Anliliy اساطیر ایـران و

گاهشمار کهن - ۱ شهریور، جشن خنکی هوا

چرا چنین نامی؟

نام دیگهٔ این جشن فغدیه بود.

اما بازم امیدواریم واقعا هوا خنک‌تر بشه؛ پس شاد و خجسته باد✨⛲️

برز در باب مفاعله تبدیل شده به «مبارزه»؛ از همین ریشه در باب فاعل واژه‌ی «بارز» رو داریم که اونم زیاد استفاده میشه.

در فرهنگ جنگی عرب‌های قدیم، وقتی دو لشکر رو در روی هم صف می‌کشیدن، گاهی به‌جای جنگ همگانی، یک نفر از هر طرف از میان صف بیرون می‌اومد و به «براز»، همون زمین باز بین دو صف، قدم می‌ذاشت تا در برابر چشم هر دو سپاه، تن‌به‌تن با حریف بجنگه. این عمل «بیرون آمدن از صف و آشکار شدن در میدان باز برای رویارویی» رو مبارزه می‌گفتن.

هم: پیشوند به معنای «با هم، مشترک» آورد: از فعل «آوردن»، به معنای «آورده شده، جفت‌شده»

«همآورد او گر بیاید منم / تن مرد جنگی به خاک افگنم» از شاهنامه.

بخش بیست‌و‌چهار: بانوی جنگاور آرتـمـیــس

آرتمیس یکم، ملکه‌ی هالیکارناس،شهری در ساتراپی کاریا، در غرب ترکیه‌ی امروزی بود. پدرش لوگدامیس فرماندار همون شهر بود و مادرش اهل جزیره‌ی کِرت. بعد از مرگ همسرش، آرتمیس به‌تنهایی زمام حکومت هالیکارناس رو به دست گرفت؛ بیوه‌ای که به‌جای کنار کشیدن، مستقیم وارد صحنه‌ی سیاست و جنگ شد. وقتی خشایارشا برای دومین حمله‌ی بزرگ به یونان لشکر کشید، آرتمیس هم به‌عنوان یکی از فرماندهان تابعه‌ی امپراتوری، با پنج کشتی جنگی و نیروی خودش به این لشکرکشی پیوست. جالبه که خودِ هرودوت، مورخ یونانی، اهل همون هالیکارناس بود؛ برای همین وقتی درباره‌ی آرتمیس می‌نویسه، رگه‌ای از افتخار و ستایش تو کلامش دیده میشه؛ چیزی که کمتر نصیب یه فرمانده‌ی «دشمن» میشه.

پیش از نبرد دریایی سالامیس، خشایارشا از فرماندهانش نظرخواهی کرد که آیا باید وارد این جنگ دریایی بشن یا نه. طبق روایت هرودوت، تقریبا همه‌ی فرماندهان مرد موافق جنگ بودن؛ اما تنها کسی که با شجاعت مخالفت کرد و استدلال آورد که ورود به این تنگه‌ی دریایی برای ناوگان بزرگ‌تر ایران خطرناکه، آرتمیس بود. هرودوت می‌نویسه که خشایارشا نظر آرتمیس رو با احترام شنید، هرچند در نهایت به نصیحتش عمل نکرد و همون تصمیمی که آرتمیس ازش می‌ترسید، به شکست سالامیس ختم شد.

