НАВУМЧЫК

Вось той момант, калі Садоўскі сьпявае «А ў бары-бары, тры дарожанькі...» пасьля галасаваньня за Незалежнасьць 25 жніўня 91-га. За ім бачныя тры вакны 363 пакоя Апазыцыі БНФ, яны сьвецяцца – значыць, мы выйшлі крыху пазьней (Галя Сямдзянава звычайна пакідала пакой апошняй, а мы выйшлі разам). З павага вакна бачыны Бел-Чырвона-Белы сьцяг – яго ўмацаваў Алесь Шут, і ён лунаў над Плошчай усе дні Сэсіі. Справа ад Садоўскага – Юрась Хадыка. Выкадроўка з відэа Сяргея Чырыка. Ні Галі, ні Алеся, ні Сяргея, ні Юрася, ні Пётры ўжо няма. Вечная Памяць.

God Bless America! У 1976-м гэты нумар часопісу «Америка», прысьвечаны 200-годзьдзю Незалежнасьці ЗША, я прачытаў ад пачатку да канца. За паўстагодзьдзе маё стаўленьне да Амэрыкі як да самай свабоднай і дэмакратычнай краіны не памянялася – адно што толькі зрабілася зразумелым, што і свабода, і дэмакратыя ніводнаму народу не дараваныя назаўсёды, за іх трэба змагацца штодня. З 250-годзьдзем, Амэрыка! І памятаем, што без эмігранта зь Беларусі Ірвінга Бэрліна не было б неафіцыйнага амэрыканскага гімну – God Bless America.

Трамп павіншаваў Лукашэнку з «днём незалежнасьці». Гэтае «сьвята» было усталявана ў выніку дзяржаўнага перавароту, які асудзіла сусьветная супольнасьць (у тым ліку і ЗША). Хацелася б спадзявацца, што гэтае віншаваньне — вынік усяго толькі некампэтэнтнасьці амэрыканскага прэзыдэнта і ягоных дарадцаў. У іншым выпадку давядзецца ўспрымаць гэта (якімі б палітычнымі, эканамічнымі ці нейкімі іншымі прычынамі тое не тлумачылася) — як плявок на магілы тых, хто абвяшчаў Незалежнасьць 25 Сакавіка 1918-га і ў твар тым, хто аднаўляў Незалежнасьць 25 Жніўня 1991-га.

