وحدوي

کاتێک ئەو تاوەرە گەورەیەی کە ڕۆژێک ئاسمانی لە شوێنی خۆیدا ڕاگرتبوو، دەست دەکات بە شلبوونەوە، هەندێک گاڵتە بەو ئیدیعایە دەکەن کە زریانەکان زۆر دەبن!، وەسفکردن بە هەڵە بۆ ستایشکردن، و میکانیزم بۆ ئەخلاق. ئەوان وا بیردەکەنەوە کە باسکردن لە ڕێکوپێکی، پیرۆزکردنی ئەو دەستەیە کە جێبەجێی دەکات، وەک ئەوەی تەلارسازەکەی ئارامیی دەبێ پاک بێت. بەڵام پاکی سەرچاوەی ڕێکخستن نیە، ڕێکخستن بەرهەمی کێشە. چونکە هەژموون ویژدان نیە؛ ئەندازەیە. ئەو بنەمایە کە تاکە بارستەیەک بەهۆیەوە ڕێڕەوی تەنە بچووکەکان دەچەمێنێتەوە، نەک لەبەر ئەوەی خۆشی دەوێن، بەڵکو لەبەر ئەوەی بەبێ جووڵەی دیسپلینکراویان خولگەی خۆی دەڕوخێت. سەروەری سیستەمێک لە ناسکیەوە حوکمڕانی خۆی ئارام ناکاتەوە. ململانێ لە نێوان ژێردەستەکاندا سەنتەرفۆجیە؛ باج بڵاودەکاتەوە، ڕێگاکان دەشکێنێت، دەرهێنان دەبڕێت و ڕکابەرەکانی بانگهێشت دەکات بۆ ناو درزەکان. بۆیە فەرمانڕەوای کایە دەبێت شەڕ لەگەڵ شەڕدا بکات! هەڵبژاردنی ئەوەی کە کام توندوتیژی لەوانەیە هەبێت و کامیان دەبێت بخنکێنرێت، بۆ ئەوەی توندوتیژیە گەورەکەی حوکمڕانی بەبێ چەواشەکاری بەردەوام بێت!. ئەم یاسایە تەنیا لە شانۆی دەوڵەتاندا قەتیس نیە. لە هەر شوێنێک مرۆڤەکان لە فۆرمدا کۆببنەوە دووبارە دەبێتەوە. لە سندیکات و کۆمپانیاکان، لە خێڵ و ماڵەکاندا، لە هەموو ئەو ئیمپراتۆریەتە بچووکانەدا کە مرۆڤ ئیرادەی دەبێتە کەشوهەوایی!. سەقامگیری ئەو ناوەیە کە ئێمە دەیدەین بە گوێڕایەڵی کاتێک کە تەواو بووە و بووەتە خوو. ئەوە ئەو بێدەنگیە کە بەدوایدا دێت کاتێک تێچووی لادان لە ئازاری پابەندبوون ترسناکتر کراوە. یاساکە هەمیشە وەک یەکە، ناوەندێک تەنها بە ناچارکردنی پەراوێزەکە بۆ ئەوەی لەبیری بکات، دەبێتە ناوەند. کاتێک ناوەندی هاوچەرخ دەستی خۆی شل دەکاتەوە، کاتێک قورسایی کۆن بەرز دەبێتەوە، جیهان لەخۆوە ناچێتە ناو هاوسەنگی. بۆشاییەکان بە بەتاڵی نامێننەوە؛ دەبنە بانگهێشتنامە. تەماحە شاراوەکان کە جارێک لە ژێر گرژی ڕووکاری کێڵگەیەکی باڵادەستدا ڕاگیرابوون، وەک شتە خنکاوەکان بەرز دەبنەوە کە دەگەڕێنەوە. لێوارەکان بە ئاسن دەست دەکەن بە قسەکردن. ئەو دەسەڵاتانەی کە ئاسۆیەکیان لێ زەوت کرابوو، هەوڵی کێشانی ئاسۆیەک دەدەن. کایەکانی کاریگەری دووبارە دروست دەکرێنەوە و کێبڕکێیان لەسەر دەکرێت و ناویان دەگۆڕدرێت. نەخشەکە دیسانەوە دەبێتە ئەوەی کە هەمیشە لە ژێر ڕەنگی ئەدەبی خۆیدا بووە، ئارگومێنتێک کە بە هێزەوە کراوە. هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە ماوەی درێژخایەنی دوای جەنگ کە زۆرجار بە هەڵە دەخوێندرێتەوە وەک پێشکەوتنی ئەخلاقی، دەتوانرێت وەک پێکهاتەیەکی تایبەتی سنووردارکردن تێبگەین، قۆناغێک کە تێیدا ڕێزمانی دەسەڵات بە شێوەیەکی نائاسایی ناوەندی بوو. زۆرێک لە پێکهاتەکان ئەم خۆگرتنەیان ئەستوورتر کرد، لەناوبردنی ڕێگریکردن لە خەوتن لە سایلۆکان، ڕەقبوونەوەی بیرۆکراتیانەی دەوڵەت-نەتەوە، بەرزبوونەوەی تێچووی سەربڕینی پیشەسازی، تێکەڵکردنی بازاڕەکان بۆ لاوازی یەکتر. بەڵام لە ژێر ئەم تاڵانەدا، تارێکی سەرەتایتر مابووەوە، بوونی ڕێکخەرێکی باڵادەست کە توانای بڕیاردانی ئەوەی هەبێت کە ڕەنگە چ ململانێیەک بسوتێت و چی دەبێت بکوژێتەوە!. لەند ئەرسەلان #ئەدەبی #سیاسی #ئیدراک

ئایە سەردەمی بەعس (سەدام حوسێن) سەقامگیری و ئاشتی لە ئێستا زیاتر نەبوو؟ بێگومان بەڵێ چونکە هەژوومنێکی باڵادەست سەپێنراوە وەک چۆن هیتلەریش بە هەمان شێواز. ئەگەر ئەم بابەتەش ببەستیتنەوە بە واقیعی ئێستا کە ئەمەی لە سوریادا روودەدا چیە؟ خەتەری لەوەدایە نەزمەیەکی تر دروست بێت کە بیەوێت لە هەژموونی حوکمەتی نوێی سوریا بدا چونکە خودی ئەم رێگە پێدانە لە ئازادی و پارچە بوونە لاوازی دروست دەکات و ئاشتی و سەقامگیری تێکدەدات. #سیاسەت

هەژموونێکی رەهای سەپێنراو؛ کاتێک کەسانێک بانگەشەی ئەوە دەکەن کە لاوازبوونی ئەمەریکا شەڕی زیاتر بەرهەم دەهێنێت، زۆرێک لەمە رەخنە دەگرن چونکە پێیان وایە ئەم بانگەشەیە مەبەست لە فەزیلەتی ئەمەریکایە، وا بیر دەکەنەوە ئەم ئارگومێنیتە پەیوەستە بە خەیاڵکردنی وڵاتی ئەمەریکا وەک پارێزەری ئاشتی و ئەخلاقی، ئەم رەخنەیەش تەمبەڵی و کوێرانەیە. ئەمە تێکەڵاوکردنی ئەخلاق و میکانیکە!.. پسیار لێرەدا ئەوە نیە کە ئایە هەژموونی ئەمەریکا باشە یان خراپ، پسیارە چەوهەرەیەکە ئەوەیە ئایە هەژموون چی دەکات؟! خودی دەسەڵاتەکە خێر نیە بەڵکو سیستەمێکە!!. ئەمە شتێکی سروشتیە هەر هێزێکی باڵا دەست(وەک ئەمەریکا) دەبێت ململانێکانی ناو مەیدانەکە یان ئەتوانین بڵێن ناو شەترەجەکە دەبێت سەرکەوت بکات، ئەوەش نەک لەبەر هەستی بەزەیی بوون یان دادپەروەری بەڵکو لەبەر پێویستی!. هەژموونێک نەتوانێت بەبێ کۆتا کۆنترۆڵی توندوتیژی و ململانێکان بکات دەبێتە هۆکاری ناسەقامگیری و دروست بوونی شەر. دەبێت هەژموونە چەسپاوەکە کۆنترۆڵی تەواو بکات وەک دابینکردن و هاوپەیمانی و بارزگانی و دەرهێنانی سامانەکان، گوێرایەڵی تەواوی هەژموونەکە بکرێت!. ئەم رەخستنەش مەرجی مانەوە دەدات، ئاشتیش لێرەوە گۆشەی خۆی دەدۆزێتەوە. ئەمەش باسێک نیە تایبەت بە ئەمەریکا یان سیاسەتێکی نێودەوڵەتی بەڵکو یاسایەکی مێتافیزکییە کە لە هەموو ئاستەکان و مێژووی مرۆڤدا دوبارە دەبێتەوە. تەنانەت دەوڵەت و هۆزەکان و کۆمپانیاکان یان تەنانەت لەناو خێزانیش کە هەژموونێکی باڵادەستی چەسپاو دەبێت سەقامگیری بەرهەم دەهێنت!. ئەگەرچی دڕەندە بێ یان نارەوا بێ بەڵام هێشتا سەقامگێری بەرهەم دەهێنێت. لە مێژووە تا ئیستا، رێکوپێکی دەوڵەت و حوکمرانیەکان سەری هەڵداوە لە هەژموونێکی باڵادەستی چەسپاو کە کۆنترۆڵی تەواوی ژێرەوەی خۆی کردووە هەرەشەیەکی تەواو بەهێز بووە بەسەر ململانێکاندا. ئا ئەمە هێزێکی وەستاوە و سەقامگیری وەدی دەهێنێت. مانایی هەژموون لێرەدا؛ ناوەندێکی بەهێزە کە مەرجەکان دابنێت کە چی رێگەپێدراوە وە چی رێگەپێردراو نیە!. ئەم حەقیقەتەش پەیوەست نیە بەوە ئایە دەسەڵاتەکە دیموکراسیە یان تۆتالیتاریە، رۆشنگەرە یان بەربەرییە!