وسط همون نبرد، وقتی کشتی آرتمیس زیر تعقیب یه کشتی یونانی گیر افتاد و راه فراری نداشت، به روایت هرودوت دست به یه تصمیم عجیب و بحث‌برانگیز زد: کشتی خودش رو مستقیم به یه کشتی متحد ایران از اهالی کالینده زد و غرقش کرد. فرمانده‌ی یونانیِ تعقیب‌کننده، با دیدن این صحنه فکر کرد کشتی آرتمیس یا خودش یونانیه یا داره به یونانی‌ها کمک می‌کنه، پس دست از تعقیبش کشید. آرتمیس با همین یه حرکت، جونش رو نجات داد و از تعقیب فرار کرد. خشایارشا که از فراز کوه ناظر جنگ بود، این صحنه رو دید و چون نمی‌دونست کشتی غرق‌شده مال خودشونه، فکر کرد آرتمیس یه کشتی دشمن رو نابود کرده. طبق روایت معروف هرودوت، خشایارشا با دیدن این صحنه گفته: «مردانم زن شده‌اند و زنانم مرد.» جمله‌ای که هم تحسین آرتمیس بود و هم نیشی به فرماندهان مرد ناکارآمدش.

هرودوت - کتاب هفتم و هشتم تاریخ دانشنامه ایرانیکا - مدخل «Artemisia»

بخش بیست‌و‌چهار: بانوی جنگاور آرتـمـیــس

آرتمیس یکم، ملکه‌ی هالیکارناس،شهری در ساتراپی کاریا، در غرب ترکیه‌ی امروزی بود. پدرش لوگدامیس فرماندار همون شهر بود و مادرش اهل جزیره‌ی کِرت. بعد از مرگ همسرش، آرتمیس به‌تنهایی زمام حکومت هالیکارناس رو به دست گرفت؛ بیوه‌ای که به‌جای کنار کشیدن، مستقیم وارد صحنه‌ی سیاست و جنگ شد. وقتی خشایارشا برای دومین حمله‌ی بزرگ به یونان لشکر کشید، آرتمیس هم به‌عنوان یکی از فرماندهان تابعه‌ی امپراتوری، با پنج کشتی جنگی و نیروی خودش به این لشکرکشی پیوست. جالبه که خودِ هرودوت، مورخ یونانی، اهل همون هالیکارناس بود؛ برای همین وقتی درباره‌ی آرتمیس می‌نویسه، رگه‌ای از افتخار و ستایش تو کلامش دیده میشه؛ چیزی که کمتر نصیب یه فرمانده‌ی «دشمن» میشه.

پیش از نبرد دریایی سالامیس، خشایارشا از فرماندهانش نظرخواهی کرد که آیا باید وارد این جنگ دریایی بشن یا نه. طبق روایت هرودوت، تقریبا همه‌ی فرماندهان مرد موافق جنگ بودن؛ اما تنها کسی که با شجاعت مخالفت کرد و استدلال آورد که ورود به این تنگه‌ی دریایی برای ناوگان بزرگ‌تر ایران خطرناکه، آرتمیس بود. هرودوت می‌نویسه که خشایارشا نظر آرتمیس رو با احترام شنید، هرچند در نهایت به نصیحتش عمل نکرد و همون تصمیمی که آرتمیس ازش می‌ترسید، به شکست سالامیس ختم شد.

وسط همون نبرد، وقتی کشتی آرتمیس زیر تعقیب یه کشتی یونانی گیر افتاد و راه فراری نداشت، به روایت هرودوت دست به یه تصمیم عجیب و بحث‌برانگیز زد: کشتی خودش رو مستقیم به یه کشتی متحد ایران از اهالی کالینده زد و غرقش کرد. فرمانده‌ی یونانیِ تعقیب‌کننده، با دیدن این صحنه فکر کرد کشتی آرتمیس یا خودش یونانیه یا داره به یونانی‌ها کمک می‌کنه، پس دست از تعقیبش کشید. آرتمیس با همین یه حرکت، جونش رو نجات داد و از تعقیب فرار کرد. خشایارشا که از فراز کوه ناظر جنگ بود، این صحنه رو دید و چون نمی‌دونست کشتی غرق‌شده مال خودشونه، فکر کرد آرتمیس یه کشتی دشمن رو نابود کرده. طبق روایت معروف هرودوت، خشایارشا با دیدن این صحنه گفته: «مردانم زن شده‌اند و زنانم مرد.» جمله‌ای که هم تحسین آرتمیس بود و هم نیشی به فرماندهان مرد ناکارآمدش.