Ёсьць і яшчэ адна асаблівасьць нашых палітычных аналітыкаў: выбудоўваць вэрсіі, ігнаруючы самыя элемэнтарныя, базавыя рэчы. Дзьве вэрсіі дыскутаваліся вакол візыту Лукашэнкі ў Пэкін. Першая — ён паляцеў шукаць ратаваньня ў сувязі з эскаляцыяй адносінаў з Кіевам і імкненьнем Пуціна ўцягнуць яго ў вайну. Другая: ён павёз Сі паведамленьне ад Пуціна аб магчымым выкарыстаньні тактычнай ядзернай зброі — ці супраць Украіны, ці супраць краінаў NATO. Цікава, а ці маюць аналітыкі хоць мінімальнае ўяўленьне, як адбываюцца такія візыты, як яны плянуюцца, якімі сыстэмамі сувязі валодаюць кіраўнікі дзяржаў (няважна — дэмакратычныя кіраўнікі ўзурпатары)? Якая ўвогуле мадэль узаемаадносінаў васала і сюзэрэна? Каб пракансультавацца аб прымяненьні ядзернай зброі, Пуціну не патрэбныя паслугі Лукашэнкі як пасланьніка ці кур’ера. І калі ўявіць, што ядзерны ўдар будзе наносіцца з тэрыторыі Беларусі (што цалкам верагодна), Лукашэнка даведаецца пра гэта за пяць хвілінаў да пуску ракет. У бункер ён, напэўна, спусьціцца пасьпее. А вось да аэрапорта дабрацца — сумняюся. Эскалацыя з Украінай накручвалася цягам тыдня, а візыты да кіраўніка супэрдзяржавы рыхтуюцца не за тыдзень і нават не за месяц. Падавалася, што выпускны сына Лукашэнкі Мікалая ў пэкінскім унівэрсытэце спыніць вэрсіі — а вось жа, не. Сытуацыя, найхутчэй, была такая. Пра выпускны, ясна, было вядома за паўгады, не наведаць яго Лукашэнка, зь ягоным стаўленьнем да малодшага сына, ясна, ня мог. Тады ж і быў заплянаваны візыт і абгавораная сустрэча з Сі — у кіраўніка Кітаю не было прычынаў не патраціць гадзіну-паўтары на сустрэчу з Лукашэнкам, чаму б і не сустрэцца. Сустрэча чыста фармальная, пра што сьведчыць і першая іранічная фраза Сі — «Што, адразу зь Менску?» (меркаваць, што Сі ня ведаў, адкуль прыляцеў візаві — трэба альбо самому быць ідыётам, альбо лічыць такім Сі. Сі — не ідыёт). Ну а словы пра «жалезнае сяброўства», «падтрымку сувэрэнітэту» — традыцыйныя фразы кітайскіх кіраўнікоў, якія даўно абралі стратэгію «мяккай сілы» і ў эканоміцы, і ў палітыцы. Усё. Дадам яшчэ, што калі б Пуцін і папярэдзіў Лукашэнку пра ядзерны ўдар з удзелам Беларусі, Лукашэнка б рэальна ўбачыў перад сабой браму пекла і вельмі хуткі ды непазьбежны ўласны фінал. У такой сытуацыі можна дапусьціць, што ён паляцеў бы ратавацца ў Сі — але акрамя слоў пра «сувэрэнітэт» і «жалезнае сяброўства» мы б пачулі і што-небудзь вельмі акуратнае кшталту «недапушчальнасьці выкарыстаньня ядзернага арсэналу ў канфліктах». Кітай сапраўды, тут трэба аддаць яму належнае, адрынае магчымасьць ядзернай агрэсіі і не дазваляе сабе лексыкі, якая зрабілася для крамлёўскай гопнікаў нормай паводзінаў. А яшчэ варта дадаць: тое, што інфармацыя пра палёт Лукашэнкі на выпускны сына не прасачылася ні ў экспэртную супольнасьць, ні ў структуры тытульнай апазыцыі, — сьведчыць пра абсалютную гермэтычнаьць і МЗС, і структураў дзяржаўнага апарату. У дэмакратычнай краіне, зразумела, гэта не было б сакрэтам (калі дапусьціць, што лідэр такой краіны скарыстаў бы для гэтага борт № 1). Ды і ў напалову дэмакратычных дзяржавах інфармацыя з самага верху разносілася імгненна — памятаю гэта па Беларусі пачатку 90-х. І нават СССР ня быў выключэньнем: у сьнежні 1976-га тое, што са Швэйцарыі, дзе Карвалана абмянялі на Букоўскга, самалёт паляцеў не ў Маскву, а сеў у Менску і «таварыша Луча» даставілі ў Заслаўль, каб некалькі дзён падлячыць, — ведалі, здаецца, у кожнай другой сям’і партработнікаў, ва ўсякім разе я ў Віцебску даведаўся ад бацькі пра гэта на наступны дзень, калі ня ў той самы вечар. Пры тым што гэта была сакрэтная апэрацыя, і афіцыйна пра прылёт Карвалана паведамілі толькі пасьля таго, як яго сьціснуў у абдымках Ленанід Ільіч, які атрымаў цудоўны жывы падарунак у дні свайго 70-годзьдзя. І азначае ўсё гэта толькі тое, што цяперашні дзяржаўны апарат наскрозь кантралюецца спэцслужбамі, і канцэнтрацыя атмасфэры страху ў ім значна большая, чым у самім грамадзтве.

25 жніўня 1991. Мы памятаем, калі сапраўды Беларусь абвясьціа Незалежнасьць.

«Паводле зьвестак брытанскай выведкі, на травень 2026 году з пачатку поўнамаштабнага ўварваньня Расеі ва Ўкраіну ў 2022 годзе загінулі амаль 500 000 расейскіх салдатаў» (РС). Паўмільёны! І ніякіх народных бунтаў, «бессмысленных и беспощадных». Але — відэазвароты абураых жонак: «Мой там воюет без тёплых носочков! Владимир Владимирович, обратите внимание!». Таму я ня веру ў паразу Пуціна праз колькасьць расейскіх ахвяраў і тым больш сацыяльна-эканамічны крызіс. Сталін да вайны і ў часе вайны паклаў мільёны, пасьля вайны елі траву, а памёр — лілі сьлёзы. Ён, як крывавыя Пётр Першы і Іван Грозны — у вышэйшых радках рэйтынгу папулярнасьці рускага народа. Толькі поўны, дашчэнту разгром расейскай арміі. Але гэта ўжо залежыць не ад Украіны.

