НАВУМЧЫК

А наконт «трох калёнаў» дэмакратаў — я так разумею, маюцца на ўвазе прыхільнікі Пазьняка, прыхільнікі Шушкевіча і прыхільнікі Лукашэнкі? Але якое дачыненьне Лукашэнка зь ягоным чырвона-зялёным значком і нянавісьцю да Незалежнасьці меў і мае да дэмакратыі?

Удзячны Нашай Ніве за ўвагу да майго допісу наконт зададзенага мне пытаньня — ці было б лепей, калі б у 1994 перамог не Лукашэнка, а Кебіч. Газэта перадрукавала і маё меркаваньне, якое выклаў тут, у фб, і меркаваньне Анатоля Лябедзькі. Мы з шаноўным Анатолем разыходзімся ў ацэнках 1994 году — што зразумела, улічваючы нашыя палітычныя пазыцыі ў той час. Вось толькі ня трэба прыпісваць тое, чаго сказана не было. «Сёняшняга Лукашэнку не варта выкарыстоўваць для адбельвання ўчарашняга Кебіча» — піша Анатоль. Але я зусім не адбвельваю Кебіча. Гаворачы, што пнэўманія лепей, чым рак лёгкіх, вы ж не сьцьвяржаеце, што пнэўманія — гэта добра. Тут адказ у катэгорыі «меншага зла» і «большага зла». Я напісаў, што Кебіч ня стаў бы ні скасоўваць Бел-Чырвон-Белы Сьцяг, ні «Пагоню», ні статус беларускай мовы як адзінай дзяржаўнай, ні даваць каманду на зьбіцьцё дэпутатаў. У гэтым я не сумняюся (дазволю сабе выкзаць здагадку, што не сумняецца і Анатоль). Але зусім не лічу, што Кебіч быў бы ідэальным ці нават добрым прэзыдэнтам. Ён проста быў бы меншым злом. Вось Анатоль піша пра «сёньняшняга Лукашэнку» — трэба меркаваць, маючы на ўвазе, што ў 1994 ён быў «учорашнім» ці «заўчорашнім», г.зн. іншым. Ды ня быў ён іншым. Усё, што Лукашэнка рабіў пасьля свайго абраньня, рабіў у 1995, 1996, 1999, 2001,..... у 2020, і робіць цяпер — было ў ім яшчэ да абраньня прэзыдэнтам бачна кожнаму, хто жадаў бачыць. Калі да жніўня 1993 яшчэ можна было мець нейкія ілюзіі, дык ягоныя заявы (некалькі цягам месяца) — і ў інтэрвію «Правде» пад загалоўкам «Да возродится!..» (Савецкі Саюз), і выступ на «Зьезьдзе народаў Расеі, Украіны і Беларусі» (ці як там называўся) напоўніцу выявілі яго як імпэрца і ня проста непрыхільніка, а апантанага ненавісьніка Незалежнасьці Беларусі. Нагадаю, што тое інтэрвію выклікала рэзкую водпаведзь Васіля Быкава ў «Народнай газэце» (накладам больш за 300 тыс. асобнікаў), а шашні Лукашэнкі ў Маскве з імпэрцамі прымусілі Апазыцыю БНФ у ВС запатрабаваць пазбавіць яго дэпутацкага мандата — за антыдзяржаўную дзейнасьць. Нарэшце, т.зв. антыкарупцыйны выступ Лукашэнкі ў сьнежні 1993 засьведчыў канчаткова, што гэты чалавек пойдзе на што заўгодна, на якую заўгодна подласьць, дзеля дасягненьня асабістых мэтаў. Што сёньня выяўляе Лукашэнка такога, чаго не было ў ім ужо ў 1993 годзе? Цяпер людзей катуюць у турмах і забіваюць, а тады — не? Ну дык у дэпутата Лукашэнкі не было магчымасьцяў, якія ёсьць у ўзурпатара Лукашэнкі. Але нянавісьць да апанэнтаў (ня проста непрыманьне пазыцыі — а менавіта нянавісьць) дэпутата Лукашэнкі была бачная кожнаму, хто слухаў ягоныя выступы ў Авальнай залі. А між іншым: не задавалі паплечнікі Лукашэнкі яму пытаньне, чаму ўвесь час (і ў момант выбарчай кампаніі 1994) ён носіць не дзяржаўны Бел-Чырвона-Белы дэпутацкі значок, а — чырвона-зялёны БССРаўскі? Шаноўны Анатоль у якасьці памылак называе тое, што «дэмакраты ў 1994 годзе пайшлі трыма калонамі». Не пагаджуся. Галоўнай памылкай 1994 дэмакратаў было тое, што яны (маю на ўвазе дэмакратычных дэпутатаў у ВС) не прыслухаліся да аргумэнтаў БНФ і далучыіся да Кебіча ў жаданьні ўвесьці прэзыдэнцтва. Да гэтага моманту нам, дэпутатаў БНФ, удавалася блякаваць прэзыдэнцтва. Пасьля — ужо не. Беларусь фатальна страціла некалькі жыцьцёва неабходных гадоў для ўмацаваньня шматпартыйнасьці, станаўленьня грамадзянскай супольнасьці, а галоўнае — для нацыянальнага Адраджэньня. Пасьля «антыкарупцыйнага» выступу Лукашэнкі ў сьнежні 1993 і хвалі народнай да яго любові, даходзячы часам да нейкіх гістэрычных праяваў, запазьбегчы 100% гарантаванага абраньня яго прэзыдэнтам можна было толькі зьняўшы яго з выбарчай кампаніі. У БНФ такой магчымасьці не было. Ні легальных, ні нейкіх іншых. Паўтаруся: нельга было ўводзіць прэзыдэнцтва. З розных прычынаў. Як і іншыя дэпутаты БНФ, не галасаваў за гэта пры прыняцьці Канстытуцыі і ні на грам не зьмяніў сваёй пазыцыі сёньня.

