никифоров (15.08.1980 өлб.) — саха суруйааччыта, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа. «Дойдум дьоно», «Саллаат дьылҕата» кинигэлэрдээх, «Туркулаах кистэлэҥнэрэ» сэһэни суруйбута.
▫️1952 — Үөһээ Бүлүүгэ Юрий Васильев — Дьаргыстай (2011 өлб.) — элбэх түүр тылларын баһылаабыт лингвист-учуонай, түүр омуктарын кытта сахалар ситимнэһэн олоруохтаахтарын туруорсубут түмэт-диэйэтэл, филология билимин хандьыдаата.
Өлбүт:
▫️1983 — Зинаида Курчатова (1948 с. т.) — саха живописеһа. Иркутскай уобалас Улахан Баатам сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. Бу саха сэлиэнньэтэ сүтэн эрэр, олохтоохторун үгүстэрэ Өлүөхүмэ Чапаево сэлиэнньэтигэр көстүлэр.
🔹 Манна сиһилии көр.
Биики Халандаар | Сурут | Ырыт | 1 |
| 18 |  +2Бу хартыыналар саха тылын кытта туох ситимнээхтэрий?
Хартыыналар биир кыыстан суруллубуттара. Ааптардара биллиилээх нуучча худуоһунньуктара Серов, Врубель уонна Васнецов.
Дьиктитэ диэн кыыс (Вера Мамонтова, аатырбыт атыыһыт Савва Мамонтов кыыһа, кэлин Самарина) кэргэнэ Александр Самарин уонна төрөппүт кыыһа Лиза сэбиэскэй кэмҥэ Дьокуускайга уонна Өлүөхүмэҕэ олоро сылдьыбыттара.
Александр Самарин Дьокуускайга көскө ыытыллыбыта, бибилэтиэкэҕэ үлэлээбитэ уонна архиепископ Гурийдыын (эмиэ көскө кэлбит киһилиин) Бётлингк суруйбут саха тылын грамматикатын ньиэмэстииттэн нууччалыы тылбаастаабыта. Кыыһа Лиза киниэхэ Дьокуускайга биир кыһын кыстаабытын кэннэ кэлбитэ, өссө биир сыл онно олорсубута, онтон аҕатын Өлүөхүмэҕэ көһөрбүттэригэр онно барсыбыта. Елизавета Александровна кэлин ахтыыларын суруйбута, онно оччотооҕу Дьоккускай уонна Өлүөхүмэ олоҕун-дьаһаҕын ахтар. | 94 |
| 19 | Атырдьах ыйын 26 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🔸 Абхазия Өрөспүүбүлүкэтэ — Абхазия тутулуга суох буолуутун күнэ[1]
🇦🇷Аргентина — Биир санааланыы күнэ (Ийэ Тереза төрөөбүт күнүгэр бэлиэтэнэр)
🇦🇷Аргентина — Аргентина артыыстарын күнэ
🇺🇸АХШ — Дьахталлар тэҥнэһиилэрин күнэ (ааҥл.Women's Equality Day)
🇮🇷Ираан — Үлэһит күнэ
🇲🇾Малайзия — Тутулуга суох буолуу күнэ
🇳🇦Намибия — Дьоруойдар күннэрэ (ааҥл.Heroes' Day)
🇵🇬Папуа — Саҥа Гвинея — Буруйу билинии күнэ (ааҥл. Repentance Day)
🔸 Соҕуруу Осетия — Тутулуга суох буолуу күнэ.
🇹🇷Туурсуйа — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ.
🔹 Б. э. и. 55 сыл — Юлий Цезарь Британияҕа бастакытын саба түспүт.
🔹 1071 — Манцикерт кыргыһыытыгар Орто Азияттан кэлбит сөлдьүүк туурактар Византия аармыйатын кыайбыттар. Инньэ гынан сотору кэминэн кинилэр Анатолия улахан аҥаарын (билиҥҥи Турция сирин үксэ) бас билэллэр.
🔹 1382 — Москуба бэринэн Алтан Ордуу (Дьүчи Улууһун) хаана Тохтамышка аанын арыйан биэрбит. Кинээс Дмитрий Донской Костромаҕа күрээбит, ол эрээри Кырыым хаанын Мамаайы 1382 сыллаахха кыайан баран икки сыл төлөөбөккө олорбут түһээнин төлүүргэ күһэллибит, Тохтамыштан көрдөһөн Москубаны уонна кэккэ сирдэри сорохторун дьаһайар дьаралыгын бэйэтигэр хааллаттарбыт. Бу кэнниттэн сотору буолан баран Дмитрий Донской улахан уола Василий Тохтамыштан Москуба кинээһин дьаралыгын көрдөһөн ылбыта.