، مێژوو پرە لە ئاشتی کە لەسەر فەتح و هەژموونی هێزێکی باڵادەستی دروست بووە!. وەک چۆن جەنگیز خان ئمپراتۆریەتی نەزمەیەکی تەواو سەقامگیری هەبوو لە ناوەوە چونکە خاوەنی هەژموونێکی رەها بوو لە چوارچیوەی خۆیدا. چونکە ئەگەر ئیمپراتۆریەت ئەگەر نەتوانێت لە ناوەوە بە رەهایی خۆی کۆنترۆڵ بکات محاڵە بتوانێت بەردەوام بێت. هەروەها لە سەردەمی "Pax Britannica" بەریتانیا لەو کاتەدا ئاشتی نەدۆزیەوە بەڵکو ئەم کردارەی کرد وەک پاراستنی بارزگانی لە دەریاکانەوە لە پێناو دیسپلینی کەسەکانی تر بکات و تەحەدای رێگایی بارزگانی کرد و دەسەڵاتی خۆی چەسپاند. بۆیەش کاتێک ئەمەریکا هەژموونی لاواز بێت چاوەروانی ئەوە مەکەن جیهان نەرمتر و سەقامگیر تر بێ بەڵکو بە پێچەوانەیە!. تەنانەت سەردەمی کۆلۆنیش لە پێناو مەرجی مانەوە بوو کە هەژموونی تەواوە نەک لە پێناو ئاشتی!. هەر لەبەر ئەمەشە کە قۆناغی دوای جەنگی جیهانی دووەم بە شێوەیەکی نائاسایی لە ڕووی شەڕی ڕاستەوخۆ لە نێوان زلهێزەکاندا سنووردار کراوە. لەبەر ئەوە نیە مرۆڤایەتی خۆی تێپەڕاندووە!. لەبەر ئەوەیە کە سیستەمی نێودەوڵەتی ڕێکخەرێکی هەبووە کە توانای سەرسەختی هەبووە (هەژموونی ئەمریکایی) کە لەلایەن هاوپەیمانی و بنکە و توانای سزادانی لادەرانەوە پشتگیری دەکرێت!. ئەو تەلارسازییە یەکێک بووە لە پایەکانی نەزمی دوای جەنگ، شانبەشانی دەوڵەتی نەتەوەیی مۆدێرن، ڕێگری ئەتۆمی، تێچووی سەرسوڕهێنەری شەڕی پیشەسازی و تۆڕی توندی بازرگانی...! هەر ئەو هۆکارەشە کە مۆدێرنەکان بانگەشەی ئەوە دەکەن کە دەڵێن" دیموکراسیەکان شەڕ لەگەڵ یەکتردا ناکەن" هەڵبەتە ئەوە ئایدۆلۆژیایە نەک روونکردنەوەیەک بێت!. ئاشتی لە نێوان دەوڵەتی لیبراڵەکاندا لە مێتافیزیکەوە ناهاتووە یان لەسەر باڵەکانی دیموکراسیەوە بەڵکو لە چوارچێوەکەی سیستەمی ئەمنی بە سەرۆکایەتی ئەمەریکا جێبەجێ کراوە و بەرێوەدەبردێت!. ئەگەر زۆر سادەی بکەینەوە ئەوەیە کە دەسەڵاتی قورسی ئەمەریکا بووە هاوبەش و ملمالنێکانی کۆنترۆڵ کردووە، هەر ئەویشە بریاری داوە کام ململانێ بمێنێتەوە یان بخنکێندرێت!. ئایە ئاشتی لە ژێر هەژموونێکی سەپێنراو، شایەنی ئەوەیە لە ژێریدا بژی؟! چونکە خودی "ئاشتی" ئازادی نیە!!. بەڵکو ئاشتیەکە بە ملکەچبوون و وابەستەبوون و تەسکبوونەوە دەکرێت لەلایان سەرەوەی خۆی!. وەک ئەوە وایە کابرایەکی دوکاندار شوێنێکی پارێزراوت پێشکەش دەکا لە پێناو ئەوەی ئیشی بۆ بکەیت بەڵام تۆ بە تەواوەتی هی خۆت نابێت!. ئەوەش هەر مامەڵەیەکی کۆنە بەڵام جلوبەرگی مۆدێرنەی لەبەر کراوە. ئایە بەراستی ترس لە برسیەتی شایەنی ئەوەیە ئێمە ببینە کۆیلە؟ یان لەبەر ئەوەی ئازادی نەبیت ئەوجا خواردنمان پێ بدرێت؟!.

ئایە وشەی تیرۆرست چیە؟!؛ وشەی “تیرۆریست” ڕاستەوخۆ لەناو شۆڕشی فەرەنساوە دروست بوو، لەسەر بنەمای وشەی فەرەنسی terroriste دامەزراوە، کە لە ساڵانی ١٧٩٠دا بەکارهات، بە تایبەت لە دەوروبەری سەردەمی حوکمڕانی تیرۆر (١٧٩٣-١٧٩٤)(سەردەمی تیرۆر قۆناغێکی شۆڕشی فەرەنسا بوو کە دوای دروستکردنی کۆماری یەکەم، زنجیرەیەک کۆمەڵکوژی و چەندین لەسێدارەدانی گشتی لە وەڵامی فیدراڵیستەکاندا ڕوویاندا). لەو ماوەیەدا، حکومەتی شۆڕشگێڕ ترساندن و دەستگیرکردنی بەکۆمەڵ و لەسێدارەدان (بەناوبانگ بە گیلۆتین) وەک سیاسەتی دەوڵەت بەکاردەهێنا، و ئەو کەسانەی پەیوەست بوون بەو سیستەمەوە پێیان دەگوترا تیرۆریست!!. زاراوەی فەرەنسی لە کۆتاییدا دەگەڕێتەوە بۆ لاتینی terrere = "ترساندن". لە زمانی ئینگلیزیدا، "تیرۆریست" زۆر زوو وەکو ناوێکی سیاسی قەرزکراو دەردەکەوێت (ئێدمۆند بێرک لە ناوەڕاستی ساڵانی ١٧٩٠دا بەکاری هێناوە)، دواتر، فەرهەنگەکان تۆماری دەکەن کە ئاماژەیە بۆ حوکمڕانی “بە تیرۆر” لە فەرەنسای شۆڕشگێڕدا!. ئایە وشەی تیرۆرست پێناسەی چیە؟! تیرۆرست بە پێی فەرهەنگی ئینگلیزی بریتییە: بەکارهێنانی نایاسایی توندوتیژی و تۆقاندن، بە تایبەت دژی خەڵکی مەدەنی، لە بەدواداچوونی ئامانجە سیاسییەکان. ئەم وشەیە وشەیەکی داهێنراوی مۆدێرنەکانە کە چەندین ساڵە بە بیناوی ئەم دەستەواژەیە خەڵک دەگرن و دەکوژن و موسڵمانان تاوانبار دەکەن، وڵاتەکانیان داگیر دەکەن و سامانەکانیان دەدەزن.. لە کاتێکدا خودی پێناسەکە دەکەوێتە ناو چەندین کێشەی ئەقڵی. سەرەتای پێناسەکە ئەوەیە؛ "بەکارهێنانی نایاسایی توندوو تیژی و تۆقاندن". پیسیار ئایە چ شتێکی نایاسایە؟ کێ یاساکەکە دادەنێت؟ کێ پێوەرە بۆ یاساکە؟ گەر بە پێی پێناسەکە برۆین چەمکەکە دەکەوێتە رێژە بوون، چونکە لای موسڵمانان شەریعەت یاسایە، لای مارکسی و لیبرالی ..هد شتێکی ترە!، کەواتە هەر کەسێک شتێک بە یاسا و دەستوور بزانێت دەرچوون لێ بە دیدگای ئەو کەسە تیرۆرستی!. دواتر وشەی تایبەت بەکار دەهێنێت؛ "تایبەت دژی خەڵکی مەدەنی". پسیار ئایە خەڵکی مەدەنی کێن؟ پێناسەی مەدەنیەت چیە؟ کێ پێوەر بوو بۆ بریار دان لەسەر ئەوەی دژی مەدەنی بە تایبەت؟ ئایە ئەقڵی تاکەکان یان خودا؟ لە ڕەستیدا لە دوای گەران بە دوای پێناسەکە بۆ مەدەنەیەت هیچم نەدۆزیەوە!، بەڵکو بە سیفات باسی دەکات کە شمولی هەموو تاکێک دەکات واتە خودی پێناسەکە هیچ مانایەک هەڵناگرێت!. لە کۆتایی پێناسەی وشەی تیرۆرست ئەڵێت: "لە بەدواداچوونی ئامانجە سیاسییەکان". پسیار؛ ئامانجی کامە بنەمای سیاسی؟ سیاسیەتی ئیسلامی یان عەلمانی یان هەمووی؟ پێوەرەکە چی بوو بۆ دیاریکردنی ئەوەی هەر کەسێک توندوتیژ بی بۆ ئامانجە سیاسیەکانی تیرۆرستە؟ جەدەلەن گەر قبوڵی بکەین، هیچ حوکمەتێک لەسەر زەوی نیە تیرۆرست نەبێت!، هیچ حیزب و سیاسیەک نیە تیرۆرست نەبێت.. چونکە هیچ حوکمرانیەک نیە توندوتیژی بەکارنەهینیت بۆ ئامانجە سیاسیەکانی...! ئەنجام؛ وشەی تیرۆرست وشەیەکی داهێنراوی مۆدێرنەی بێمانایە، خاوەنی هیچ بنەما و پێوەرێک نیە بۆ ئەوەی ئاراستە بکرێت!. #سیاسەت #ئیدراک

