Şərqə Baxış

Tramp İran ilə bağlı “bu gecə bir sivilizasiya məhv ediləcək və geri dönüşü olmayacaq” ultimatumunu səsləndirib və razılaşma üçün İran tərəfinə çağırış edib (İran rəhbərliyinə Bakı vaxtı ilə saat 04:00-a qədər möhlət verilib). Trampın İrana qarşı “ultimatum”ları Putinin Ukraynadakı “qırmızı xətləri”ni xatırladır. Təbiəti etibarilə ultimatumlar nə qədər çox dilə gətirilirsə, bir o qədər real təsirini itirir və psixoloji təzyiq vasitəsinə çevrilir. Bu mənada, Trampın son ultimatumunun “anlaşma”ya hesablandığı şübhəsizdir. Aydındır ki, Tramp münaqişədən çıxış yolu axtarır. Üfüqdə hərbi həll yolu görünmür. Dünya iqtisadiyyatında və enerji bazarlarındakı gərginlik də müharibənin davamını çətinləşdirir. Xüsusilə, Trampın son dövrlərdə səsləndirdiyi “İranda rejim artıq dəyişib, yeni hakimiyyət var” fikirləri İran məsələsində Vaşinqtonun kompromisi kimi qəbul oluna bilər. Yəni, Tramp müharibəyə başlayarkən qarşıya qoyduğu iki əsas məqsəddən biri olan “rejim dəyişikliyi”ni artıq başa çatmış kimi təqdim edir və bu çərçivədə İranın mövcud hakimiyyəti ilə “yeni rejim” kimi sövdələşməyə hazır olduğunu göstərir. Əvəzində isə Tehrandan müharibənin digər əsas məqsədi olan “zənginləşdirilmiş uranium” məsələsində kompromis gözlənilir. İranın uranium ehtiyatlarını təhvil verməsi Tramp üçün münaqişəni “zəfər” narrativi ilə yekunlaşdırmaq və İsraili də “razı salmaq” baxımından kifayət edə bilər. Xüsusilə nəzərə alsaq ki, ötən günlərdə ABŞ xüsusi təyinatlılarının “pilot xilasetməsi” adı altında “zənginləşdirilmiş uranium”u İsfahandan çıxarmaq cəhdi uğursuzluqla nəticələnib, bu məsələdə qarşılıqlı razılaşmadan başqa yol qalmır. İran rəhbərliyi üçün isə seçimlər daha mürəkkəbdir. Çünki ABŞ tərəfi əvvəlki razılaşmalara əməl etməyib. 2015-ci ildə Obama administrasiyası ilə imzalanmış sazişdən Trampın imtina etməsi bu gün hər hansı yeni razılaşmaya etimadı ciddi şəkildə zəiflədir. Trampla imzalanacaq sazişdən növbəti administrasiyanın çıxmayacağına heç kim zəmanət verə bilməz. Belə bir reallıqda, İranın əlindəki əsas rıçaq olan “zənginləşdirilmiş uranium” ehtiyatlarını təhvil verməsi böyük qumardır. Ukrayna, İraq və Liviya nümunələri göstərir ki, nüvə məsələsində güzəştlər müəyyən pauza yaratsa da, uzun perspektivdə eyni sonluq ortaya çıxır. Amma indiki vəziyyət də son dərəcə kritikdir, İran gələcəkdə nüvə gücünə çevrilə bilmək imkanını qorumaq üçün mövcud infrastrukturunu zərbə altında qoymalıdır. Bir sözlə, Vaşinqton müharibədən tezliklə çıxış yolu, İran isə uzunmüddətli “paket həll” variantı istəyir. İstənilən halda, mən hələ də eskalasiya yerinə, diplomatiya ilə nəticənin hasil olacağına daha çox ehtimal verirəm. @serqebaxis