Неяк сьмешна чытаць разважаньні некаторых нашых бліскучых (кажу без іроніі) аналітыкаў пра “транзіт улады”. Лукашэнка нікому ўладу пры жыцьці не аддасьць, што б ён ні казаў — як не аддаў яе Сталін, які за вячэрамі ў вузкім коле мог паразважаць пра пераемнікаў. І нават прозьвішчы называў. Праўда, тых, каго называў (Кузьняцоў, Вазьнясенскі) ён расстраляў. Гэта калі не аднолькавы, дык вельмі псыхалягічна блізі тып асобы і агульная мадэль — трымацца за ўладу да апошняга, да Чэйн-Стокса. А вось пасьля такога транзіту, на той сьвет, на гэтым сьвеце могуць быць самыя розныя варыянты. Іх сапраўды трэба аналізаваць, і да іх, безумоўна, варта рыхтавацца.

Апошнімі днямі шмат прагнозаў хуткага падзеньня Лукашэнкі. Бачу тут, пераважна, псыхалягічны фактар: пяць-шэсьць гадоў эміграцыі (а менавіта столькі знаходзяцца па-за межамі Беларусі большасьць камэнтатараў) — нялёгкае выпрабаваньне, і кожны, хто скажа, што наперадзе яшчэ гадоў дзесяць, рызыкуе, як гаворыцца, нарвацца. Калі б я ня быў сьведкам, як зусім нечакана для большасьці ня толькі насельніцтва СССР, але і вашынгтонскіх крэменолагаў, да паслугаў якіх былі ўсе адкрытыя і закрытыя аналітычныя рэсурсы, імпэрыя абвалілася за тры дні — я б гэтыя 10 гадоў і назваў. І яшчэ дадаў бы, што пры цьвярозым аналізе сытуацыі ў комплексе як унутраных, гэтак і зьнешніх фактараў, надыход дэмакратычных пераменаў праз такі тэрмін — гэта яшчэ вельмі, вельмі аптымістычны сцэнар. На шчасьце, жыцьцё поўнае нечаканасьцяў, і ня толькі непрыемных. Ды і падзеі адбываюцца ў куды больш дынамічным, паскораным тэмпе, чыім некалькі дзесяцігодзьдзяў таму. Але адна ўмова падаецца абсалютнай: перамены ў Беларусі немагчымыя без пераменаў у Расеі. Я, канешне, маю на ўвазе дэмакратычныя перамены. Пры захаваньні чэкісцкага рэжыму ў Маскве (ня важна, з Пуціным ці зь некім іншым) імпэрская, агрэсіўная Расея не выпусьціць Беларусь, яна будзе імкнуцца зьнішчаць якія заўгодна імкненьні да сапраўднай незалежнасьці і да дэмакратыі. Зразумела, адной толькі паразы чэкісцкага рэжыму мала: перамены павінны адбыцца ў расейскім грамадзтве, яно павінна пазбыцца ад імпэрскай мэнтальнасьці. Працэс гэты ня будзе аднамомантным, але пры наяўнасьці чэкістаў у Крамлі ён увогуле не пачнецца. Ну, а цяпер прыгадваем гісторыю Расеі: вярхоўная ўлада абвальвалася ў выніку паразаў у вайне. Альбо — мяняўся курс гэтай улады, як пасьля Крымскай вайны ў сярэдзіне XIX стагодзьдзя (праўда, «цар-вызваляльнік», які адмяніў прыгоннае права, праз два гады, у 1863-м, выявіў сябе крывавым сатрапам — але Беларусі тады не існавала як незалежнай дзяржавы хаця б у фармальным выглядзе). Перамога Ўкраіны пад Пуціным не гарантуе зьменнаў у Беларусі — але без паразы Расеі ў гэтай вайне пераменаў гэтых, на маё перакананьне, гарантавана ня будзе.

