Gujarat Forest (વનરક્ષક)

🧬 Biology — Living World & Classification of Organisms પ્રશ્ન 1. નીચેનામાંથી કયું સજીવોનું વ્યાખ્યાત્મક લક્ષણ નથી? (A) વૃદ્ધિ (B) ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા (C) પ્રજનન (D) બાહ્ય ઉત્તેજનાનો પ્રતિભાવ જવાબ: (B) ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા સમજુતી: સજીવોમાં વૃદ્ધિ, પ્રજનન અને બાહ્ય ઉત્તેજનાનો પ્રતિભાવ જેવા લક્ષણો જોવા મળે છે. પરંતુ ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા દરેક સજીવમાં હોતી નથી, તેથી તેને સજીવોનું વ્યાખ્યાત્મક લક્ષણ કહી શકાય નહીં. વૃદ્ધિ: સજીવોમાં કોષોની સંખ્યા અથવા કદમાં વધારો થાય છે. પ્રજનન: સજીવો પોતાની જાતિના નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરે છે. ઉત્તેજનાનો પ્રતિભાવ: પ્રકાશ, ગરમી, સ્પર્શ વગેરે બાહ્ય ઉત્તેજનાનો પ્રતિભાવ આપે છે. ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરવું: આ લક્ષણ માત્ર કેટલાક સજીવોમાં જ જોવા મળે છે. પ્રશ્ન 2. નીચેના પૈકી કયું લક્ષણ સજીવોનું વિશિષ્ટ લક્ષણ નથી? (A) કદમાં વધારો (B) ઉત્તેજનાનો પ્રતિભાવ (C) સ્વ-સંગઠન (D) વૃદ્ધિ અને પ્રજનન જવાબ: (A) કદમાં વધારો સમજુતી: કદમાં વધારો એટલે વૃદ્ધિ. વૃદ્ધિ માત્ર સજીવોમાં જ જોવા મળે છે એવું નથી. નિર્જીવ પદાર્થોમાં પણ બહારથી પદાર્થો જમા થવાથી કદમાં વધારો થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે: પર્વત પર ધૂળ અને માટી જમા થવાથી તેનો કદ વધી શકે છે. સ્ફટિકમાં બહારથી પદાર્થ જમા થવાથી તેની વૃદ્ધિ થાય છે. પરંતુ સજીવોની વૃદ્ધિ અંદરથી થતી અને કોષીય પ્રક્રિયા દ્વારા થતી વૃદ્ધિ છે. તેથી માત્ર કદમાં વધારો સજીવોનું વિશિષ્ટ લક્ષણ નથી. ઉત્તેજનાનો પ્રતિભાવ, સ્વ-સંગઠન અને પ્રજનન સજીવોના વિશિષ્ટ લક્ષણો છે. પ્રશ્ન 3. એકકોષી સજીવોમાં વૃદ્ધિનું અવલોકન કેવી રીતે કરી શકાય? (A) સંવર્ધિત કોષોના દળનું વજન કરીને (B) સજીવો દ્વારા શોષાયેલા પોષક તત્ત્વોની માત્રાનું વિશ્લેષણ કરીને (C) વૃદ્ધિ જોઈ શકાતી નથી (D) પ્રયોગશાળામાં સંવર્ધન દરમિયાન સૂક્ષ્મદર્શક હેઠળ કોષોની સંખ્યા ગણીને જવાબ: (D) પ્રયોગશાળામાં સંવર્ધન દરમિયાન સૂક્ષ્મદર્શક હેઠળ કોષોની સંખ્યા ગણીને સમજુતી: એકકોષી સજીવ માત્ર એક કોષથી બનેલો હોય છે. તેથી તેમાં વૃદ્ધિ મુખ્યત્વે કોષના કદમાં વધારો થવાથી અથવા કોષવિભાજન દ્વારા કોષોની સંખ્યા વધવાથી જોવા મળે છે. પ્રયોગશાળામાં એકકોષી સજીવોને યોગ્ય પોષક માધ્યમમાં ઉછેરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ સૂક્ષ્મદર્શક હેઠળ કોષોની સંખ્યા ગણવામાં આવે છે. જો કોષોની સંખ્યામાં વધારો થાય, તો તે વૃદ્ધિ દર્શાવે છે. 