هرودوت - کتاب هفتم و هشتم تاریخ دانشنامه ایرانیکا - مدخل «Artemisia»

جاویدنام قائم حسینی و گل‌محمد محمدی، ۲۱ و ۲۳ ساله، اصفهان عزیز.‌

بخش بیست‌وسه: زنانی که ملکه نبودن

بر خلاف لوح‌های تخت‌جمشید که مال دیوان‌سالاری دولتیه، آرشیوهایی که ازشون حرف می‌زنیم مال خانواده‌های تاجر و بانکدار بابلی هستن؛ مهم‌ترینشون خاندان «ایگیبی» و خاندان «موراشو» هستن. این دو تجارت‌خونه، هزاران لوح گلی از قراردادهای تجاری، وام، اجاره‌ی زمین و ازدواج از خودشون به‌جا گذاشتن که بازه‌ی وسیعی از اواخر دوره‌ی بابل نو تا میانه‌ی دوره‌ی هخامنشی رو پوشش می‌ده. طبق برآورد پژوهشگرانی مثل مایکل یورسا، فقط از این دوره بیش از ۱۶ هزار سند حقوقی و اداری منتشر شده که هزاران زن، اسمشون توشون اومده. نکته‌ی جالب اینه که تو همین آرشیو موراشو، حتی به «ملکه پریساتیس» هم اشاره شده؛ یعنی زمین‌های اختصاصی این ملکه در نزدیکی نیپور رو کارگزارهاش اداره می‌کردن. پس زندگی ملکه‌ها و زندگی مردم عادی، هر دو تو یه شبکه‌ی اقتصادی واحد به هم گره خورده بودن.

اسناد ایگیبی و آرشیوهای مشابه نشون میدن زنان بابلی در دوره‌ی هخامنشی از ظرفیت حقوقی کامل برخوردار بودن؛ می‌تونستن زمین و برده بخرن و بفروشن، وام بدن یا بگیرن، طلبکار یا بدهکار باشن، ملک اجاره بدن و حتی تو اسناد رسمی به‌عنوان شاهد امضا کنن. این استقلال محدود به زنان آزاد هم نبود؛ حتی زنان برده هم گاهی فعالیت اقتصادی مستقل داشتن. نمونه‌ی مشهورش «ایشونّاتو»ست، زن برده‌ای متعلق به خاندان ایگیبی که طبق پژوهش‌های کورنلیا وونش، مدیریت یه می‌خانه در شهر کیش رو بر عهده داشت؛ یعنی حتی پایین‌ترین رده‌ی اجتماعی هم می‌تونست وارد فعالیت اقتصادی عمومی بشه.

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های این آرشیوها، قراردادهای ازدواجه. تا امروز حدود ۴۵ قرارداد ازدواج از بابل این دوره کشف شده. این قراردادها همیشه بین داماد و خانواده‌ی عروس بسته می‌شد، نه خود عروس مستقیما، و معمولا با تعهد داماد برای دادن هدایایی به عروس و خانواده‌ش شروع می‌شد. جهیزیه‌ی عروس می‌تونست شامل زمین، وسایل خونه، جواهرات، پول نقد و حتی بَرده باشه؛ و این دارایی، اموال شخصی زن باقی می‌موند، نه ملک شوهر. اگه مردی تصمیم می‌گرفت همسر دوم بگیره، موظف بود مبلغ مشخصی به همسر اول بده و اون هم حق داشت به خونه‌ی پدری برگرده. در مقابل، مجازات خیانت زن از سوی شوهر، طبق این اسناد، مرگ بود؛ نشونه‌ی اینکه با وجود استقلال مالی نسبی، نابرابری جدی تو قوانین خانواده هنوز پابرجا بوده.

مقاله هایی که تو انباری هستن دانشنامه ایرانیکا - مدخل «اسناد»