Вельмі раю прачытаць (і скапіяваць для захаваньня) гэты апублікаваны «Салідарнасьцю» юрыдычны аналіз дзеяньняў Лукашэнкі за 32 гады, зроблены без палітычных ды эмацыйных ацэнак. Сярод іншага, тут нагадваецца, што толькі 49% выбаршчыкаў падтрымалі зьмену сімволікі і статусу беларускай мовы на «рэфэрэндуме» 1995, а пасьля «рэфэрэндуму» 2004 трэці тэрмін Лукашэнкі быў незаконны нават па ягонай «Канстытуцыі» і ягоных «законах» (Толькі ўдакладню, што дэпутатаў Апазыцыі БНФ, у якую ўваходзілі фракцыі БНФ і БСДГ, зьбіваў не АМАП, а група афіцэраў КДБ «Альфа» (пазьнейшае сьведчаньне тагачаснага 1-га намесьніка старшыні КДБ В. Кеза) – непасрэдна ў прэзыдыюме, спэцназаўцы – калі цягнулі па Авальнай залі і па лесьвіцы Дому ўраду да «варанкоў», і міліцыянты – калі закідвалі ў «варанкі» і калі выкідалі зь іх). Раю ня толькі прачытаць, але і скапіяваць ды захаваць гэты тэкст. https://gazetaby.com/post/eto-nazyvaetsya-krugovoj-porukoj-eto-nazyvaetsya-bezzakoniem-eto-nazyv/214918/

Заўсёды аспрэчваў тэорыю, што сапраўдным інтэлігентам можна быць толькі ў трэцім пакаленьні; можна і ў першым (практычна ўсе выбітныя дзеячы беларускай культуры старэйшага пакаленьня былі менавіта гэткімі). Затое відавочна, што і трэцяе (і, пэўна, і чацьвёртае, і пятае, etc.) пакаленьне не дае ніякіх гарантый інтэлігентнасьці. Беспрэцэдэнтная па сваім хамстве прамова прадстаўніка РБ пры OSCE Андрэя Дапкюнаса, у якой той параўнаў кіраўнікоў Украіны з жывёламі – пацьвярджае гэта. Дапкюнас зь сям’і спадкаемнай інтэлігенцыі, бацька першым у СССР паставіў п'есу Вампілава (хто цікавіцца тэатрам, таму ня трэба тлумачыць, што гэта азначала ў 60-я), маці ж была ня проста дырэктарка музэю Янкі Купалы, але і ўнучатай пляменьніцай Купалы, дачкой ягонай пляменьніцы Ядзьвігі Раманоўскай, якая зрабіла каласальную працу ў справе захаваньня літаратурнай спадчыны нашага нацыянальнага генія. У гэтай сямі сапраўды вялікія заслугі перад Беларусьсю, і імкненьне нашчадка дагадзіць Лукашэнку іх не сатрэ. Але прыкра.

Усё гэта на свае вочы бачылі і на свае вушы чулі Віктар Ганчар і Дзьмітрый Булахаў, «маладыя ваўкі», якія прасоўвалі Лукашэнку ва ўладу (ці — іх рукамі, выкарыстоўваючы іх амбіцыі, прасоўвала яго Лубянка, каму які варыянт падабаецца). Яны ведалі рэальную сытуацыю, бо штодня былі з намі ў Авальнай залі. І тым ня менш, менавіта з выбарчага штабу Лукашэнкі было запушчаная «у масы», што Пазьняк і БНФ «всех заставит говорить по-белорусски» (і яшчэ — што «отец Позняка — полицай, он служил фашистам и расстреливал людей». Гэта была цынічная, выключная па сваёй подласьці хлусьня, але яна спрацавала". Маладыя ваўкі«, замест каб спрыяць росту нацыянальнай сьвядомасьці, згулялі на нізкім узроўні гэтай сьвядомасьці. Вынікі — вядомыя. Уся «віна» Пазьняка і ягоных паплечнікаў па Апазыцыі БНФ у тым, што — так, большасьць з нас на сэсіях выступалі на беларускай мове (рэпартажы з Авальнай залі перадаваліся штодня па ТВ і радыё). Пэўна, хтосьці лічыць, што трэба было прамаўляць выключна па-руску, на мове «большого брата». І пра існаваньне беларускай мовы ўвогуле забыцца. Той, хто лічыць гэтак, сёньня можа быць задаволены: у Авальнай залі ўжо шмат гадоў не чутно беларускага слова. І ўсё менш яго чуваць у іншых месцах Беларусі.