У 2000 годзе Бураўкін разам з Рыгорам Барадуліным, Радзімам Гарэцкім і Анатолем Грыцкевічам быў сустаршынём Усебеларускага з’езду за Незалежнасьцть і падпісаў мэмарандум, перададзны Радзе Беларускай Народнай Рэспублікі. Гэтак было выказана стаўленьне беларускага народа да прарасейскіх ініцыятываў на той момант ужо не легітымнага кіраўніка дзяржавы. Калі мы кажам пра чалавека «ён паўплываў на мой лёс» — звычайна перабольшваем, але пра Генадзя Мікалаевіча Бураўкіна я магу сказаць, што ён зьмяніў мой лёс. Ён быў даўнім і бліжэйшым сябрам майго бацькі, і гэта, канешне, вызначыла характар нашых адносінаў. Ён даў мне некалькі вельмі важных жыцьцёвых парадаў, якімі я імкнуся кіравацца. Тое, што менавіта ён пазнаёміў мяне з Быкавым — аж у 1975 годзе! — можна лічыць выпадковасьцю (хоць тая сустрэча на мяне моцна паўплывала), пазнаёміўся б я з Быкавым так ці інакш. Але вось у 89-ым Бураўкін перацягнуў мяне ў Менск, фактычна прымусіў пераехаць, знайшоўшы працу. Не кажучы пра астатняе — у іншым выпадку я дакладна не пазнаёміўся б з жонкай — ну і, канешне, не было б на сьвеце нашай дачкі. Дзякуй Вам, Генадзь Мікалаевіч, за ўсё. Радыё Свабода, 31 траўня 2014