بەڵام لە ژێر هەموو ئەمانەدا برسێتیەکی قووڵتر هەیە، برسێتیەک کە نەوت ناتوانێت پڕیبکاتەوە و خاک ناتوانێت ئارامی بکاتەوە!. چونکە دڵی مرۆڤ بۆ ئەوە دروست نەکراوە کە دووری بپەرستێت!. بۆ پەرستنی مانا دروست کراوە!. کاتێک ناتوانێت بەرەو سەرەوە بەرزبێتەوە، بەرەو دەرەوە بڵاودەبێتەوە؛ زەوی دەگرێت، سامان کۆدەکاتەوە، کۆنترۆڵی چەند هێندە دەکات. ڕەهەندی ڕاست، پەیوەندیمان بە ڕاستی، بە بەرپرسیارێتی، بە پیرۆزەوە دەڕووخێت و مرۆڤ هەوڵدەدات قەرەبووی بکاتەوە بە فراوانبوونی ئاسۆیی، وەک ئەوەی پانایی بتوانێت جێگەی بەرزی بگرێتەوە. لەند ئەرسەلان 12.01.2026 #ئیدراک #ئەدەبی #سیاسەت

لە شانشینی مانا تا ئیمپراتۆریەتی کۆئۆردینیات (coordinates)؛ ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە حەقیقەتی لەبەردەم خەڵکدا نەکوشتووە، بە سادەیی برسی کردووە. دژی دادپەروەری قسەی نەکردووە، لە ژاوەژاودا خنکاندوویەتی، پاشان خنکانەکەی بە ئاڵۆزی ناوبردووە!. ئەمە نوێترین شێوەی کوفرە، نەک ئینکاری بەهاکان، بەڵکو دابەزاندنیان، تا لە وتارەکاندا دەبنە وشەی دیکۆرات، لەکاتێکدا فەرمانە ڕاستەقینەکان بە پۆڵا و دراو و ڕێگا دەنووسرێن!. تەمەنی ئێمە بە ڕێزمانی نەخشە بەڕێوە دەچێت. جیهان چیتر وەک درامایەکی ئەخلاقی ناخوێندرێتەوە، بەڵکو وەک مەتەڵێکی جوگرافی دەخوێنرێتەوە!. کۆریدۆر (corridors)، خاڵی خنکاندن، گۆی، یەدەگ. ژیانی مرۆڤ وەرگێڕدراوە بۆ لۆجستی. گەلان وەک ئامێر وەسف دەکرێن. وە ئەو کەسە کە سەردەمانێک ناوەندی هەموو چیرۆکێکی پیرۆز بووە ئێستا کورتکراوەتەوە بۆ ئامارێک کە دەتوانرێت بگوازرێتەوە، بەڕێوەببرێت، هەڵبمژرێت، یان بسڕدرێتەوە!. ئەمە تەنها گۆڕانکارییەکی سیاسی نیە، داڕمانێکی ناوەوەیە و بەتاڵ بوونی ڕوحە. لە ڕابردوودا تەنانەت دڕندەترین خەباتەکانیش هەستیان بە ناچاری دەکرد کە دەمامکی پرەنسیپ لەبەر بکەن. دەسەڵات دەبوو وا خۆی نیشان بدات کە خزمەت بە حەقیقەت دەکات، چونکە حەقیقەت هێشتا تەختێک بوو کە داوای ڕێزی دەکرد!. ئەمڕۆ دەسەڵات بەبێ پۆشینی جلوبەرگ دەڕوات!. ئیتر ناپرسێت "چی ڕاستە؟" دەپرسێت "چی سوودی هەیە؟" چیتر خەمی شەرعیەت لە چاوی بەهەشت یان مێژوودا نیە، بەڵکو لە کۆبوونەوەی داهاتوودا نیگەرانە لە هێڵی کاریگەری. بەم شێوەیە ئاوارەیی گەورە ڕوودەدات، ئارگومێنتەکە لە ویژدانەوە دەڕوات بۆ کۆمپاس(compass). سەنگەر لە بیرۆکەوە دەچێتە بۆشایی یان کون. وە کاتێک زمانی ئەخلاق بە زمانی بەرژەوەندی جێگەی دەگرێتەوە، مرۆڤ دەبێتە بیرکەرەوەیەکی پاشکۆ، بەربەستێک لە نێوان بەهێزەکان و ئەوەی کە ئارەزووی بەهێزە. جیۆپۆلیتیک بووەتە تاکە چاویلکەی جیهان، بەڵام یەک عەدەسە یەک کوێری دروست دەکات. کاتێک هەموو شتێک لە ڕێگەی خاکەوە لێکدەدرێتەوە، نەخشەکە دەبێتە خوداوەندێک، داوای پێشکەشکردن، پاداشتکردنی گوێڕایەڵی، سزادانی بەرخۆدان. خاکەکە وەک پیرۆز مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت نەک لەبەر ئەوەی میوانداری خەڵک دەکات، بەڵکو لەبەر ئەوەی میوانداری سەرچاوەکان دەکات. ڕووبارێک بەنرختر دەبێت لەوەی منداڵ لێی بخواتەوە!. بەندەرێک لەو جەماوەرە برسییەی کە لە پشت دەروازەکانیەوە چاوەڕێی دەکەن، گرنگتر دەبێت!. وە ئەخلاق بەم شێوەیە دەمرێت!، نەک بە پووچەڵکردنەوە، بەڵکو بە بێ پەیوەندی. نەک بە شکست، بەڵکو بە پشتگوێخستن. پرسیاری "کێ چەوساوە؟" لە شوێنیدا بە "کێ بە باشی جێگیر کراوە؟" پرسیاری "چی دادپەروەرە؟" لە شوێنیدا بە "چی بەردەوامە؟" پرسیاری "دەبێ چی بکەین؟" لە شوێنیدا بە "چی دەتوانین ڕزگارمان بێت؟" چ کۆمیدیایەکی ترسناکە، عەقڵی مۆدێرن شانازی بە بەزەیی خۆیەوە دەکات، لەگەڵ ئەوەشدا بەزەیی بە بەیاننامەی ڕۆژنامەوانی دەپێوێت. باس لە مافەکانی مرۆڤ دەکات لەکاتێکدا مامەڵە لەگەڵ مرۆڤەکاندا دەکات وەک پارچەیەکی جوڵاو لە یارییەکی ئابووریدا. لە پەرەگرافێکدا ماتەمینی قوربانییەکان دەگێڕێت، پاشان لە پەرەگرافی دواتردا بەهایان حیساب دەکات، ئەمە چی لە بازاڕەکان دەکات؟ بۆ هاوپەیمانیەکان؟ بۆ دابینکردن؟ لێرەدا کارەساتەکە فەلسەفییە. چونکە کاتێک پێوانەکراو دەبێتە تاکە ڕاستەقینە، نەپێوراو دەبێتە خەیاڵی!. ئیمان، کەرامەت، عەقیدە، پیرۆزی؛ ئەمانە وەک تەمی هەستیار ڕەت دەکرێنەوە!. بەڵام ئەو عەقڵەی کە نەبینراو ڕەتدەکاتەوە، زۆری پێناچێت توانای بینینی تەنانەت بینراویش بە باشی لەدەست دەدات. دەتوانێت جەستە بژمێرێت، لەگەڵ ئەوەشدا ناتوانێت جەستەیەک وەک مرۆڤ بناسێتەوە!. دەتوانێت سنوورەکان بکێشێت، لەگەڵ ئەوەشدا ناتوانێت هێڵێک لە دژی خراپە بکێشێت!. نەخشە کە جارێک ئامرازێک بوو، دەبێتە عەقیدە. وە عەقیدەی بێ ڕوح و ئیمان دەبێتە ستەمکاری. لەگەڵ ئەوەشدا زەوی خۆی تاوانبار نیە. جوگرافیا تەنیا قۆناغە. تاوانەکە کاتێکە مرۆڤ شانۆنامەکە لەبیر دەکات!. تاوان کاتێکە کە ستراتیژ جێگەی مانا بگرێتەوە!، و مانەوە دەبێتە بەرزترین فەزیلەت و سوودیش دەبێتە دادوەری کۆتایی. پاشان هەموو دڕندەیەک دەتوانرێت بە پێویستی مەعمودی بکرێت!، هەموو دزییەک دەبێتە ئەمنی و هەموو خیانەتێک پێی دەوترێت پراگماتیزم!. و بەم شێوەیە دەگەینە زەلیلبوونی کۆتایی، بچووککردنەوەی مرۆڤ لە کۆتاییەکی ئەخلاقیەوە بۆ ئامرازێکی ستراتیژی!. مرۆڤەکان ئیتر کەس نین، ئەوان "دانیشتووان"ن. ئەوان ڕۆح نین، ئەوان "دیمۆگرافی"ن. ئەوان خاوەن ماف نین، ئەوان "فشار"ن. زلهێزەکان ڕووخسار و ڕوح نابینن، ئەوان زەوی دەبینن!.