👉 તેથી એકકોષી સજીવોમાં વૃદ્ધિ માપવા માટે કોષોની સંખ્યા ગણવી એ યોગ્ય પદ્ધતિ છે. પ્રશ્ન 4. બધા સજીવો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, કારણ કે— (A) તેઓ સમાન પ્રકારની સામાન્ય આનુવંશિક સામગ્રી ધરાવે છે. (B) તેઓ સામાન્ય આનુવંશિક સામગ્રી ધરાવે છે, પરંતુ તેની માત્રામાં ભિન્નતા હોય છે. (C) તેઓમાં સામાન્ય કોષીય સંગઠન જોવા મળે છે. (D) ઉપરોક્ત તમામ જવાબ: (D) ઉપરોક્ત તમામ સમજુતી: પૃથ્વી પરના તમામ સજીવોમાં કેટલીક મૂળભૂત સમાનતાઓ જોવા મળે છે. તેથી બધા સજીવો એકબીજા સાથે ઉત્ક્રાંતિની દૃષ્ટિએ જોડાયેલા છે. 1️⃣ સામાન્ય આનુવંશિક સામગ્રી તમામ સજીવોમાં આનુવંશિક માહિતી સંગ્રહવા માટે મુખ્યત્વે DNA હોય છે. કેટલાક વાયરસમાં RNA પણ આનુવંશિક પદાર્થ તરીકે જોવા મળે છે. 2️⃣ આનુવંશિક સામગ્રીમાં ભિન્નતા સજીવોની આનુવંશિક સામગ્રી સમાન મૂળભૂત સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે, પરંતુ તેના જનીનો અને DNAની રચનામાં ભિન્નતા જોવા મળે છે. આ ભિન્નતા જ વિવિધ સજીવોના વિકાસનું કારણ છે. 3️⃣ સામાન્ય કોષીય સંગઠન સજીવો કોષોથી બનેલા છે. કોષને સજીવોનું મૂળભૂત રચનાત્મક અને કાર્યાત્મક એકમ માનવામાં આવે છે. 👉 તેથી ત્રણેય નિવેદનો સાચાં છે. પ્રશ્ન 5. નીચેનામાંથી કયા સજીવોમાં ચયાપચયની ક્રિયાઓ થાય છે? (A) માત્ર સજીવોમાં (B) સજીવો અને નિર્જીવ બંનેમાં (C) કોષમુક્ત તંત્રોમાં (D) (A) અને (C) બંને જવાબ: (A) માત્ર સજીવોમાં સમજુતી: ચયાપચય (Metabolism) એટલે સજીવના શરીરમાં થતી તમામ રાસાયણિક ક્રિયાઓનો સમૂહ. ચયાપચયમાં બે મુખ્ય પ્રકારની ક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે: 🔹 1. ઉપચય (Anabolism) સરળ પદાર્થોમાંથી જટિલ પદાર્થોનું નિર્માણ થાય છે. ઉદાહરણ: છોડમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ગ્લુકોઝનું નિર્માણ. 🔹 2. અપચય (Catabolism) જટિલ પદાર્થોનું વિઘટન થઈ સરળ પદાર્થો બને છે. ઉદાહરણ: શ્વસન દરમિયાન ગ્લુકોઝનું વિઘટન થઈ ઊર્જા ઉત્પન્ન થાય છે. 👉 ચયાપચય સજીવોની અંદર થતી જીવંત પ્રક્રિયા છે. તેથી ચયાપચયની ક્રિયાઓ માત્ર સજીવોમાં જ થાય છે. Join Telegram http://t.me/+S4gTy1HMRgI3MGNl Join APPLICATION http://play.google.com/store/apps/details?id=com.kunj.education