БУРАЎКІН БЫЎ ШАНЦАМ ДЛЯ БЕЛАРУСІ У дзень 90-годзьдзя Генадзя Мікалаевіча зьімяшчаю артыкул, які надрукаваў на Свабодзе ў 2014-м, у дні разьвітаньня. ............................. Канешне, найперш ён быў паэтам. Створанага ім і ў інтымнай лірыцы хопіць, каб назаўсёды застацца ў літаратуры. Гэткая ж пранікнёнасьць і эмацыйнасьць уласьцівыя і тым ягоным вершам, якія прынята адносіць да грамадзянскай паэзіі і якой чамусьці цураецца маладое пакаленьне літаратараў, што цяпер, калі беларуская дзяржаўнасьць перад пагрозай зьнішчэньня, выглядае дзіўнаватым. Бураўкін — нароўні з Караткевічам, Быкавым і Барадуліным — прывёў мяне да беларускага слова. Ягоныя зборнікі памятаю ў сям’і зь дзяцінства, ягоныя вершы і паэмы — тое, што фармавала сьвядомасьць. Яны, па-просту, зрабіліся часткай жыцьця Бураўкіну даводзілася чуць папрокі ў тым, што ён «быў пры пасадах». Яны гучалі з кухняў багемы, якая дасягнула дасканаласьці ў падхалімстве перад тымі, хто гэтыя самыя пасады займаў. Але ніколі я ня чуў падобнага ад людзей плошчы, ад тых, хто рабіў Гісторыю. Бо ніхто не скарыстаў сваю прыналежнасьць да савецкай, камуністычнай эліты з гэткай карысьцю для Беларусі, як Бураўкін. У 32 гады ён робіцца ўласным карэспандэнтам «Правды» — што дае неабмежаваныя магчымасьці ўплыву на вышэйшае кіраўніцтва БССР, бо газэта — ворган ЦК КПСС, яе чытае Генэральны сакратар. Такую пасаду традыцыйна скарыстоўвалі для завязваньня выгодных стасункаў з начальствам. А Бураўкін пасылае ў рэдакцыю артыкул Зянона Пазьняка ў абарону забудовы гістарычнага цэнтру Менску. Што ўратоўвае будынак купалаўскага тэатра, і ня толькі. Бураўкіна прызначаюць галоўным рэдактарам часопісу «Маладосьць» — і ён друкуе Васіля Быкава і Уладзімера Караткевіча. Нарэшце, ён узначальвае Дзяржтэлерадыё — і стварае беларускае нацыянальнае тэлебачаньне. Самы ўплывовы сродак масавай інфармацыі нясе ў масы беларускасьць, з экранаў гучаць словы пісьменьнікаў і навукоўцаў, трансьлююцца лепшыя пастаноўкі купалаўцаў і коласаўцаў. Фармуецца нацыянальная сьвядомасьць пакаленьня, якое потым уздыме сьцяг Адраджэньня. Але прадстаўленьне эфіру Зянону Пазьняку (гэта быў той самы выступ, які ўзгадвае ў «Доўгай дарозе..» Васіль Быкаў, калі ўпершыню на мільённую аўдыторыю былі сказаныя праўдзівыя словы пра камунізм) — для кіраўніцтва ўжо было пераходам мяжы, уварваньнем за «чырвоныя сьцяжкі». Аўтарытэт Бураўкіна ў грамадзтве не дазваляў яго проста «зьняць», як іншага міністра ці дырэктара прадпрыемства, таму абралі ганаровую ссылку — прадстаўляць БССР у ААН. Генадзь Мікалаевіч любіў прыгадваць, як ў канцы 1991 яму давялося ўручыць амэрыканскаму прэзыдэнту дакумэнт аб ліквідацыі савецкай імпэрыі. Але перад гэтым Бураўкін, член ЦК КПБ і дэпутат Вярхоўнага Савета 11-га скліканьня, дамагаецца рэалізацыі патрабаваньня БНФ аб прыняцьці Закону аб мовах. І вось тут магло (павінна было!) здарыцца тое, што на гістарычным раздарожжы магло б вывесьці Беларусь на іншы, лепшы шлях. Бураўкін ня мог напоўніцу рэалізавацца як дзяржаўны дзеяч у камуністычнай сыстэме (хаця пасады міністра і амбасадара шмат для каго былі вяршыняй кар’еры) — беларускасьць перашкаджала. Але ён быў адзіным, хто не тэарэтычна, а рэальна мог зрабіцца беларускім Бразаўскасам. Пасьля жніўня 1991-га ў ВС-12 за яго прагаласавалі б і камуністы, і апазыцыя БНФ. І ён бы ўжо са сваім талентам пераконваць і шукаць кампрамісы бяз здрады галоўнаму — здолеў бы ўтрымаць Беларусь ад саскокваньня ў прэзыдэнцкую дыктатуру. Бураўкін быў бы гэтым шанцам — калі б вясной 1990-га яго не заблякавалі на выбарах у Вярхоўны Савет (прадбачлівасьць і інстынкт самазахаваньня намэнклятуры, канешне, ўражваюць). І я рады, што пасьпеў сказаць пра гэта Генадзю Мікалаевічу (ужо ведаючы дыягназ), і што адчуў, як важна было пачуць яму гэтыя словы. Але і таго, што зрабіў Бураўкін — хопіць, каб Беларусь памятала яго вечна.