کورد لەسەر شانۆیەک دەجوڵێت کە تەختەکانی هی خۆی نین، ماریۆنێتێک (marionette) کە قەرزدارە بە دەستی بای بێناو.  زیاتر لە سێ دەیە پەیمانی شەرەف و ڕێزمانی ئەخلاق بە شێوەیەکی میتۆدی لێنەدراوە. بە ڕێسایەک کە بە بزوێنە کوردیەکان قسە دەکات و لەگەڵ ئەوەشدا بازرگانی بە نامۆبوونەوە دەکات، هەروەها بە ڕژێمی گەرمی سەروو نەتەوەیی کە وەک مەشخەڵ دەسووتێن بەڵام هیچ ڕووناکییەک نادات!.  لە جیهانێکدا کە شتە پێوانەکراوەکان دەپەرستێت، فێری ئەوە دەکرێت هەست بە کەمتر بکات بەهۆی نەبوونی ئاڵا (بتێکی قوماش) لە کاتێکدا هەناسەی ناوەوەی، شەربەت و بەهارەکەی، بەهۆی ماددە هۆشبەرە کاڵەکانی مۆدێرنیتەوە تەنک بووەتەوە، تا ڕۆح دەبێتە دەفرێکی بەتاڵ و زیندوویی دەبێتە دەنگۆیەک!. وە تەماشاکە پارێزەرانی ئایین، کەسایەتییە ناودارە ئیسلامییەکان و پیاوانی ئایینی و پیشەوانە سیاسییەکان وەک قەشەیەک لەبەردەم قوربانگایەکدا وەستاون کە لە بەرامبەر خودی پەپولەی بیری کورد و مرۆڤی کورددا هەڵگیراوە!.  ئەوان بە جۆرێک لە گەمژەیی بەرگری لە سیستەمێک دەکەن کە ئەکسیۆمەکانی (axioms) ئەو ژیانە نکۆڵی دەکەن کە بانگەشەی داڵدەدانی دەکات.  ئەوەی زیندوویان دەکات بینین نییە بەڵکو ئاوی سپی چاوە؛ گوێڕایەڵیەک بۆ ئازار کە بە هەڵە بە ڕاستی دەزانرێت!.  دڵیان کە چەقاوە و گۆرانی ناڵەی خۆیان دەڵێنەوە، هەست و سۆز لەو شوێنەدا دادەنێن کە دەبێ حوکمدان دابنیشێت!؛  ئەژنۆیان بۆ لەرزینە هەستەکان دادەنێن و پێی دەڵێن حیکمەت!. ئەمەیە بەڵا کە هەردوو مینبەر و پەرلەمان ئامرازەکانی هۆشیارییان تەسلیمی زریانی دەمارەکان کردووە، هەڵبژاردنی سەرخۆشی سۆز بەسەر دیسیپلینە هۆشیارەکانی تێگەیشتنی سیاسیدا، ئاڵوگۆڕی شیکاری بۆ جادووکردن و گۆڕینەوەی پرەنسیپی عەقڵانی بۆ تەمی گەرمی خەم و پەژارەی خۆ پاساودانەوە!. بۆ ماوەی سی ساڵە بیانوویەکی گەورە "ناسنامە"، ئەو دەمامکە گەورەیە وەک بێهۆشکەر بەکاردەهێنرێت.  تاکی کورد و نوخبەی ئایینی بەهەمان شێوە خەریکی نیوەخەو بوون، سەرنجیان بەهۆی شانۆی سەربەخۆییەوە لابراوە لە کاتێکدا ماکینەی گەندەڵی لە ژێر تەختەی زەویدا دەنگ دەدات!.  لە ژێر دەسەڵاتی کوردیدا وا لێدەکرێت برسی بێت و کڕنۆش بکێشێت!؛  کەرامەتی بەشەخۆراکی کراوە، نانەکەی بە زەلیلەوە سەنگ کراوە!.  بەڵام دەمارەکانی ڕاپەڕین مات بوون؛ نەک هەر ڕاپەڕین نییە، بەڵکو بەدەگمەن تەنانەت ناڕەزایەتییەک بۆ ئەلفوبێی مافەکان، بۆ سادەترین بزوێنەکانی ئیدیعای مرۆڤ هەیە. بەم شێوەیە دەبنە خزمەتکاری سەرابێک، خزمەتکاری میدیایەک کە فانووسەکەی سێبەرەکان پڕۆژە دەکات و داوای پەرستنی دیوارەکە دەکات.  عەقڵ ڕژاوەتە ناو تاریکییەکی نەزانی بەڕێوەبەردراو، پارێزگایەک کە وەهم وەک خۆرێکی ساختە حوکمڕانی دەکات و تاریکی بە هەڵە بە چارەنووس دەزانرێت. ئێستا قسەکردن لەسەر چارەسەر، قسەکردنە لەسەر جووڵاندنی شاخەکان بە کانییەکەوە چونکە خودی دیمەنەکە، ئەو نوخبەیانەی لێکدەدەنەوە و ئەو تاکەی کە تێیدا نیشتەجێیە، لەلایەن تێگەیشتنێکی سیاسی خامەوە گیراوە و لە جیهانێکی سیحراویدا داخراوە!.  دیزاینەکە وەک کیمیایەکی هێواشی مەحاڵ دەردەکەوێت؛ بۆ ئەوەی ئەو دەرەنجامەی کە گەلێک بۆ هەمیشە شایستەی دەوڵەتداری نییە، سەربەخۆیی ماف نییە بەڵکو میتافیزیکێکی قەدەغەکراوە تا ئەو کاتەی هەر بیرۆکەی وڵاتێک دەبێتە ئەفسانەیەک کە بۆ منداڵان دەگێڕدرێتەوە، و دواتر تەنانەت لەلایەن ئەو منداڵانەشەوە لەبیریان دەچێتەوە کاتێک لە خەو هەڵدەستن. لەند ئەرسەلان 12.01.2026 #سیاسەت #ئیدراک #ئەدەبی

جیهانی هاوچەرخ لە ڕووی ئۆنتۆلۆژییەوە ئیفلاس بووە. دوای ئەوەی سەرمایەی میتافیزیکی خۆی تەواو کردووە، ئێستا فەرمانێکی تاناتۆتیک (thanatotic) دەخاتە ڕوو؛ بۆ ئەوەی لە بۆشایی خۆیدا بمێنێتەوە، دەبێت مرۆڤ لەناو ببات. پڕۆژەی کۆتایی چەوساندنەوە نییە، بەڵکو سڕینەوەیە. بڕینی سیستماتیکی هۆشیاری ئەخلاقی و قووڵایی فیکری و یادەوەری شارستانی، دووبارە دروستکردنەوەی مرۆڤ بۆ ئۆتۆماتیکێکی نەزۆک و کارایی!!. ئەمە لۆژیکی پێویستی واقیعێکە کە لەسەر وەهم بنیات نراوە. بە داننان بە بناغەکەی وەک پووچ، تاکە تێلۆلۆژیای (teleology) سیستەمەکە خۆ بەردەوامکردنە لە ڕێگەی میمێزیەوە (mimesis).... دەبێت مرۆڤی کێشەدار بگۆڕێت بۆ دەستکردێکی پابەند. بەم پێیە، گێڕانەوە گەورەکانی لە ئیرادە بەهێزکراوەکان و خودی ناوەندی دژە نۆمی ڕێکخستنێکی قووڵن!. ئەوان ئۆنتۆلۆژیای زیندانین!، پانۆپتیکۆنێکی (panopticon) ڕۆحن کە ڕزگاری بەڵێندراو خودی میکانیزمی ڕۆبۆتیزەکردنی گشتی. ئەمە خیانەتی باڵایە!!. بۆیە جیهانبینی ترساوە و لە تیرۆرەکەیدا کۆی گشتی دەکات. هەموو بەرگرییەک بەکاردەهێنێت، هەموو زمانێک کۆدەبێتەوە و هەموو تێپەڕاندنێک بە نەخۆشی دەکات بۆ ئەوەی دووبارەبوونەوەی خۆی مسۆگەر بکات. بێماناییەکەی شەڕانگێزە، بۆشاییەکە داوای لەناوبردنی هەموو ڕووناکییەکی تر دەکات!. سەرپێچیکردنمان دەبێت ڕەها بێت؛ بۆ چاندنی شتە نەگێڕدراوەکان و شتە نەگوتراوەکان، ڕەحمەتی بەبێ سوود، بیرکردنەوە بەبێ ئامراز. دەبێت سەرسوڕمانی بوونێکی ئەخلاقی و فیکری و شارستانی لە سەرووی ئارامیی مردووخانەی سیموکلۆمەوە (simulacrum) هەڵبژێرین. مرۆڤ پلێتییەکە (plenitude)، ڕۆبۆتەکە، درۆیەکی کۆتایی. ئێمە دەبێ ئەو شتە بین کە ناتوانرێت پرۆسێس بکرێت!. لەند ئەرسەلان 10.01.2026 #توراس #ئەدەبی