«Окно возможностей, чтобы стать независимыми от Москвы, было в 90-х. И если бы Позняк не запугивал тогда всех беларуским языком, то возможно Лукашенко не пришел бы к власти. Тогда у людей не были закрыты базовые потребности и „мова“ не была на первом месте» — у які ўжо раз (соты? тысячны?) чытаю падобнае. Даўно ўжо ня хочацца камэнтаваць, абвяргаць, нешта даказваць — бо абвяргалася таксама сотні разоў. Але ў грамадзкае, палітычнае жыцьцё прыходзяць новае пакаленьне, якое пра Пунічныя войны ведае непараўнальна болей, чым пра сапраўдную найноўшую гісторыю сваёй краіны (бо войны тыя ў школе вывучаюць, а сапраўдную гісторыю — не). Таму паўтаруся. Па пунктах. «Окно возможностей» не ўзьнікла ніадкуль — яго адчынілі (і тое было зусім ня проста) якраз дэмакратычныя нацыянальныя сілы, з БНФ у авангардзе (вызначэньне Васіля Быкава). Закон аб мовах быў прыняты 26 студзеня 1990 Вярхоўным Саветам 11-га скліканьня, у якім не было ні Пазьняка, ні ўвогуле Апазыцыі БНФ. І прынясі яго ў выніку патрабаваньняў грамадзтва (пагугліце — у Дзяржаўным архіве Беларусі захоўваюцца ДЗЯСЯТКІ ТЫСЯЧ лістоў, якія даслалі звычайныя беларусы ў ЦК і ў Вярхоўны Савет з патрабаваньнем нарэшце надаць сваёй роднай мове тыя правы, якіх яна была пазбаўленая дзесяцігодзьдзямі). Дзеяньне Закону было паэтапным, апошнія палажэньні ўступалі ў сілу праз дзесяць гадоў. Дарэчы, менавіта гэта крытыкаваў Быкаў, я зараз не ўзгадаю даслоўна, але сэнс быў такі: калі аж дзесяць гадоў — значыць, ніколі (як у ваду глядзеў). Выконваўся гэты Закон добра калі на траціну, чынавенства яго па=просту сабатавала. Тым ня менш, 1 верасьня 1993 году 80% першаклясьнікаў пайшлі ў беларускамоўныя клясы. У адказ на такое «нарушение принципа свободного выбора языка обучения» і «насильственную белорусизацию» Камісія па адукацыі Менгарсавета атрымала 9 скаргаў. Дзевяць — на паўтарамільённы горад; дзеці былі імгненна переведзеныя ў рускамоўныя клясы (параўнайце гэта зь немагчымасьцю ўладкаваць школьнікаў у беларускамоўныя клясы ў Менску сёньня). Колькасьць жа скаргаў, якія атрымала Камісія па адукацыі і культуры Вярхоўнага Савету — нуль. Такая вось «насильственная белорусизация» Наконт «Позняк запугивал». Я напісаў некалькі кніг пра 90-я, дзейнасьць БНФ і яе парлямэнцкай апазыцыі займае ў большасьці зь іх цэнтральнае месца. Перачытаў усе даступныя мне стэнаграмы сэсій Вярхоўнага Савета за 1990-95 год. Мне патрэбны быў выступ Пазьняка, цалкам прысьвечаны беларускай мове. Мне трэба было праілюстраваць ім адноу выснову. Але я не знайшоў такога выступу (магчыма, нейкую стэнаграму і прамінуў, але наўрад ці). У выступах тэму мовы ён закранаў, але каб вось толькі пра яе — не. Тэму беларускай мовы нязьменна ўздымалі Баршчэўскі, Трусаў, Дзейка — члены Камісіі ВС па адукацыі і культуры, але тое было іх, калі хочаце, прафэсійным абавязкам, дзіўна было б, калі б яны пра гэта не казалі. Асноўнымі тэмамі і Пазьняка, і іншых дэпутатаў БНФ былі — сувэрэнітэт, стварэньне дзяржаўных інстытуцый (уласных грошай, войска, мытні, памежнай службы і г.д), эканоміка, сацыяльная сфэра. Дэпутаты БНФ распрацавалі пяць эканамічных праграм і дзясяткі законапраектаў пад іх (Закон аб банках і банкаўскай сыстэме, Зямельны кодэкс (пакет законаў з правам прыватнай уласнасьці на зямлю), Закон аб маёмасьці, і г.д.), а таксама Закон аб грамадзянстве, Закон аб асновах службы ў дзяржаўным апараце, Канцэпцыю дэманапалізацыім СМІ і г.д.