Да абвяргацеляў ролі БНФ і яго дэпутатаў у здабыцьці Незалежнасьці (за дзесяцігодзьдзі мы бачылі такіх дзясяткі) далучыўся і Віталь Цыганкоў, які напісаў, што камуністы прагаласавалі б 25 жніўня 1991 за Незалежнасьць і без усякага БНФ і Пазьняка — бо яны спалохаліся застацца адзін на адзін зь Ельцыным, і за дзень да гэтага незалежнасьць абвясьціла Ўкраіна. Ісьціна, аднак, у тым, што калі б не БНФ — у Авальнай залі 25 жніўня 1991 было б пуста. Усё б завяршылася 24 жніўня, і завяршылася — нічым. Напісаў на ягонай старонцы адказ, які зьмяшчаю ніжэй. «Віталь, ты, бачна, прачытаў стэнаграму, але альбо забыўся, альбо сьвядома не ўзгадваеш два істотныя моманты. Першы. Прэзыдыюм ВС зьбіраўся правесьці сэсію ў адзін дзень, 24 жніўня, і разгледзіць толькі два пытаньні: „Аб бягучым моманце“ і „Аю саюзным дагаворы“. Менавіта гэтую прапанову агучыў ад імя Прэзыдыюму Шушкевіч. Пытаньня аб Незалежнасьці яны не выносілі. І каб ня дзеяньні дэпутатаў БНФ (якіх падтрымлівалі людзі на Плошчы), яны б і скончылі ў той жа дзень (і ніякага ўплыву прыняцьця ўвечары 24 жніўня Ўкраінай Незалежнасьці на дэпутатаў ВС БССР ужо б не было, дакладней, яны б ужо былі ў дарозе, сэсія ж скончылася б). І другое — а ў прынцыпе, галоўнае: менавіта на патрабаваньне дэпутатаў БНФ і былі скліканая Сэсія. Мы дамагаліся гэтага з 19 жніўня, зьбіралі подпісы дэпутатаў (сабралі 80), насядалі на Дземянцея, Шушкевіча, іншых членаў Прэзыдыюму ВС. Усё гэта дакумэнтальна зафіксавана (захаваліся стэнаграмы Прэзыдыюму). 22 жніўня яны нарэшце прынялі рашэньне склікаць Сэсію. Не было б БНФ — не было б і сэсіі. Не сабраліся б на яе камуністы, якія, як ты лічыш, без усякага ўплыву Пазьняка і БНФ аж гарэлі жаданьнем абвясьціць Незалежнасьць. Ну ўзьдзеяньне прамовы Пазьняка перад галасаваньнем не аспрэчваў нават Шушкевіч, які (і гэта ёсьць у стэнаграме) услых выказаў сумнеў, што ўдасца набраць канстытуцыйную большасьць. Могуць гэта пацьвердзіць і іншыя дэпутаты, якія яшчэ жывыя (уяўляю, якая колькасьць тэорый зьявіцца, калі ўсе сыдзем у магілу). Напісаў бы ўжо прасьцей: БНФаўцаў было толькі 30, камуністаў — было за 200, ім і належыць заслуга ў здабыцьці Незалежнасьці».

Злавіў сябе на думцы, што не прыгадаў бы, як прозьвішча цяперашняга прэм’ер-міністра Беларусі – калі б на вочы ня трапілася інфармацыя пра яго паездку ў Санкт-Пецярбург, дзе яно напісана (Турчын). Тры гады таму, калі працаваў журналістам на Свабодзе, канешне, ведаў – калі дзяжурыш на сайце і выстаўляеш матэрыялы (руцінная журналисцкая праца), дык ня хочаш а запомніш. Але імкнуўся пазьбягаць удзелу ў запісах дыскусій па кадравых пытаньнях, бо для мяе ўсе гэтыя чыноўнікім былі на адзін твар (за выяткам хіба Макея) Як у 1983 годзе 99% жыхароў БССР (і нават членаў КПСС) не назвалі б прозьвішча 2-га сакратара ЦК КПБ (хаця яго імя гучала па радыё амаль штодня), бо ўсё вырашаў 1-шы. Нават сьмерць 1-га не гарантавала 2-му прасоўваньня на галоўнае крэсла (так яно і адбывалася – прысылалі з Масквы, хаця і з беларускім бэкграўндам). А тут і сьмерць Лукашэнкі не адкрывае прэм’еру магчымасці – кронпынц (эса), як вядома, сьпікер (ка) т.зв. «сэнату». Хаця, падобна, Беларусь вярнулася ў 1983-ці і могуць ізноў прыслаць з Масквы.

30 гадоў таму, 23 жніўня 1996, мы зь Зянонам Пазьняком атрымалі палітычны прытулак у ЗША. Гэта быў першы выпадак пасьля распаду СССР, калі палітпрытулак быў прадстаўлены грамадзянам былой савецкай рэспублікі. «Краіна мяняе статус» — напісала «Наша Ніва», сказаўшы, што рашэньне прыняў Дзярждэпартамэнт. Насамрэч, рашэньне прыняла Служба іміграцыі і натуралізацыі Мінюсту — а Дзярждэп ня быў у захапленьні, бо гэта сапраўды азначала разварот на 180 градусаў у дачыненьні да Лукашэнкі, зь якім амэрыканцы спадзяваліся параўзумецца (і ня толькі амэрыканцы: у ліпені 96-га Лукашэнку прымалі з ганаровай вартай у Елісейскім палацы ў Парыжы). Тым ня менш, пасьля рашэньня Мінюсту, прэс-канфэрэнцыі ў Кангрэсе ЗША і публікацый у вядучых амэрыканскіх СМІ, Дзярждэп быў вымушаны перагледзіць стаўленьне да Лукашэнкі. «Тыран Беларусі» — пад такім «партрэтным» (у адносінах да Лукашэнкі) загалоўкам пракамэнтавала падзею New York Times. Працытую пачатак артыкулу: «Беларусь — краіна, праклятая геаграфіяй і гісторыяй. Цягам стагодзьдзяў на яе нападалі Расея, Літва, Польшча, яна ледзь зьберагла ўласную мову і пачуцьцё нацыянальнай ідэнтычнасьці. Цяпер, пасьля таго, як менш чым пяць гадоў таму яна вызвалілася ад Савецкага Саюзу, Беларусь хутка адступае назад да тыраніі пад сваім аўтарытарным лідэрам Аляксандрам Лукашэнкам. Агоніі Беларусі рэдка калі прыцягваюць увагу сусьветных палітыкаў. Гэта памылка. Беларусь знаходзіцца паміж Расеяй і Польшчай і мае супольныя межы зь Літвой, Латвіяй і Ўкраінай. Яна ляжыць геаграфічна дакладна там, дзе напружанасьці паміж Усходам і Захадам могуць узьнікнуць ізноў, калі Расея ня здолее завяршыць пераход да стабільнай дэмакратыі. Гэта хвалюе — глядзець, як магчымасьць палітычных і эканамічных рэформаў хутка марнее ў адной з новых незалежных краінаў...». На вялікі жаль, зьмяніўшы стаўленьне да Лукашэнкі, Вашынгтон па-ранейшаму ўскладаў спадзяваньні на «дэмакратычную Расею», што адыграла фатальную ролю. Але гэта — ужо іншая гісторыя.

