🇪🇺مطالعات اروپا و بریتانیا🇬🇧

🔺آذربایجان؛ ولزِ ایران قاجاری؟ ✍️ امیرحسین عسکری در اهمیت آذربایجان در طول تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران بسیار گفته شده است. از این که تحولات مدرن ایران ریشه در آذربایجان داشته و موارد بسیار دیگر. اما این بار می‌خواهم آذربایجان را از زاویه‌ای دیگر به شما معرفی کنم. برایم جالب بود وقتی در طول بررسی‌هایم دیدم نظری که نسبت به آذربایجان دارم را پیش از من، لرد کرزن نیز بیان کرده است، جسارت نوشتن این متن را پیدا کردم. گاهی برای فهم یک واقعیت تاریخی، کافی است آن را در آینه‌ی تجربه‌ای دیگر ببینیم. رابطه‌ی ولز با خاندان سلطنتی بریتانیا، از این زاویه می‌تواند ما را به نکته‌ای مهم درباره‌ی جایگاه آذربایجان در ساختار سیاسی ایران قاجاری رهنمون کند. در نظام سلطنتی بریتانیا، عنوان شاهزاده‌ی ولز از قرن چهاردهم به وارث تاج‌وتخت اختصاص یافت. این عنوان، هرچند امروز فاقد قدرت اجرایی مستقل در ولز است اما خب حامل یک سنت تاریخی است. وارث تاج‌وتخت فقط عضوی از خاندان سلطنتی نبود بلکه شخصیتی بود که باید در نسبت با یکی از سرزمین‌های مهم پادشاهی، هویت تاریخی و سیاسی خود را نیز می‌یافت. امروز نیز شاهزاده‌ی ولز مهم‌ترین عضو خاندان سلطنتی پس از پادشاه و وارث بلافصل تاج‌وتخت است. اما در ایران قاجاری، رابطه‌ی ولیعهد با آذربایجان از این هم عملی‌تر و حکمرانی‌محورتر بود. از همان سال‌های نخست استقرار قاجار، به دلیل اهمیت راهبردی آذربایجان در برابر روسیه و عثمانی، حکومت این ایالت به ولیعهد سپرده شد. عباس‌میرزا در سال ۱۷۹۹ به ولیعهدی رسید و همزمان حکومت آذربایجان را در اختیار گرفت. این رویه بعدها نیز ادامه یافت و ولیعهدان قاجار، از محمدمیرزا و ناصرالدین‌میرزا تا مظفرالدین‌میرزا و محمدعلی‌میرزا، با آذربایجان و تبریز پیوند مستقیم داشتند. اما این موضوع تصادفی نبود. اگر قرار باشد دلیل آن را عنوان کنم می‌گویم آذربایجان دشوارترین مدرسه‌ی حکمرانی ایران قاجاری بود. دروازه‌ی ایران به جهان روسیه و عثمانی بود؛ محل برخورد ارتش‌ها، دیپلمات‌ها، بازرگانان و اندیشه‌های جدید و یکی از مهم‌ترین مراکز اقتصادی و سیاسی کشور. تبریز در قرن نوزدهم، پس از تهران، از نظر اهمیت سیاسی جایگاه نخست را داشت و چون مقر ولیعهد بود، بسیاری از رجال برجسته‌ی قاجاری نیز در آنجا فعالیت می‌کردند. نزدیکی به اروپا و عثمانی نیز باعث شد بسیاری از مظاهر تجدد زودتر از دیگر نقاط ایران به تبریز برسد. از این منظر، می‌توان گفت ولیعهد قاجار قرار بود در آذربایجان چیزی بیش از عنوان ولیعهدی بیاموزد و آن فنون واقعی حکومت بود. عباس‌میرزا نمونه‌ی روشن این سنت بود. او در آذربایجان با جنگ روسیه مواجه شد؛ شکست‌های نظامی را تجربه کرد؛ ارتش جدید تشکیل داد؛ سازمان نظامی و اداری ایجاد کرد؛ با نمایندگان دولت‌های اروپایی در تماس بود و دانش و فناوری جدید را به ایران وارد کرد. اصلاحات نظامی او به ایجاد نیروی منظم، آموزش اروپایی، تأسیسات تولید سلاح و اعزام دانشجو به اروپا انجامید. به بیان دیگر، تبریز برای ولیعهد قاجار می‌توانست چیزی شبیه دانشگاه حکمرانی باشد که کلاس‌های آن در میدان جنگ، دیوان حکومتی، بازار، سفارتخانه، مرز و دربار تشکیل می‌شد. درست در اینجاست که قیاس با ولز معنا پیدا می‌کند. البته نباید این دو تجربه را یکسان دانست. ولز پس از فتح توسط آن انگلیس، به بخشی از ساختار پادشاهی انگلستان تبدیل شد و عنوان شاهزاده‌ی ولز به تدریج به عنوان سنتی وارث تاج‌وتخت تبدیل شد. در ایران قاجاری، آذربایجان یک واحد سرزمینی بسیار مهم در درون دولت ایران بود که ولیعهد به‌طور مستقیم بر آن حکومت می‌کرد. بنابراین شباهت اصلی در ساختار حقوقی نیست، بلکه در یک ایده‌ی سیاسی است. این ایده سیاسی پیوند دادن وارث تاج‌وتخت