🔹 1728 — Данияттан төрүттээх Арассыыйа байҕалынан устааччыта Витус Беринг Азия уонна Хотугу Америка икки ардыларынааҕы силбэһиини арыйбыт, ол силбэһии кэлин ааҥыл айанньыта Джеймс Кук этиитинэн Беринг аатынан ааттаммыт.
🔹 1907 — Күлүмнүүр «Манчаары түөкүн» пьесата аан бастаан бэчээттэнэн тахсыбыт.
🔹 1923 — Владивостоктан "Ставрополь" борохуотунан кэлбит кыһыл этэрээт Орто Халыманы үрүҥнэртэн босхолообут. Сотору кэминэн үрүҥнэр тобохторо хотугу улуустарга барыларыгар кэйгэллэммиттэрэ.
🔹 1972 — XX Олимпиада оонньуулара Мюнхен куоракка (Арҕаа Германия) саҕаламмыттар. Саха тустуутун чаҕылхай өрөгөйө бу оонньууларга буолбута: Роман Дмитриев көмүс мэтээли ылбыта.
🔹 1977 — Квебек национальнай ассамблеята Боронсуус тылын хартията диэн сокуону ылыммыт. Бу сокуонунан Канаада Квебек провинциятыгар олорор боронсуус тыллаах дьон эрэ бырааптара буолбакка, төрүт олохтоохтор тыллара эмиэ көмүскэммитэ.
🔹 1991 — Атырдьах ыйынааҕы путч кэнниттэн биэс күн ааспытын кэннэ Сэбиэскэй Сойуус Хомуньуус баартыйатын (ССКП) үлэтэ тохтотуллубут.
🔹 1993 — Алдан аэропордугар түһээри Кутанаттан уонна Чагдаттан пассажирдары аҕалбыт сөмүлүөт саахалламмыт, 24 киһи өлбүт. Саахал төрүөтүнэн лүөччүктэр аһара элбэх таһаҕаһы уонна пассажиры ылбыттара буолбут.
🔹 2008 — Грузия уонна Соҕуруу Осетия ыккардыларыгар сыһыан аһара сытыырхайбытын уонна Арассыыйа атырдьах ыйын 8 күнүгэр саҕаламмыт сэриигэ кыттыбытын кэннэ, Арассыыйа бэрэсидьиэнэ Дмитрий Медведев Абхазия уонна Соҕуруу Осетия тутулуга суохтарын билинэрин туһунан ыйаах таһаарбыт.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1797 — Өлүөнэ үөһээ тардыытыгар Иннокентий сибэтиитэл аҕабыыт төрөөбүт, нуучча миссионера, Хотугу Америкаҕа бастакы православнай епископ уонна архиепископ буолбута, Саха сиригэр өр сылларга үлэлээбитэ, таҥара дьиэтин кинигэлэрин сахалыы тылбааһын тэрийбитэ, кэлин Москуба уонна Коломна митрополита (1879 өлб.)
▫️1946 — Алексей Михайлов (1994 өлб.) — нууччалыы суруйбут саха бэйиэтэ уонна литэрэтиирэ кириитигэ, филология билимин хандьыдаата. "Кыымҥа" эрэдээктэрдии сылдьыбыта. Кэргэнэ эмиэ биллиилээх литэрэтиирэ кириитигэ Марта Михайлова.
Өлбүттэр:
▫️1981 — Макар Кузьмин - Макаар Хара (1915 төр.) — бэйиэт, тылбаасчыт, Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа.
▫️1989 — Владимир Самсонов (1922 төр.) — Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, физика-математика билимин хандьыдаата, 40-тан тахса дьүкээбил уотун уонна магнитосфераны чинчийэр үлэ ааптара. Сэрии кэнниттэн СГУ физика-математика факультетын бүтэрбитэ.
🔹 Манна сиһилии көр.
Биики Халандаар | Сурут | Ырыт | 86 |
| 20 | Атырдьах ыйын 25 күнүгэр туох буолбут эбитий?
🇧🇷 Бразилия — Саллаат күнэ (порт. Dia do Soldado)
🇰🇵 Хотугу Кэриэйэ — Сонгун күнэ. Бу күн Ким Чен Ир 1960 сыллаахха оскуоланы бүтэрэн байыаннай суолга үктэммит. Сонгун диэн дойду бастаан байыаннайдары хааччыйыахтааҕын туһунан идеологията.
🇺🇾 Уругвай — Тутулуга суох буолуу күнэ (Бразилияттан, 1825)
🇫🇷 Франция — Босхолонуу күнэ (1944 сыллаахха Париж босхоломмут).
🔹 1609 — Галилео Галилей бэйэтин бастакы телескобун Венеция салайааччыларыгар көрдөрбүт.
🔹 1810 — Англия атыыһыта Питер Дюранд аһылыгы ылтаһын бааҥкаҕа хаһаанар ньыманы патеннаабыт.