За доўгі час датычнасьці, у той ці іншай форме, да палітыкі адна ісьціна зрабілася для мяне бясспрэчнай: планы вельмі рэдка рэалізоўваюцца гэтак, як задумана, затое вельмі часта прыводзяць да супрацьлеглага выніку. Бо на кожным этапе ўмешваюцца непрадказальныя фактары, і шматварыянтнасьць памнажаецца ў геамэтрычнай прагрэсіі. У выніку, вы можаце атрымаць зусім ня тое, на што спадзяваліся Таму чым далей, тым болей асьцерагаюся рабіць прагнозы адносна чаго б тое ні было. Асабліва ў даўгатэрміновай пэрспэктыве. Ды і ў кароткатэрміновай таксама. Бо здараецца, што спраўдзіць прыказку “Хочаш насьмяшыць Бога - распавядзі яму свае пляны на тыдзень” можна менш чым за тыдзень. Клясычны прыклад засьпела маё пакаленьне: ініцыятары ГКЧП у жніўні 91-га разьлічвалі ўратаваць імпэрыю, а ў выніку праз тры дні яе фактычна пахавалі. Нажаль, гэта працуе ў абодва бакі: як на карысьць Дабра, гэтак і на карысьць Зла. Адзінае, што можна параіць самім сабе ў такіх сытуацыях — быць на баку Дабра.

Гісторык Ільля Андрэеў, якога з жонкай Валянцінай Андрэевай (кіраўніцай выдавецтва Gutenberg Publisher) унесьлі ў сьпіс экстрэмістаў у інтэрвію «Салідарнасці»: «Рашэньне прымала КДБ, дзе мы, магчыма, былі на алоўку з часу старых яшчэ беларускіх праектаў. Яны былі дазволеныя, але занадта беларускія, каб заставацца без кантролю». «Занадта беларускія, каб заставацца без кантролю». Трапная, дакладная фармулёўка. На жаль, значная частка нас што ў Беларусі, што ў эіміграйцыі яшчэ не ўсьвядомілі: караюць ня толькі за нязгоду з уладай. Караюць, найперш, за тое, што беларусы – ня хочуць быць рускімі і хочуць заставацца беларусамі. https://gazetaby.com/post/geta-gistoryya-pracyagvaeczcza-yak-zhycz-u-zmadelyavanaj-i-lakalnaj-al/214854/

Вось цяпер жыцьцё дае тлумачэньне, што такое сувэрэнітэт (незалежнасьць ва ўнутраных і зьнешніх справах). Улада па-сапраўднаму сувэрэннай краіны валодае поўнай магчымасьцю прымаць рашэньне (скажам, пры знос рэтрансьлятараў), сыходзячы з выключна дзяржаўных інтарэсаў. Інтарэсаў сваёй нацыі, ніякай іншай Кіраўнік, які абмяняў сувэрэнітэт на ўласнае існаваньне, вымушаны браць у разьлік не інтарэс свайго народа (а ў выпадку пагрозы вайны – і пагрозу фізычнага існаваньня народа), а інтарэс свайго гаспадара. Гэта можна сфармуляваць і як васальную залежнасьць. Пры ігнараваньні інтарэсаў гаспадара васал губляе ўладу (а часам і жыцьцё). Сувэрэнітэт Лукашэнка пачаў здаваць яшчэ да таго, як зрабіўся прэзыдэнтам, патрабуючы ў Вярхоўным Савеце вясной 93-га далучыць Беларусь да АДКБ, што азначала ўцягваньне краіны ў арбіту інтарэсаў расейскага Генштабу. З 94-га ён ужо скарыстоўваў прэзыдэнцкія магчымасьці, падпісаўшы, урэшце, ганебную «саюзную дамову», якую Васіль Быкаў назваў «злачынствам стагодзьдзя» і «канцом гісторыі» Беларусі. Беларусь, на шчасьце, жыве – але ня дзякуючы, а насуперак Лукашэнку. Жыла Беларусь і пры царах, і пры генсеках, пазбаўленая сувэрэнітэту. Выжыла. Будзе жыць і далей – прыгадваючы дзесяцігодзьдзі Лукашэнкі як ці ня самую чорную паласу ў сваёй гісторыі.