Беларуская грамада ў Варшаве разьвіталася з Аляксандрам Мілінкевічам. Пра гучала шмат добрых словаў, і ў будучым, перакананы, будзе прамоўлена і напісана яшчэ болей. Але цяпер хачу сказаць пра іншае. Кіраўніцтва Польшчы, аддаўшы беларускаму палітыку належныя знакі пашаны, выявіла ня толькі дзяржаўную мудрасьць, а і сапраўднае высакародзтва. І як жа гэта кантрастуе з плебействам прарасейскага рэжыму ў Менску! Зусім нядаўна адышоў у іншы сьвет Пётра Садоўскі — ні слова спачуваньня ад уладаў. Як раней не заўважылі афіцыйныя структуры сыход ягоных калег па Вярхоўным Савеце Мікалая Крыжаноўскага, Мікалая Аксаміта, Лявона Дзейкі... «Не заўважылі», канешне варта браць у двукосьсі — гэта якраз дэманстратыўнае ігнараваньне. Бо тыя, хто закладаў падмурак беларускай дзяржаўнасьці, ёсьць для акупацыйнага рэжыму ворагамі. Гэта выявілася і ў беспрэцэдэнтна абразьлівым стаўленьні да памяці Станіслава Шушкевіча, сям’і якога адмовілі ў прадастаўленьні месца на Ўсходніх могілках. Беларусь у сваёй гісторыі бачыла рознае, але нагэтулькі хамскай і подлай улады не было ніколі. Горшай ужо, сапраўды, быць ня можа.

Летась на фэстывалі інтэлектуальнай кнігі «Прадмова» у Празе ў мяне запыталіся: а калі б у 1994 перамог не Лукашэнка, а Кебіч – ці было б лепей? Пытаньні такога кшталту патрабуюць грунтоўных адказаў. Але калі каротка – так, лепей. Нават карумпаванае атачэньне Кебіча было куды менш небясьпечным для Незалежнасьці і дэмакратыі, чым тая шваль з маладых і ня вельмі маладых «ваўкоў», якія прыйшлі з Лукашэнкам. Найхутчэй, Кебіч працягваў бы тое, што ён пачаў у 1993 далучэньнем Беларусі да АДКБ і падпісаньнем сумнеўных дамоваў з Масквой. Але нацыянальнае Адраджэньне не было б гвалтоўна спыненае, яно б ішло, хай і ня ў зручных умовах (нагадаю, што ў 1993 80% першакласьнікаў пайшлі ў беларускія клясы не таму, што гэтага вельмі хацеў Кебіч, а таму, што мы патрабавалі выкананьня Закону аб мовах. А Лукашэнка пачаў з закрыцьця беларускіх школаў). Адназначна, Кебіч ня стаў бы пазбаўляць беларускую мову статусу адзінай дзяржаўнай, не скасоўваў «Пагоню» і Бел-Чырвона-Беклы Сьцяг у якасьці дзяржаўных сымбаляў, абсалютна выключана, што ён даў бы загад зьбіваць дэпутатаў БНФ у залі парлямэнта. Вялікай дэмакраты не было б, але ў 1995-м БНФ адназначна меў бы фракцыю ў ВС (хаця б 20-30 дэпутатаў, як і ў ВС-12). Не было б шальмаваньня па БТ Васіля Быкава і, як вынік, ягонай фактычнай эміграцыі. Не было б забойства Ганчара і Красоўскага, у гэтым я не сумняюся (кажу пра адзін 5-гадовы электаральны тэрмін прэзыдэнцкіх паўнамоцтваў – (1994-1999) – Захаранку і Завадзкага забілі ў 2000-м). Думаю, мы б мелі 5 гадоў на нейкае нацыянальнае разьвіцьцё як мінімум. Пры гэтым я а ні ў якім разе не здымаю віны Кебіча за тое, што адбылося ў 1994 (не адказнасьці – адказнасьць у той ці іншай ступені нясе кожны палітык ці грамадзкі дзеяч, і нават звычайны выбаршчык, а вось віну нясе той, хто мае ўладу). Кебіч наўрад ці пайшоў бы на другі тэрмін. А вось хто б перамог у 1999-м, і што было б пасьля – прадказаць не бяруся.

