کانال مَدّ و مِهْ

بازآفرینیِ خواندن شعر، ترجمه و تراژدی در جهان آثار آن کارسون، برنده نوبل ادبیات ۲۰۲۶ امین عظیمی* در بازنویسی «آنتیگونه» به قلم آن کارسون که با عنوان «آنتیگونیک» منتشر شده است، شخصیتی وجود دارد که در نمایشنامۀ سوفوکل حاضر نیست. نامش «نیک» است. حرف نمی‌زند، در کشمکش شخصیت‌ها دخالتی ندارد و ظاهرا هیچ‌کس هم اعتنایی به او نمی‌کند. تنها وظیفه‌اش این است که روی صحنه بماند و چیزها را اندازه بگیرد. حتی وقتی تراژدی به پایان می‌رسد و همه صحنه را ترک می‌کنند، نیک همچنان به اندازه‌گیری ادامه می‌دهد. برای درک غرابت حضور او حداقل باید اندکی از ماجرا را بدانیم: آنتیگونه به فرمان کرئون، حاکم شهر، تن نمی‌دهد و پیکر برادرش را به خاک می‌سپارد؛ کرئون سرانجام از تصمیمش برمی‌گردد، اما زمانی که دیگر نمی‌توان از فاجعه جلوگیری کرد. حالا کارسون در میانۀ این تراژدیِ تصمیم‌ها و پیامدهای بازگشت‌ناپذیرشان، کسی را قرار داده که بی‌وقفه اندازه می‌گیرد. چه چیزی را؟ چرا اندازه‌گیری باید پس از پایان داستان هم ادامه پیدا کند؟ آشنایی من با آن کارسون از همین جنس پرسش‌ها و از مسیر تئاتر آغاز شد. کنجکاوی درباره برخورد غیرمتعارفش با تراژدی یونانی مرا به سراغ دیگر نوشته‌هایش برد. آنجا با نویسنده‌ای مواجه شدم که به‌سختی می‌توان او را در چارچوب یک تعریف ادبی جای داد: شاعری که درباره فلسفه عشق، کتاب می‌نویسد، پژوهشگری که از دل متن‌های باستانی داستان‌هایی امروزی بیرون می‌کشد و مترجمی که گاهی به‌جای ترجمۀ صرفِ یک نمایش‌نامه، در ساختار آن دخالت می‌کند. آنچه ابتدا نوعی بازی با قالب‌های ادبی به نظر می‌رسد، با خواندن بیشتر به مسئله‌ای جدی‌تر تبدیل می‌شود: کارسون می‌خواهد بداند زبان، شکل نوشتن و شیوه روایت تا کجا در آنچه می‌توانیم از جهان و دیگران بفهمیم دخالت دارند. آکادمی سوئد در هشتم اکتبر ۲۰۲۶ -16 مهرماه 1405- جایزه نوبل ادبیات را به این نویسندۀ کانادایی اهدا کرد و در توضیح انتخاب خود از جسارت و ابتکار آثارش و گفت‌وگوی بازیگوشانۀ او با سنت کلاسیک برای خلق صورت‌های تازه ادبی سخن گفت. این انتخاب البته به معنای کشف نویسنده‌ای نوظهور نیست. کارسون دهه‌هاست که از چهره‌های تأثیرگذار شعر و ادبیات تجربی انگلیسی‌زبان به شمار می‌رود. «زیبایی شوهر»، روایتی شاعرانه از عشق، حسادت و فروپاشی یک ازدواج در قالب بیست‌ونه تانگو، در سال ۲۰۰۱ جایزه معتبر شعر تی. اس. الیوت را برایش به همراه آورد. از آن زمان، آثارش بر نسل‌های دیگری از نویسندگان نیز تأثیر گذاشته‌اند. اوشن وونگ، شاعر و رمان‌نویس معاصر، در واکنش به نوبل کارسون نوشت که تجربه‌های فرمی او به نسل‌های مختلف نویسندگان جرئت و اجازه داده‌اند تا راه‌های دیگری برای نوشتن و اندیشیدن پیدا کنند (وونگ، ۲۰۲۶). شاید اهمیت این دریافت در آن باشد که کارسون فقط آثاری نامتعارف خلق نکرده؛ تصور نویسندگان دیگر از اینکه یک اثر ادبی چه فرم‌های دیگری نیز می‌تواند داشته باشد را گسترش داده است. ادامه...