نامۆبوون لەم سەردەمەدا چیتر نەخشەسازی جەستە نییە بەڵکو دەربەدەرییەکی میتافیزیکییە؛ بێ ماڵ و حاڵێکی ناوەوەیە کە تەنانەت لە نێو فشاری دەموچاوەکاندا بەردەوامە!.  ئێمە وەک چۆن مرۆڤێک لە زریانێکدا نیشتەجێیە، لەناو جەماوەرەکەدا نیشتەجێین. گیرۆدە بووین، بەڵام دەستی لێنەدراوە.  قسەکردن زۆر دەبێت، ئاشکراکردن وشک دەبێتەوە،  ئێمە هاوبەشی و ئاڵوگۆر ئەنجام دەدەین لەکاتێکدا پاسەوانی ناوەوەیەکی بێ پێشێلکاری دەکەین، وەک ئەوەی دڵسۆزی نایاسایی بێت. ئێمە زەحمەت دەکێشین، سەردەکەوین و تەلیسمە سزادراوەکانی سەردەم کۆدەکەینەوە؛ پلە، نازناو، مووچە بەڵام هەموو ئێوارەیەک دەگەڕێینەوە بۆ بێدەنگییەکی چڕ وەک سرکە، بارگرانیمان لەسەرە بەهۆی کێشکردنێکی پێناسە نەکراوەوە؛ نەک قورسایی ئەرکەکان، بەڵکو قورسایی چۆڵکردنی مانا.  توێژینەوە تێکدەچێت بۆ کێبڕکێ نەک تێگەیشتن؛  کارکردن بۆ کۆیلایەتی نەک ڕزق و ڕۆزی.  کات خۆی، ئەو زۆربەی گەنجینەی سەروەرە، بەسەر ناچێت بەڵکو لە نێوان گۆشە چوارگۆشە ڕووناکەکاندا خوێن دەڕژێت تا شەو دەبێتە وێنەی پاشماوەی ڕۆژ، نە پشوودان و نە ڕێزگرتن. هەموو شتێک لە دەوروبەرمان خێرایی دەخاتە سەر تەخت، هەڵبژاردنەکان خێراتر دەکات، ئارەزووی خێرا، سۆز و خۆشەویستییە کورتکراوەکان، پەیوەندییە لەناوچوونەکان.  بەڵام ڕۆح ئامێر نییە؛  کۆنە و خاو و ڕەتکەرەوەیە!.  لە ژێر دەنگە دەنگەکەدا دەناڵێنێت، تامەزرۆی ڕاستییەکی بێ بازاڕە، وشەیەکی نەوتراو، خاڵێکی هێمن کە بوون واز لە تەنها دەرچوون دەهێنێت. ئێمە لە بێدەنگی دەترسین وەک ئەوەی بڕیارێک بێت، بەڵام بێدەنگی بەربەستێکە؛ ئەو هێڵکارییە تاریکەیە کە ڕاستەقینە لێیەوە دەست پێدەکات.  لە سەردەمی دەنگە تێکەڵکراو و ناتەباکاندا، ڕزگاربوون لە ڕاگەیاندنی بەرزتردا نیە!، بەڵکو لە بوێری توند و تیژی گوێگرتندایە بەرەو خوارەوە، تا قووڵاییەکان وەڵام دەدەنەوە!... لەند ئەرسەلان 25.12.2025 #توراس #ئەدەبی #ئیدراک

من سەرم لێ شێوا؛ نەک بە بوونی دژایەتی (چونکە دژایەتی کەشوهەوای ڕەسەنی سیاسەتە!)، بەڵکو بەهۆی ئەو ئارامیەی کە هەندێک نوخبەی ئایینی دەتوانن بەهۆیەوە پۆشاکێکی شەرعیەت بەسەر بزووتنەوەیەکدا داپۆشن کە بە ئاشکرا نکۆڵیکردن دەخاتە سەر تەخت!. وەک ئەوە وایە پارێزەری پیرۆزگایەک بۆشاییەک لەسەر قوربانگاکە دابنێت و دواتر بێدەنگیەکە بە هاوئاهەنگی ناوببات!. چونکە کاتێک عەقل ناچار دەبێت لەبەردەم ئەوەی ئەکسیۆمەکانی (axioms) خۆی دەتوێنێتەوە، ئەژنۆ بدا، عەقڵ واز لە چرایەک دەهێنێت و دەبێتە فانووسێک کە بە ڕووناکی ڕەنگ کراوە لە ڕووکەشدا ڕووناک، لە کاراییدا کون!. شەریعەت، لە ناوەوەترین مانای خۆیدا، تەنیا کەتەلۆگێکی مۆڵەت و قەدەغەکردن نییە, ڕێزمانی ڕۆحە!!!. تەلارسازییەکی پێوانە، ئەندازەیی خۆگرتن، تەرازوویەکە کە بەهۆیەوە ئیمپاڵسەکان (impulses) کێش دەکرێن و جیهان دەکرێتە شتێکی تێگەیشتوو!. بەڵام مرۆڤ بە جۆرێک لە خەمێکی میتافیزیکییەوە سەیری مەیلەکەی تیشکی تەرازووەکە دەکات نەک بە هێزی ئارگیومێنت، بەڵکو بەهۆی کێشکردنی نەرمی بینین. شاشەکە دەبێتە قیبلەیەکی نوێ، مانشێتەکە، ئاشکراکردنێکی کاتی باری دەروونی جەماوەر، جێگرەوەیەک بۆ ئۆنتۆلۆژیای ئەخلاقی!. بەم شێوەیە ئیمپراتۆریەت بەبێ لافیتە دەگات بە هەست حوکم دەکات، لە ڕێگەی دووبارەکردنەوە یاسادانان دەکات ئەوجا لە سیستەمی دەماری مرۆڤدا تاجی خۆی دادەنێت. لە کەشێکی ئاوادا، فێربووەکان، ئەوانەی کە دەبێ کۆمپاس (compass) بن لە تەمێکی گێڕانەوەدا، هەندێک جار دەگۆڕدرێن بۆ ئامێری تەمەکە. شوانەکە دەگۆڕێت بۆ پەنجەرەی کەشوهەوا. ڕێنمایی چیتر میحوەرێکی ڕاست نییە کە دەگاتە غەیب! دەبێتە دانوستانێکی ئاسۆیی لەگەڵ بینراوەکاندا. ڕووەکی هەمیشەیی بە ئاڵوگۆڕ دەکرێت بە دەستبەجێ، بنەمادارەکان دەگۆڕدرێنەوە بە ئەنجامدەرەوە!!، و ڕۆح کە مەبەست لێی بەڕێوەچوونی ماناکانە، بە ئاوێنە بەڕێوەدەچێت!. لەوەش خەمبارتر پێچەوانەبوونەوەی دوژمنایەتیەکانە. کۆمەڵگا بە توندیتر دەست دەکات بە لێدان لەو کەسانەی کە هاوبەشی فەرهەنگەکەین، هەرچەندە شکاو بن، هەرچەندە سازشیان لەسەر بێت، نەک ئەوانەی کە ئینکاری ئەو زەمینە میتافیزیکییە دەکەن کە فەرهەنگەکە لەسەری وەستاوە!. ئەمە وریایی ستراتیژی نییە، ئەوە سەرلێشێواوی ئۆنتۆلۆژییە!، هەڵەکردنی برینداربوونی ڕووکار بە داڕمانی پێکهاتە!. بریتییە لە شکاندنی کۆمپاس چونکە ڕێگاکە توڕەت دەکات، پاشان ستایشکردنی ئازادی مرۆڤ لەکاتێکدا قووڵتر دەڕۆیت بۆ بیابان. مرۆڤ دەبێتە حاجی بێ ئاڕاستە، فەقێ بێ پێوەر، ئیماندار بێ پرەنسیپی ڕێکخستنی دڵسۆزی!!. وە لێرەدا پاتۆلۆژیای( pathology) قووڵتر خۆی ئاشکرا دەکات. زۆرێک لە ڕۆحەکان واز لە ئایین ناهێنن، ئەوان دەیگۆڕن!. ئیمان ئینکاری ناکرێت، دووبارە ئامانجی بۆ دانراوە!. نیشانەکە لە ژیاندا دەمێنێتەوە، بەڵام نیشانەکەی بەهەڵم دەبێت. ئایین دەبێتە جلوبەرگێک کە عەشیرەت لەبەری دەکات، نەک کورەیەک کە خود پاڵاوتە بکات!. زەوی نابێتە بەڕێوەبردن بەڵکو دەبێتە خاوەندارێتی، نەتەوە دەبێتە بەرپرسیارێتی نەک ئەفسانە!. ناسنامە کە وەک بتێک ئاوساوە کە لە ڕووناکی قەرزکراو دروستکراوە، ئیدیعای ئەو تەختە دەکات کە دەبێ سەر بە ڕەها بێت. بەم شێوەیە ئیسلام کەم دەبێتەوە، بە هێمنی، نزیکەی بە ئەدەبەوە، لە پێوەرێکەوە بۆ هاوارێک، لە دیسیپلینێکەوە بۆ دروشمێک!، لە گەردوونێکی مانادارەوە بۆ نیشانەیەک کە بە سنووری ئیگۆوە درووێنراوە!. لە کۆتاییدا یەکلاکەرەوەترین پچڕان ئەو نکۆڵیە بەرزە نیە کە نەیاران ڕادەگەیەنن، بەڵکو ئەو ئاوارەبوونە نەرمەیە کە میراتگران پراکتیزەی دەکەن!، کاتێک ئەبەدی ڕەت نەکرێتەوە، تەنها دواخراوە!، کاتێک خودا ئینکاری نەکرێت، تەنها پلەی دابەزاندوونە. کاتێک پیرۆزەکان دەهێڵرێنەوە وەکو شوێنەوارێک لە کاتێکدا ناوەندی کێشکردن کۆچ دەکات بۆ شوێنێکی تر. پاشان دڵ دەبێتە کۆمارێکی دڵسۆزی کێبڕکێکار و دەنگ بەرزترین وەزیریش ساتەوەختە!. وە بۆیە دەپرسم: چی لە ڕێنمایی دەمێنێتەوە کاتێک ڕێبەرەکە دەستی کردووە بە پەرستنی کەشوهەوا؟!!! لەند ئەرسەلان 15.09.2025 ئەڵمانیا #توراس #سیاسەت #ئیدراک #ئەدەبی