با یک سرزمین مهم و تبدیل آن سرزمین به عرصه‌ای برای شکل‌گیری شخصیت سیاسی و تجربه‌ی حکمرانی او بود. در طول بررسی‌هایی که داشتم شاهد از غیب رسید و یک قیاس هم پیدا کردم که این مقایسه را از حالت تصور شخصی و انتزاعی فراتر برد. جورج کرزن، سیاستمدار و ایران‌شناس بریتانیایی، در کتاب مشهور خود درباره‌ی ایران، از سنت قاجاریِ اقامت ولیعهد در تبریز انتقاد کرد و سپس دقیقاً از مثال شاهزاده‌ی ولز استفاده نمود. به نظر کرزن، ولیعهدی که در تبریز محصور می‌شد، از سیاست تهران، رجال دربار، سازوکار حکومت مرکزی و مردمی که روزی باید بر آنان حکومت می‌کرد، فاصله می‌گرفت و سپس نوشت که وضعیت او چنان بود که گویی شاهزاده‌ی ولز مجبور باشد در کاردیف یا کرنارفون زندگی کند و هرگز نتواند از حدود ولز خارج شود. کرزن البته از زاویه‌ی خاص خود سخن می‌گفت و قضاوت او را نباید بدون نقد پذیرفت. اما نکته‌ی تاریخی مهمی در مشاهده‌ی او وجود دارد و آن نیز این بود که در دوره پادشاهی قاجار عملاً آذربایجان به سرزمین ولیعهد تبدیل شده بود. و شاید بتوانیم این سنت را صرفا یک امتیاز درباری ننامیم بلکه یک راهبرد بالقوه برای تربیت حاکم به حساب آوریم. ولیعهدی که سال‌های جوانی خود را در تهران و در فضای بسته‌ی دربار می‌گذراند، عمدتاً با مناسبات اندرونی، رقابت‌های درباری و سیاست‌های مرکز آشنا می‌شد. اما ولیعهدی که در تبریز زندگی می‌کرد، ناچار بود با مسئله‌ی مرز، جنگ، تجارت، مالیات، ایلات، دیپلماسی، اصلاحات نظامی، اقلیت‌ها، بازرگانان و قدرت‌های خارجی روبه‌رو شود. این تفاوت بسیار مهم است چون حکومت کردن چیزی نیست که بتوان آن را صرفاً در پایتخت و در میان رجال دربار آموخت. حاکم آینده باید پیش از رسیدن به تخت، تجربه‌ی اداره‌ی یک جامعه‌ی واقعی را داشته باشد؛ باید شکست بخورد، مذاکره کند، تصمیم بگیرد، با بحران مواجه شود و پیامد تصمیم‌های خود را ببیند. اگر چنین نگاهی را بپذیریم، آذربایجان در دوره‌ی قاجار را نمی‌توان حاشیه‌ی ایران دانست بلکه یکی از مهم‌ترین میدان‌های تربیت سیاسی دولت مرکزی دانست. تبریز، در این معنا، فقط مقر ولیعهد نبود بلکه آزمایشگاه حکومت آینده بود. و اینجاست که شاید بتوان یک پرسش تاریخی جدی‌تر مطرح کرد: اگر قرار بود ولیعهد ایران واقعاً برای پادشاهی آماده شود، آیا منطقی‌تر نبود سال‌های اصلی آموزش سیاسی و حکمرانی خود را در آذربایجان بگذراند؛ همان‌گونه که سنت تاریخی شاهزاده‌ی ولز، وارث تاج بریتانیا را با ولز پیوند زده بود؟ پاسخ این پرسش شاید در زندگی عباس‌میرزا تا حد زیادی دیده شود. عباس‌میرزا در تبریز فقط ولیعهد نبود؛ فرمانده، اصلاح‌گر، مدیر، دیپلمات و ناظر مستقیم یکی از حساس‌ترین جبهه‌های ایران بود. دستگاهی که پیرامون او در تبریز شکل گرفت، بعدها بخشی از مهم‌ترین رجال و تجربه‌های اصلاحی ایران را تولید کرد. حتی مقام امیرنظام که ابتدا در ارتباط با ارتش ولیعهد در آذربایجان پدیدار شد، بعدها به منصبی مهم در سازماندهی و نظارت بر ولیعهد تبدیل شد. از این زاویه، شاید تعبیر آذربایجان؛ ولز ایران صرفاً یک تشبیه ادبی ندانست بلکه راهی برای بازخوانی یک نهاد تاریخی باشد یعنی نهاد تربیت ولیعهد در آذربایجان. با این تفاوت مهم که اگر شاهزاده‌ی ولز بیشتر نماینده‌ی پیوند تاریخی سلطنت بریتانیا با یک سرزمین بود، ولیعهد قاجار در تبریز، دست‌کم در شکل آرمانی آن، قرار بود حکمرانی را تمرین کند. و شاید همین نکته است که اهمیت تاریخی آذربایجان را در ساختار دولت قاجاری آشکار می‌کند. آذربایجان صرفاً یکی از ایالات ایران نبود؛ در مهم‌ترین دوره‌ی قاجار، جایی بود که ایران می‌توانست پادشاه آینده‌ی خود را با واقعیت حکومت کردن روبه‌رو کند. ❤️ کانال تلگرامی #مطالعات_اروپا_و_بریتانیا ‌‎╭────────────╮ 🌐🆑🌐: @Britishstudies 🇪🇺 🇬🇧 ╰────────────╯