Удары Ўкраіны па Беларусі зь вялікай верагоднасьцю (хаця і не адразу) прывялі б да зьмяшчэньня (ужываем гэты мяккі тэрмін) Лукашэнкі. Чаго (зьмяшчэньня), канешне, мы хочам усім сэрцам. Ва ўсякім разе, сярод сяброў я ведаю толькі такіх. Удары Ўкраіны па Беларусі амаль гарантавана ўцягнулі б Беларусь у вайну, якая, акрамя зьмяшчэньня Лукашэнкі, зь вялікай доляй верагоднасьці прывяла б да анэксіі Беларусі Расеяй. Чаго (вайны і анэксіі), канешне, мы ўсім сэрцам не жадаем. Сярод сяброў я ведаю толькі такіх. Беларускае грамадзтва — магчыма, упершыню за апошнія гады — апынулася перад вельмі складаным выбарам. Сытуацыя аблягчаецца хіба толькі тым, што права рэальнага (а не ў дыскусіях) выбару грамадзтва даўно пазбаўленае, і ад пазыцыі мала што залежыць. Але хто б якую пазыцыю ня меў, трэба памятаць: у тым, што Беларусь апынулася над безданьню, на 100% вінаваты Лукашэнка. Менавіта ягоная шматгадовая мэтанакіраваная палітыка здачы сувэрэнітэту Маскве зрабіла народ закладнікам узурпатара. За гэтыя часы ў Беларусі магло зьмяніцца 6 ці 7 прэзыдэнтаў (ці ўвогуле яна магла б вярнуцца да парлямэнцкай рэспублікі), і мне цяжка ўявіць каго-небудзь горшага за Лукашэнку. Расея б не пазбылася сваёй імпэрскасьці, але мы ведаем прыклады, калі лідэры экс-савецкіх краінаў знаходзяць спосабы не ператвараць свае краіны ў калёніі Крамля. У гэтым, калі хочаце, майстэрства палітыкі і дыпляматыі — насуперак майстэрству халуйства і ратаваньня ўласнай скуры. Мне цяжка сказаць, якая будучыня будзе ў Беларусі без Лукашэнкі, але з Лукашэнкам ніякай будучыні ня будзе дакладна — 32 гады цалкам дастаткова, каб у гэтым не сумнявацца.

Чужая душа — прыцемкі, тым больш калі яна нагэтулькі табе чужая, як душа Лукашэнкі. І ўсё ж здаецца, што цяпер (пасьля папярэджаньня з Кіеву) душа ягоная трымціць у трывозе, як не трымцела са жніўня 2020, а да гэтага - з лістапада 1996, калі адной нагой стаяў у імпічмэнце. Аднак пагроза ад таго, хто валодае зброяй - гэта ўжо не дэпутацкія подпісы і ня транспаранты мірных пратэстоўцаў. Ён вельмі добра разумее сілу сілы (бо толькі на ёй і трымаецца), і ўсьведамляе магчымую пэрспэктыву менавіта для сябе ў розных кантэкстах і варыянтах. І добрых варыянтаў у яго няма. Лукашэнку не шкада. Горш, што ён можа за сабой абрынуць у бездань краіну. Што ж - відаць, гэткай будзе плата за выбары 1994 і рэфэрэндум 1995. Магчыма, гэта гістарычна непазьбежна, і па-Боску справядліва — каб потым ўзьнікла іншая, свабодная Беларусь.

Сёньня дзень народзінаў Васіля Быкава. А здымак гэты (здаецца, я яго зьмяшчаю упершыню) зрабіў у дзень ягонага 70-годзьдзя, 19 чэрвеня 1994. Забраў Васіля Ўладзімеравіча зь ягонага дому на Танкавай і прывёз да скверу Янкі Купалы, дзе пачалося ўшанаваньне (працягнулася яно ў штаб-кватэры БНФ на Варвашэні). Дарэчы, чырвоная машына - тая самая мая “міцубісі” 1979 году выпуску, якая ў дакладзе Лукашэнкі фігуравала як прыклад карупцыі ў шэрагах Апазыцыі БНФ (“Наумчик ездит на иномарке!” — крычаў з трыбуны “народны абаронца”). Фота зрабіў у першыя сэкунды, не пасьпеўшы зачыніць дзьверы. У той дзень было даволі халодна, ішоў дождж, але людзі прыйшлі. Быкаў падзякаваў за віншаваньне і сказаў, што самае вялікае ягонае жаданьне — каб Беларусь была незалежнай, а прэзыдэнтам абралі Зянона Пазьняка. Гэта былі апошнія дні адноснай свабоды — праз некалькі дзён будзе зроблены фатальны выбар на карысьць “чаркі і шкваркі”.