Абвяшчэньне экстрэмісцкай кнігі «Быкаў на Свабодзе» і загад мясцовым уладам пазбавіць ахоўнага статусу гістарычныя архітэктурныя аб’екты (а значыць, і зруйнаваць) — супадаюць у часе выпадкова толькі на першы погляд. Гонар быць укладальнікам быкаўскай кнігі выпаў мне, таму і праз два дзесяцігодзьдзі добра памятаю яе зьмест. У кожным радку Быкаў прадстае духоўным лідэрам нацыянальнага Адраджэньня, асобай, безь якой немагчыма ўявіць беларускую літаратуру, ды і ўвогуле Беларусь. «Аб’екты», якім наканаваная сьмерць пад каўшамі экскаватараў (пераважна, сядзібы XVIII- XIX стагодзьдзяў) — гэта матэрыяльнае сьведчаньне прыналежнасьці беларусаў да эўрапейскай цывілізацыі. Выціраньне з нацыянальнай памяці яе інтэлектуальных здабыткаў і зьнішчэньне яе матэрыяльных каштоўнасьцяў — цалкам лягічны этап у ліквідацыі Беларусі як дзяржавы, а беларусаў — як этнасу. І што б ні казалі (і слушна) пра імпэрскую стратэгію Крамля, уся адказнасьць ляжыць на Лукашэнку і ягоным чынавенстве — як вышэйшым, якое рэтрансьлюе загады Масквы (альбо ўлоўлівае яе жаданьні), гэтак і мясцовым, якое пакорліва іх выконвае («Нам жа трэба сям’ю карміць»). Ну а народ... Народ загнаны ў страх і маўчаньне. Такая вось плата за суіцыдальны выбар 1994-га году.

Дорогие рассийские друзья! В эти дни многие из вас обсуждают регистрацию на т.н. выборах партии «Яблоко», а ещё раньше — следили за судеьбным процессом над экс-депутатом Госдумы Надеждиным. Ему присудили штраф в тысячу рублей, в здании суда присутствовали десятки его соратников и журналистов, мы видели и читали репортажи. Докладываю вам, что в Беларуси все партии, выражавшие хотя бы малейшее несогласие с Лукашенко, давно ликвидированы. Каждый, кто выразит несогласие с Лукашенко (не с его геополитической ориентацией на Россию или тотальным террором против беларуского народа — а хотя бы поставит под сомнение разумность какого-либо высказывания в сфере, к примеру, сельского хозяйства) — гарантированно получит тюремный срок. Не штраф — лишение свободы. Потому что это — экстремизм. Что такое экстремизм — ни судьи, ни лукашеновские пропагандисты вам не объяснят. Но достаточно знать, что всё, что против Лукашенко — экстремизм. Да что там Лукашенко — немало случаев, когда критика коммунальных роайонных служб в тик-токе за колдобины на дорогах расценивался как экстремизм. И автор получает срок. Кстати, никаких репортажей с судебных заседаний нет. Все как один политические суды (а их тысячи) проходят без публики. И не потому, что нет сочувствующих. Появление на таком процессе будет расценена как поддержка экстремизма, с соответствующими последствиями. Сами же процессы проходят по модели «троек» 1937 года. Правозащитники зафиксировали случаи, когда после протестов 2020 люди, которые на судебном процессе отказывались подписывать протокол, получали автоматом по голове. Слово «автоматом» здесь— не наречие.. Автоматом Калашникова (на процессах присутствовали вооружённые люди в камуфляже и масках). Журналистов на процессах нет по той простой причине, что все независимые СМИ Лукашенко ликвидировал. Как и две тысячи общественных организаций (все, не связанные с режимом). Много лет назад я писал, что Беларусь при ставленнике Лубянки Лукашенко — это полигон Лубянки для отработки методов, которые позже будут применены в самой России. Тогда многим это казалось смесью абсурда и беспочвенного аллармизма — надежды на Путина возлагали, увы, даже некоторые беларуские оппозиционеры. После того, как протесты 2020 были раздавлены исключительно благодаря поддержке Москвы (если бы не Путин — Лукашенко превратился бы в кошмарное воспоминание уже тогда), никаких недежд у любого беларуса, способного произвести в уме элементарные логические операции, не осталось. И более того: беларусы видят в России экзистенциальную угрозу своему существованию как нации. Пример Украины достаточно нагляден. Если война не будет остановлена (а Путин не собирается это делать), то степень террора, существующая в Беларуси, неминуемо установится в России. Поэтому, если у вас есть возможность — уезжайте, и как можно раньше. Если такой возможности нет — найдите её, и уезжайте. Россию, пока она остаётся империей, уже не спасти. Спасите хотя бы себя и свои семьи.