کوردایەتی و نەتەوایەتی یان خاک هیچ بەهایەکی نیە؛ هیچ شتێک لە خودی خۆیدا خاوەن بەها نیە وەک زمان، کەلتوور، خاک، نەتەوە، شۆرش، مردن...هد. ئەوەی بەها و مانا دەبەخشێت تەنیا خودایە، خودا هەڵگری ماناکانە و بەهاکانە کە دەیبەخشێت بە شتەکان. ئەگەر نەتەوەیەک یان شۆرشێک یان زمانێک یان خاکێک ئاراستە نەکرێت بە پێوەری دین کەواتە هیچ قیمەتێکی نیە. چونکە ئەقڵ ناتوانێت بەها و مانا ببەخشێت بە شتەکان لەسەر بنەمایەکی حەق و موتڵەق. ئەگەر کەسێک بۆ خاک یان فەهمی نەتەوایەتی قیمەت وەربگرێت لە دین دواتر دژایەتی گروپێکی دیندار بکات ئەم قیمەتە لە دەست دەدات چونکە دژایەتی پێوەرێکی کردووە کە قیمەتی لێوەرگرتووە. ئەوە پێشەکیانە لەسەر ئەساسی بنەمای ئەقڵ و لۆژیکدا دادەمەزرێن... جا با بینە ئەمری واقیع؛ لە ئێستادا زۆرێک لە نوخبەی ئیسلامی کورستان وەک مەلا و مامۆستا یان زۆرێک لە خەڵکی دژایەتی تەرەفێکی ئیسلامی دەکەن لە سوریا کە فریویان خواردووە وا دەزانن ئەمە شەری عەرەب و کوردە!، ئەمە جەهلی ئەوان دەسەلمێنێت، چونکە هەسەدە و پەکەکە و یەپەگە بەتەواوەتی لە ژێر هەژموونی مارکسیەدان، هیچ پێوەرێکی ئەخلاقیان نیە، لە هەموو روویەکەوە کەسانی دینداری راستەقینە دەبیت پشتگیری لە گروپە دیندارەکان بکەن. بەداخەوە، سەرەرای ئەمە چەمکی کوردایەتی و خەباتی کوردی و ئەوانە بە شێوەیەکی زۆر بەهێز خەڵکی فریوداوە، چ لە کوردستان چ لە دەرەوەی کوردستان، وەک چۆن حوکمەتی کوردی تاکی کوردی رسوا کردووە و زەلیلی کردووە خەباتی کوردایەتی و پێشمەرگایەتی بە نێوچاوانی تاکی کوردی دەداتەوە ئەڵێت من خەباتم کردووە بۆیە لێت دەخۆم... تەرەفە بێدینەکان وەک هەسەدە و پەکەکە و یەپەگە و نمونەکانیان چەمکی کوردایەتی و نەتەوایەتی بەکاردەهێنێت بۆ راکێشانی عەتفی و سۆزی خەڵکی بۆ خۆی بۆ ئەوەی دژایەتی تەرەفێکی دینداری بکات. پوختە؛ هەر بەناو مالا و مامۆستایەک دژایەتی خەتێکی دینی بکات لە ژێر هەژموونی چەمکی کوردایەتی و نەتەوایەتی یان ناسیۆنالست گومان لە جاهیلدا نیە بەڵکو یاری بە کوفر دەکات، دینداری راستەقینە هەرگیز لە پێناو خاک و زمان و کەلتوورێکی بێقیمەت دژایەتی خەتێکی دینداری ناکات. دینداری راستەقینە دەبێت هەمیشە پشتگیری ئەوانە بکات خەتی دین بۆ ئەوەی زاڵ بێت بەسەر هەموو گروپە لادینەکان.. خۆشەویستی و رق تەنیا دەبێت لە پێناو خودا بێت نەک لە پێناو نەتەوە و خاک و زمان و کەلتور. گومان لە گومرای و جاهیلی ئەو کەسانە نیە کە دژایەتی خەتێکی دینی دەکەن بەناو کوردایەتی یان خاک و نەتەوە. #ئەهلی_حەق #توراس

جیاوازی نێوان "فەلسەفە و رەمز"؛ ئایە رەمز (هێما) بەشێکە لە فەلسەفە؟ ئایە فەلسەفە توانای تێگەیشتنی هەیە لە رەمز؟ لە ڕاستێدا، لە هەندێک کاتدا هاوئاهەنگی هەیە لە نێوانیاندا بەڵام جیاوازیەکی بنەڕەتی هەیە لە نێوانیاندا، جیاوازی لە سنوور و سروست و جەوهەریان هەیە!. رەمز؛ داهێنانێکی دەروونی یان شتێکی ئەدەبی نیە، هەروەها داهێنانێکی زهنی نیە، یانیش خەیاڵێکی داهێنراو بەڵکو رێگایەکە بۆ دەربرینی مانایەکی زۆر قوڵ و بەرز و زاڵ کە بە زمان یان شیکاری ئەقڵی تێناگەیت یان با بڵێین ناگەیت بە ماناکە!. لە ئەمری واقیعدا کە مەرتەبی وجودمان هەیە کە بریتین : زاهیر و باطن و مەحسوسات. رەمز پەیوەستە بە رێژەیی نێوان مەرتەبەکان، رەمز لەسەر هێڵێکی تەبایی/ بوونی پەیوەندی نێوان مەراتبەکان دامەزراوە. ئەرکی سەرەکی "رەمز" ئەوەیە کە مرۆڤایەتی نزیک بێتەوە لە نهێنیەکان کە ئەم نهێنیانە ناتوانرێیت دەرببردرێن، میراتێکە لە توراسی (تراثي) ئێمەدا بۆمان دەمێنێتەوە وەک بنەمایەک بۆ تێگەیشتن لە علمی توراسیەکان کە سروشتێکی روحیان هەیە و پەیوەستن بە هێماکانەوە. رەمز لە تەواوی جیهاندا هەمیشە لە دووبارە بوونەوەن و کاریگەریەکی تەواوەیان هەیە بۆ دەربرینی ماناکان، چونکە ئەوانە بەرهەمی ساتێکی تەسک نین لە مێژوودا. فەلسەفە؛ خۆی حیکمەت نیە، بەڵکو بەدوا داچوونە بە دوای حیکمەتدا. فەلسەفە بە سروشتی خۆی ئەقڵانیە و استدلالە کە لە رێگای تەحلیل و دیالێکتێک لە ئەقڵەوە دەگاتە تێگەیشتن. خودی فەلسەفە سنووردارە چونکە ئەگەر بگاتە دوورترین سنووری ئەقڵ بەڵام هێشتا لە کایەکێک دەمێمێتەوە کە ناتوانێت لێی تێبگات!، چونکە لە سنووری ئەقڵ و لۆژیک و زماندا کار دەکات. لەبەرامبەر ئەمەدا "رەمز" هەمیشە کار دەکات لە کاتێکدا زمان و تەحلیلات لە دەربریندا بە تەواوەتی کەمیش بێت!. بەداخەوە، فەلسەفە مۆدرێنەکان رەمزەکان دەخنکێنن لە جیهانی ئەبستراکتدا بەبێ ئەوەی بگەنە حیکمەت، بە روانگەی ئەوان رەمزەکان لە گریمانە دەروونی یان خەیاڵەکاندا خۆ دەدۆزنەوە!. بەڵام رەمزەکان هەڵگری مانای باڵان و زاڵن، هەڵگری پیرۆزیەکانن!