🔹 1912 — Сахалар Уобаластааҕы сийиэстэрэ саҕаламмыт, балаҕан ыйын 2 күнүгэр түмүктэммит. Арамаанаптар ыраахтааҕылаабыттара 300 сылыгар түбэһиннэрэн саха бас-көс дьоно мустан сийиэстээбиттэр. Санкт-Петербурга дэлэгээссийэ ыытыытын, ону кытары Саха сирин олоҕун-дьаһаҕын, кыһалҕаларын ырыппыттар. Сийиэс бэрэстээтэлинэн Василий Никифоров — Күлүмнүүр талыллыбыт.
🔹 1925 — Тоҥус өрө туруутун кэмигэр Ньылхаҥҥа олохтоохтор мунньахтара буолбут. Мунньахха ЦК РКП(б) уонна ВЦИК бэрэстэбиитэлэ Карл Байкалов тыл эппит. Тоҥус национальнай управлениетын бэрэстээтэлэ Захаров бу управление боломуочуйатын устарын уонна сааны-саадаҕы Саха АССР бэрэстэбиитэлигэр туттарарын туһунан эппит. Бу мунньахха Карл Байкалов урукку бастаанньаһыттарга амнистия биллэрбит.
🔹 1930 — Саха АССР Совнаркомун уурааҕынан Дьокуускайдааҕы үп-харчы техникума аһыллыбыт. 1944 сыллаахха дылы үп-харчы уонна экэниэмикэ техникума диэн ааттаах эбит, 1944—1976 сс. — үп-харчы уонна кредит техникума, 1976—1993 сс. — үп-харчы, 1993 сылтан — «И. И. Фадеев аатынан үп-экэниэмикэ кэллиэһэ».
🔹 1941
▫️ССРС уонна Англия Ирааны оккупациялаабыттар.
▫️Ньиэмэстэр Днепропетровскай куораты ылбыттар.
🔹 1944
▫️Париж ньиэмэстэртэн босхоломмут.
▫️Берлиҥҥэ «Идель-Урал» легион подпольетын кыттыылаахтарын өлөрбүттэр, ол иһигэр Гайнан Курмашевы уонна Муса Джалили.
🔹 1960
▫️Римҥэ XVII Олимпиада саҕаламмыт.
▫️ССРС Кытай салайааччыьын Мао Цзэдуну догматизмҥа буруйдаабыт.
🔹 1990 — Абхазия Үрдүкү Сэбиэтэ Абхазияны Грузияттан тутулуга суоҕун биллэрбит.
🔹 1991
▫️Белоруссия тутулуга суоҕун биллэрбит.
▫️ССКП баайа-дуола Арасыыйа бас билиитинэн биллэриллибит.
🔹 1995 — Кириэмилгэ Михаил Николаев Борис Ельцинныын көрсөн алмаас бырамыысыланнаһын салгыы сайыннарыы туһунан кэпсэппит. Бу кэмҥэ дойдуга Чубайс уонна Сосковец салалталарынан бөдөҥ тэрилтэлэри атыылыыр (приватизация) залоговай аукционнар саҕаланан эрэллэрэ. Михаил Николаев АЛРОСА-ны приватизациялыыртан көмүскүүр соруктааҕа.
🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:
Төрөөбүттэр:
▫️1911 — Варвара Трофимова — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, Бүлүү оройуонун «Дьокуускай» сопхуоһун ыанньыксыта. Дьиктитэ диэн Варвара Петровна 1932 сылтан баартыйалаах, салайар үлэҕэ үлэлээн баран бэйэтин баҕатынан 1946 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатыгар көспүтэ уонна 20 сыл ыанньыксыттаабыта. Саха сиригэр биир бастакыннан биир ынахтан 3, онтон 3,5 тыһыынча киилэ үүтү ыыры ситиспитэ. 1990 с. өлбүтэ.
▫️1973 — Халбаакыга Альбина Николаева — саха тылын ойуулуур-дьүһүннүүр тылларын чинчийэр учуонай, филология билимин хандьыдаата.
Өлбүттэр:
▫️1921 — Владимир Короленко (1853 төр.) — нуучча суруйааччыта, Аммаҕа көскө ыытыллыбыт, онно оскуола тэрийэн оҕолору үөрэппит уонна саха олоҕор сыһыаннаах хас да кэпсээн суруйбут киһи.
▫️1930 — Кеша Алексеев (1903 төр.) — Гражданскай сэрии дьоруойа. 1922 сыллаахха Чурапчы, Амма, Никольскай, Төхтүр, Покровскай сэриилэригэр аатыран, Кыһыл Знамя уордьанынан наҕараадаламмыта.
▫️1938 — Семен Донской (иккис) (1895 төр.) — саха судаарыстыбаннай уонна уопсастыбаннай диэйэтэлэ, доруобуйа харыстабылын бастакы наркома, сахалыы бастакы учебниктар ааптардара.
🔹 Манна сиһилии көр.
Биики Халандаар | Сурут | Ырыт | 89 |