ПЕРАЕМНАСЬЦЬ. Ура! Нарэшце знайшоў у сваім архіве))! 24 ліпеня 1990, перад абмеркаваньнем Дэклярацыі аб сувэрэнітэце, мы распаўсюдзілі сярод дэпутатаў ВС тэксты ўсіх трох Устаўных грамат Рады БНР. Яшчэ раз: Незалежнасьць на беларусаў не «звалілася зь неба», гэта – вынік змаганьня пакаленьняў.

Сышла зь зямнога жыцьця Мая Кляшторная – дачка расстралянага ў чорную ноч 30 кастрычніка 1937 паэта Тодара Кляшторнага, сама вязень ГУЛАГу, сузаснавальніца «Мартыралёгу Беларусі». Адзін з апошніх успамінаў пра яе -- расповед пра паездку ў Казахстан, дзе тагачасны прэзыдэнт Назарбаеў ушаноўваў яе ў ліку тых, хто прайшоў праз рэпрэсіі. Не дажыла Мая Тодааўна да часоў, калі зьнікне зь беларускай зямлі той, хто шануе толькі НКВДзістаў ды іх пасьлядоўнікаў. Вечная памяць.

Сёньня 100 гадоў з дня народзінаў пісьменьніка Алеся Адамовіча – ён першы пачаў біць у званы пра чарнобыльскую бяду Беларусі. Вечная ўдзячнасьць і Вечная Памяць. Фота Яўгена Коктыша

Пасьля таго, як прачытаў у «Нашай Ніве» распавяла пра перасьлед Якуба Коласа чэкістам Апанскім, напісаў, што пры гэтым у Менску ёсьць вуліца Апанскага – але мяне паправілі: вуліцы гэтай даўно няма, ёсьць Кальварыйская. І ўсё ж, застаюцца праспэкт Дзяржынскага, вуліцы Мясьнікова, Кнорына (гэты ўвогуле адрынаў існаваньне беларусаў як нацыі), ды безьлічы ім падобных, аж да Леніна. У Віцебску ёсьць вуліца Ўрыцкага, а вуліцы Леніна, Кірава, Фрунзэ – гэта цэнтральныя транспартныя артэрыі. Ды, мяркую, такія вуліцы ёсьць у шмат якіх беларускіх гарадах. Ушанаваньне тых, хто прынёс беларусам толькі зло, з маленства ўспрымаецца нормай, а не абсурдам. Спадзяюся, грамадзтва дасьпела да таго, каб у будучай вольнай Беларусі не паўтараць тое, што казалася ў 1991 годзе («Трэба не сьцяжкі мяняць і вуліцы пераназоўваць, а народ накарміць!»), і зьнішчыць прыкметы ўшанаваньня тых, хто жадаў беларусам сьмерці і рабіў ім сьмерць.

«Наша Ніва» распавяла пра перасьлед Якуба Коласа чэкістам Апанскім. А ў Менску ёсьць вуліца Апанскага (як і праспэкт Дзяржынскага, вуліцы Мясьнікова, Кнорына (гэты ўвогуле адрынаў існаваньне беларусаў як нацыі), ды безьлічы ім падобных, аж да Леніна. І гэта красамоўна характарызуе лукашысцкі рэжым. Верыцца, грамадзтва дасьпела да таго, каб у будучай вольнай Беларусі не паўтараць тое, што казалі ў 1991 годзе («Трэба не сьцяжкі мяняць і вуліцы пераназоўваць, а народ накарміць!»), і зьнішчыць прыкметы ўшанаваньня тых, хто жадаў беларусам сьмерці і рабіў ім сьмерць.

Не пасьпеў выказаць скепсіс адносна абяцаньняў Трампа – чытаю: ён выказаў сумнеў, што дасьць Украіне ліцэнзію на выраб Patriot. Якую абяцаў. Ня самі ракеты ня дасьць (яны ўжо сёньня ўратавалі б жыцьці ўкраінцаў, ды значная іх колькасьць бяздарна страчаныя ў Іране), а ліцэнзію на выраб, які заняў бы гады 3-4. Значыць, ня будзе нават гэтага. Самае некампэтэнтнае прэзыдэнцтва ў гісторыі ЗША пасьля адкрыцьця электрычнасьці (альбо вынаходніцтва паравога рухавіка, каму што падабаецца) і фэерычная дэвальвацыя слова лідэра самай магутнай краіны плянэты.