، حیکمەتی جیهانی و زانستە پیرۆزەکانە. لە نێوان ئەم دوو چەمکە، من جیاوازیەکی گرینگ دەخەمە روو؛ فەلسەفە ئەوەیە کە ئەقڵ دەتوانێت فۆرمولی بکات و مناقشەی لەسەر بکات!. بەڵام رەمز ئەوەیە لەو فۆرمول تێدەپەرێنێت و پێناسە ناکرێت بەڵکو تەنیا ئاماژەیان پێ دەدرێت!. لەسەر ئەم پێشەکیانە دەردەکەوێت کە "رەمز" پلەیەکی بەرزتری هەیە لە فەلسەفە چونکە هەڵگری مانا زاڵ و باڵاکانە، هەروەها لە دەرەوەی بیرکردنەوەی ئەقڵی سەلیمدایە لە کاتێکدا فەلسەفە لە کایەی ئەقڵی مرۆڤدا دەمێمنێتەوە!. ئەگەرچی هەندێک لە فەیلەسوفەکانیش رەمز بەکار بهێنن بە شێوەیەکی راست یان هەڵە، ئەمە مانای ئەوە نادا کە بەشێک بێت لە فەلسەفە!، هەروەها فەلسەفەش ناگاتە قودرەت و قیمەتی رەمز!. فەلسەفە؛ خۆی حیکمەت نیە، بەڵکو بەدوا داچوونە بە دوای حیکمەتدا. فەلسەفە بە سروشتی خۆی ئەقڵانیە و استدلالە کە لە رێگای تەحلیل و دیالێکتێک لە ئەقڵەوە دەگاتە تێگەیشتن. خودی فەلسەفە سنووردارە چونکە ئەگەر بگاتە دوورترین سنووری ئەقڵ بەڵام هێشتا لە کایەکێک دەمێمێتەوە کە ناتوانێت لێی تێبگات!، چونکە لە سنووری ئەقڵ و لۆژیک و زماندا کار دەکات. لەبەرامبەر ئەمەدا "رەمز" هەمیشە کار دەکات لە کاتێکدا زمان و تەحلیلات لە دەربریندا بە تەواوەتی کەمیش بێت!. بەداخەوە، فەلسەفە مۆدرێنەکان رەمزەکان دەخنکێنن لە جیهانی ئەبستراکتدا بەبێ ئەوەی بگەنە حیکمەت، بە روانگەی ئەوان رەمزەکان لە گریمانە دەروونی یان خەیاڵەکاندا خۆ دەدۆزنەوە!. بەڵام رەمزەکان هەڵگری مانای باڵان و زاڵن، هەڵگری پیرۆزیەکانن!، حیکمەتی جیهانی و زانستە پیرۆزەکانە. لە نێوان ئەم دوو چەمکە، من جیاوازیەکی گرینگ دەخەمە روو؛ فەلسەفە ئەوەیە کە ئەقڵ دەتوانێت فۆرمولی بکات و مناقشەی لەسەر بکات!. بەڵام رەمز ئەوەیە لەو فۆرمول تێدەپەرێنێت و پێناسە ناکرێت بەڵکو تەنیا ئاماژەیان پێ دەدرێت!. لەسەر ئەم پێشەکیانە دەردەکەوێت کە "رەمز" پلەیەکی بەرزتری هەیە لە فەلسەفە چونکە هەڵگری مانا زاڵ و باڵاکانە، هەروەها لە دەرەوەی بیرکردنەوەی ئەقڵی سەلیمدایە لە کاتێکدا فەلسەفە لە کایەی ئەقڵی مرۆڤدا دەمێمنێتەوە!. ئەگەرچی هەندێک لە فەیلەسوفەکانیش رەمز بەکار بهێنن بە شێوەیەکی راست یان هەڵە، ئەمە مانای ئەوە نادا کە بەشێک بێت لە فەلسەفە!، هەروەها فەلسەفەش ناگاتە قودرەت و قیمەتی رەمز!. #توراس

"خۆت بناسە" ئەم دەستەواژەیە "خۆت بناسە" هەبووە پێش ئەفڵاتوون و سوقرات، هیچ لە فەیلەسوفەکان خاوەنی نین بەڵکو دەگەرێتەوە بۆ حیکمەتێکی زۆر کۆنی پێش فەیلەسوفەکانی یۆنان. لەبەر ئەمەشە ئەم دەستەواژەیە تێگەیشتنی جیاوازی وەرگرتووە لەناو خەڵکیدا هەروەها مۆدێرنەش لێکدانەوەی جیاوازی بۆ دەکات. ئەم دەستەواژەیە "خۆت بناسە" لەسەر دەرگای پەرەستگای دێلفی و ئەپۆلۆ نوسرا بوو، ئەم شوێنە بە ناوەندێکی زۆر گرینگی ڕوحی دادەنرا بۆ یۆنانیەکان. کە ئەوان ئاماژەیان بەوە دەدات ئەمە ناوەندێکە! مەبەستیان جوگرافیە نەبوو!، بەڵکو مەبەستیان ڕوح بوو. مۆدێرنەکان وا تێگەیشتوون ئەم دەستەواژەیە دەروونیە! بۆ باشتکردنی ڕەفتارەکان و ئامۆژگاری دەروونیەکان بەکاردەهێنرێت!. بەڵام لە ڕاستیدا، ماناکەی زۆر لەوە قوڵترە کە مۆدێرنەکان باسی لێوە دەکەن، ئەسڵەن مۆدێرنە ئامرازی وەهایی نیە بۆ تێگەیشتن لەم دەستەواژە قوڵانە. ئەم دەستەواژەیە تەنیا لە ناسینی سیفەت و ڕەفتارەکانتان خۆی نادۆزیتەوە بەڵکو ناسی حەقیقەتی خۆتە بۆ گەیشتن بە حەقیقەت!. حیکمەت لە فەلسەفە باڵاترە چونکە فەلسەفە خۆی خۆشەویستی حیکەمەتە. چونکە فەلسەفە جەخت لەسەر ئەقڵ و لێکۆڵینەوە و خوێندنەوە دەکات، بەڵام خودی حیکمەت گەیشتنە بە حەقیقەتی ناوەوەی خۆت. بە شێوەیەکی سادەتر ئەتوانین بڵێن فەلسەفە ئامادەکاری دەکات بۆ گەیشتن بە حیکمەت. ئایە حیکمەت لە رێگای کتێب و لۆژیک و خوێندنەوەکانەوە فێری دەبی و تێدەگەی؟ نەخێر، ئەوە محاڵە، لە رووی ئیسلامی و فەهمی فەلسەفەی ئەفڵاتوونی و سوقراتیش ئەوە مەحاڵە، بەڵکو پێویستی بە ئامادەکاری ناوەوەی (باطن) خۆت هەیە کە نەفس و روحە!، تەنانەت لە رووی فەلسەفەی ئەفڵاتوونی پێویستی بە تەسکیەی نەفسی هەیە بۆ ئەوەی ئەو شتانەی کە لەبیرت کردووە بە بیرت بێتەوە کە لە عالەمی باڵادا ئاشنا بوونی بە هەندێک حەقیقەت. بۆیەش ئەمە دابەش دەبێت بەسەر دوو جۆردا، جۆری یەکەم کە پەروەردەی زاهیریە وەک لە رێگای کتێب و مەنتق و خوێندنەوە کە هەموو کەسێک دەستی پێ دەگات. جۆری دووەم، پەروەردەیەکەی باطنیە کە بە هەموو کەس نابەخشرێت کە پێویستی بە بەکارهێنانی هێما و بێدەنگی و ڕێوڕەسمە ئاینیەکان هەیە، بە گشتی جەخت لەسەر نەفس و ڕوح دەکاتەوە. هەردوو شێوازەکە لە کۆندا بوونی هەبووە بەڵام جۆری دووەم لە ئێستادا بە تەواوەتی لاواز بووە ئەتوانین بڵێن لە دەستمان داوە لە ژێر هەژموونی مۆدێرنە. گومان لەوەدا نیە مۆدێرنە دژایەتی راستەوخۆ ئەم جۆرە دەکات بە پێی بنەماکانی. چونکە زانین و قوڵ بوونەوە لە خۆت یارمەتی مرۆڤ دەدات لە ڕوانگەیەکی تەواو ڕەسەنەوە لە هەموو بوون تێبگات. ئامانج لە ناسینی خۆت ناسینی سەرچاوەیە(خودا)، بەو واتایەکی تر ناسینی خۆت، ئاشنات دەکات بە بنەما باڵاکان کە هەموو شتێکی لێوە سەرچاوە دەگرێت. بۆیە لای ئیمامی غەزالی قەولێک هەیە دەفەرمووێت: ئەوەی خۆی بناسێت، خودا دەناسێت. ( لێرەوە بۆمان دەردەکەوێت ئەم دەستەواژەیە لەگەڵ مانای ڕوحی گشتیدا هاوتەربیب دەبێت) بۆیە دەبێت ئەوە روون بێت هەتا ئێرە کە ئەم دەستەواژەیە خۆت ناسین پەیوەندی بە تەنها بە خاڵە بەهێز و لاوازەکانی خۆتەوە نیە یان سیفەتەکان بەڵکو مەبەستیان گەرانە بە دوای ناوەندێکی باطنی و قوڵترین ڕاستیەکان. ئەمەش مەعریفەیەکی پێشەکیە یان با بڵێن رێگایەکە بۆ حیکمەت، هەروەها تێگەیشتن لە بنچینەی بوون. بۆیەش زۆرێک لە حەقیقەتەکان بە وشە تەعبیری لێ ناکرێت بەڵکو تەنیا ئیشارەتێکە یان رەمزێکە کە ئەهلی خۆی لێ تێدەگات، چونکە ئەوانە پەیوەندی بە باطنەوە هەیە کە بە علمە زاهیرەکان محاڵە پێی بگەیت. ......... :ئەم نوسینەم نوسی لە کاتی خوێندنەوەی کتێب Esotérisme islamique René Guénon کە پێکهاتووە لە هەندێک زانیاری زیاد کراوی خۆم و پوختکردنەوەی زیاتر. هەڵبەتە تەنیا لەسەر یەک بەشی کتێبەکە کە باسی دەستەواژەکە دەکات. بە عەرەبیە کە تەرجومە و تەعلیقاتی عبد الباقي مفتاحە. وێنەکەش بە ئەی ئایی دروستم کردووە بۆیە هەندێک وشەی عەرەبی هەڵە نوسراوە #ئەهلی_حەق #ئیدراک

حوکمەتی ئارەزوو؛ دەسەڵاتی مۆدێرنە بە قەدەغەکردنی شتەکان یان قورس کردنی هەنگاوەکان کۆنترۆڵمان ناکەن. بەڵکو بە داڕشتنەوەی ئارەزووەکانمان کۆنترۆڵمان دەکەن. وامان لێ دەکات کە لەناو ئارەزووەکانماندا خۆمان بناسین و درک بە حەقیقەت (تەنیا بەناو حەقیقەت) بکەین. لە دوای سەدەی هەژدەمەوە نەزمەی "ئارەزوو" بە سێ قۆناغدا داڕشتنەوەی کردووە؛ ئابووری، سێکسی، ڕەمزی. هەریەکەیان ڕاستی و نۆرم (Norms) و دامەزراوە و بابەتێکی ئایدیاڵی خۆیان هەیە. تەکنەلۆژیا و ئەخلاقی دەروونناسی کەسی بەرهەمهێنانی زۆر شت لەلایان مۆدێرنەوە کاردەکەن کە ئازادن لە چوارچێوەی نۆرمەکان (Norms); بەرژەوەندی، سێکسییەتی، خۆ بە گەورەزانین و خۆپەرستی...هد خۆیان بەرێوەدەبەن نەک تەنیا گوێڕایەڵی یاساکان بن. لە سەدەی هەژدەمەوە دەروونناسی ئەخلاقی و ئابووری سیاسی ئارەزوو وەک سروشتێکی پێویست داڕشتنەوەی بۆ کرا. جۆری یەکەمی حوکم لەسەر بنەمای پارە و ئابوورییە!. لەو سیستەمەدا لە ژێر هەژموونی مۆدێرنە، ئەوەی خەڵک دەیانەوێت "ئارەزوو" وەک بەرژەوەندیەکی خۆیان مامەڵەی لەگەڵ دەکەن!. لە بنەڕەتدا، "چی سوودی بۆ من هەیە؟" کاتێک حکومەتێک دەست دەکات بە بینینی دانیشتوان (هەموو خەڵک) وەک ئامانجی سەرەکی خۆی!، ئیتر حوکمڕانی تەنها "کۆنتڕۆڵکردنی زەوی و فەرماندان" نیە!. بەڵکو حوکمکردن دەبێتە بەڕێوەبردن؛ ڕێنماییکردن و باشکردنی پرۆسەی گەورە و سروشتی هاوشێوەی سامان، بازرگانی و جووڵەی کاڵا، تەندروستی گشتی و هەلی کار. کەواتە بیرۆکەی سەرەکی حکومەتی مۆدێرن زۆرجار وەک بەڕێوەبەری ژیانی ئابووری و بایۆلۆژی کۆمەڵگا کاردەکات!، نەک پاشایەک کە فەرماندەیی خاک بکات!. لە ساڵانی ١٧٠٠دا بەناو بیرمەنەدانیان، مرۆڤ و پارە، سیاسەت دەستیان کرد بە وتنی ئارەزووی شتێکی شەرمەزارکەر کە خراپەکاری نیە!!. ئەوان گوتیان ئەوە ئاسایە و پێویستیە!!. ئەوە ئەوەیە کە پاڵ بە خەڵکەوە دەنێت بۆ ئەنجامدانی کارەکان!..  ئارەزووی وەک هەستێکی ناڕەحەت وایە کە کاتێک شتێکی باشت نیە کە دەتەوێت!. ئەو ناڕەحەتیە پاڵنەرێکە بۆ ئەوەی مامەڵە بکەیت بۆ ئەوەی بەدەستی بهێنیت. بە تێپەڕبوونی کات، نووسەرانی وەک هۆبز، لۆک، هیوم، ئادەم سمیس، بێکاریا، بێنتام و ئەوانی دیکە زیاتر ئارەزوویان بە بەرژەوەندیی خۆپەرستی و سوودبەخشیەوە ("سوودمەندی") گرێدا!!.  مرۆڤەکان بەزۆری مامەڵە دەکەن چونکە سوودی بۆیان هەیە یان خواستێک تێر دەکات. بۆیە ئەوان دەیانگوت حکومەتێکی باش ئەو حکومەتەیە کە سروشتی مرۆڤ وەک خۆی قبوڵ بکات!! مرۆڤەکان شتەکانیان دەوێت، بەدوای سوودەکاندا دەگەڕێن، خۆیان لە ئازار دەپارێزن! و یاسا و سیاسەت لە دەوری ئەو واقیعە دادەرێژێت، لەبری ئەوەی وا پیشان بدات کە هەمووان تەنها بە فەزیلەت ڕەفتار دەکەن چونکە ئەخلاق ( ئەخلاقیاتی مۆدێرنە ) پێیان دەڵێت؛ واز لە بنیاتنانی کۆمەڵگا بێنن لەسەر خەیاڵەکانی فەزیلەتی تەواو، لەسەر بزوێنەری ڕاستەقینەی کردەی مرۆڤ دروستی بکە وەک ئارەزوو و بەرژەوەندی خۆ!!. کۆمەڵگایی مۆدێرنە سەرەتا ڕەفتارەکانی وەک بەرژەوەندیی عەقڵانی ڕوونکردەوە و سزای کردە “بەسوود”.  بەڵام هەندێک کردەوە بێمانا دەرکەوت بۆیە پزیشکی دەروونی هاتە ناوەوە و دەستی کرد بە حوکمدان نەک تەنها کارەکان "یاسایی/نایاسایی" بەڵکو مرۆڤەکان "ئاسایی/نائاسایی"، بیرۆکەی "چەوتە سێکسییەکەی" دروستکرد!.  ئارەزووی سێکسی بوو بە ئامرازێکی سەرەکی بۆ ڕوونکردنەوەی هەموو شتێک، هاندانی پسپۆڕان بۆ لێکدانەوە بۆ ژیان لە ڕێگەی نیشانە سێکسییەکان و پاڵنانی مرۆڤەکان بۆ دانپێدانان بە ئارەزووەکان وەک "ڕاستی"!.  پاشان فرۆید ئەوەی وەک ئاسایی ئەژمار دەکرێت فراوانتر کرد ئاماژەی بەوەدا کە ئاساییبوون لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە لە ڕێگەی شەرم و خۆگرتنەوە ئەندازیاری کراوە دواتر پاڵنەری مردنی زیاد کرد بۆ ڕوونکردنەوەی شەڕانگێزی و دڕندەیی لە دەرەوەی پاڵنەرە سێکسییەکان!!. ئارەزووی مۆدێرنە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی سەرەکی خواستێکە بۆ ناساندن- ڕێزگرتن، کەرامەت، خۆبەگەورەزانین و سەیرکردن وەک ڕاستەقینەی خود.  ئەمەش چوارچێوەیەکی نوێی بۆ ئەخلاقی و سیاسی لە سەرووی پارە و سێکسەوە زیاد دەکات. کۆمەڵگا بە مرۆڤەکان دەڵێت ناوازە بن و داوای بینین و سەلماندن  و جەسپاندن دەکات!.  تەنانەت دامەزراوەکان هەوڵدەدەن لە ڕێگەی قوتابخانە، میدیا، چارەسەرکردن و شوێنی کارەوە خۆبەگەورەزانین "بەرهەمبهێنن"!.  مەبەست ئەوەیە کە سیاسەتی مۆدێرن دەبێتە ئەخلاقی خۆشەویستی خۆد، کە پێویستی بە ناسینی ئەوانی دیکە هەم هەست بە پێویستی دەکات و هەم هەست بە ئازار دەکات!. لە کاتی خوێندنەوەی کتێبی The Government of Desire ئەمەم نوسی. #توراس