Зусім не падзяляю аптымізму пасьля галасаваньня ў Сэнаце пра санкцыі да Расеі і чарговых абяцаньняў Трампа. Гэтыя санкцыі для прэзыдэнта ЗША маюць не абавязковы, а рэкамэндацыйны характар, і пасьля першай жа размовы з Пуціным мы пачуем нешта кшталту — «Адбылася добрая, вельмі добрая гутарка, Пуцін вельмі хоча міру, Пуцін вельмі хоча зьдзелку, і я даў яму яшчэ два тыдні. Альбо тры. Альбо пяць». Пакуль Трамп будзе ў Белым Доме (імпічмэнт нерэальны — яго апанэнты ўвосень відавочна перамогуць на выбарах у Кангрэс і абвесьцяць імпічмэнт, але гэтак жа відавочна не набяруць месцаў у Сэнаце, патрэбных для зацьвярджэньня імпічмэнту) — спадзевы на дапамогу марныя.

Паводле «Нашай Нівы», Лявон Баршчэўскі ўзгадаў, што мне ўдалося вывезьці ў эміграцыю стэнаграмы прыняцьця Дэклярацыі аб сувэрэнітэце. Вось яны. Скарыстаю іх у адпаведным разьдзеле кнігі “Дзевяносты”, якую ўсё ж спадзяюся дапісаць, каб наржшце завяршыць цыкл і ўжо цалкам выканаць дадзенае ў свой час Васілю Ўладзімеравічу Быкаву абяцаньне.

27 ліпеня 1990-га Дэклярацыя аб сувэрэнітэце прымалася ў атмасфэры, у якой, як сказаў Васіль Быкаў (ішла прамая тэлетрансьляцыя) «панаваў хаўтурны настрой» — парлямэнцкая большасьць пасьлядоўна выкідала з прадстаўленага дэпутатамі БНФ праекту ўсё, што юрыдычна фіксавала сапраўдную Незалежнасьць. Змагаліся за кожную фармулёўку, за кожнае слова. Пэўныя палажэньні нам удалося адстаяць, але ў канцы камуністы ўпіхнулі артыкул пра «Саюзны дагавор». І ўсё ж, гэта быў важны дакумэнт, абапіраючыся на які наступныя 13 месяцаў БНФ распрацоўваў законапраекты ў галіне адбудовы дзяржаўных інстытуцыяў, дэмакратызацыі грамадзтва, пераходу да рынкавай эканомікі. На кожнай сэсіі мы патрабавалі надаць Дэклярацыі аб дзяржаўным сувэрэнітэце статус канстытуцыйнай сілы. Гэтае патрабаваньне фіксавалася і ў мазгах дэпутатаў, і ў грамадзкай сьвядомасьці (дзякуючы той жа тэле-радыё трансьляцыі). 25 жніўня 1991 на Сэсіі Незалежнасьці адбылася кульмінацыя народнага змаганьня супраць імпэрыі — Беларусь зрабілася незалежнай краінай дэ-юрэ. Важны момант: у той жа дзень на патрабаваньне народа была спыненая дзейнасьць КПБ-КПСС. Тое, што працэс здабыцьця Незалежнасьці склаўся з некалькіх этапаў, не павінна на нараджаць пачуцьця ўласнай недасканаласьці: беларусы былі ў іншых, значна горшых умовах за некаторых суседзяў. Два стагодзьдзя расейскай акупацыі (зь няспыннай русыфікацыяй) немагчыма пераадолець у адзін дзень. І, як паказала жыцьцё, нават у некалькі дзесяцігодзьдзяў. Гэтак жа будзе памылкай лічыць беларусаў заганнай нацыяй, таму што паставіў ва ўладу дыктатара. Наўрад ці ў каго павернецца язык назваць заганнай нацыю, якая дала сьвету Гётэ і Гегеля, і Баха і Бэтховэна — але немцы дэмакратычным шляхам прывялі да ўлады Гітлера. Значна больш за фюрэра кіравалі Франка і Салазар (адпаведна, 39 і 36 гадоў) — але ніхто не называе гішпанцаў і партугальцаў дурнямі. Унікальнасьць — ня ў беларусах. Унікальнасьць — у асобе, якая ўзурпавала ўладу, бо ў сусьветнай гісторыі не было такога, каб кіраўнік краіны падрываў яе сувэрэннасьць. Але калі сувэрэннасьць выстаяла цягам больш як трох дзесяцігодзьдзяў аслабленьня ўзурпатарам — тым болей надзеі, што і самога ўзурпатара яна перажыве.