fa
Feedback
Gyanshila by Nirnay IAS

Gyanshila by Nirnay IAS

رفتن به کانال در Telegram

نمایش بیشتر
کشور مشخص نشده استدسته بندی مشخص نشده است
547
مشترکین
اطلاعاتی وجود ندارد24 ساعت
+37 روز
+6830 روز
آرشیو پست ها
photo content
+1

photo content
+1

photo content
+1

photo content
+1

photo content
+1

photo content
+2

2 July 2026 Current Affairs Notes PDF.pdf3.54 KB

photo content

photo content
+1

photo content
+1

photo content
+1

photo content

photo content
+1

29 June 2026 Current Affairs Notes PDF.pdf

+1
26 June 2026 Current Affairs Notes PDF.pdf3.27 KB

25 June 2026 Current Affairs Notes PDF.pdf3.31 KB

Repost from UPSC Prep Lab
https://youtu.be/xRdv7OfPyVo 🎙️ Every UPSC aspirant has questions. Get answers from someone who has seen the examination from the other side. Join Former UPSC Chairman Prof. D.P. Agarwal in an exclusive conversation with Snehil Tripathi. 🔔 Don't miss this insightful session!

24 June 2026 Current Affairs Notes PDF.pdf3.27 KB

14. 1947 के बाद जाति एवं नृजातित्त्वः उत्तर-औपनिवेशिक निर्वाचन- राजनीति में पिछड़ी जातियाँ एवं जनजातियाँ; दलित आंदोलन। 15. आर्थिक विकास एवं राजनीतिक परिवर्तनः भूमि सुधार; योजना एवं ग्रामीण पुनर्रचना की राजनीति; उत्तर औपनिवेशिक भारत में पारिस्थितिकी एवं पर्यावरण नीति; विज्ञान की तरक्की। विश्व इतिहास : 16. प्रबोध एवं आधुनिक विचार        (i) प्रबोध के प्रमुख विचार : कांट, रूसो       (ii) उपनिवेशों में प्रबोध - प्रसार      (iii) समाजवादी विचारों का उदय (मार्क्स तक); मार्क्स के समाजवाद का प्रसार 17. आधुनिक राजनीति के मूल स्रोत        (i) यूरोपीय राज्य प्रणाली       (ii) अमेरिकी क्रांति एवं संविधान      (iii) फ्राँसिसी क्रांति एवं उसके परिणाम, 1789-1815      (iv) अब्राहम लिंकन के संदर्भ के साथ अमरीकी सिविल युद्ध एवं दासता का उन्मूलन       (v) ब्रिटिश गणतंत्रात्मक राजनीति, 1815-1850; संसदीय सुधार, मुक्त व्यापारी, चार्टरवादी। 18. औद्योगीकरण        (i) अंग्रेज़ी औद्योगिक क्रांति : कारण एवं समाज पर प्रभाव।       (ii) अन्य देशों में औद्योगीकरणः यू.एस.ए., जर्मनी, रूस, जापान।      (iii) औद्योगीकरण एवं भूमंडलीकरण। 19. राष्ट्र राज्य प्रणाली        (i) 19वीं शताब्दी में राष्ट्रवाद का उदय       (ii) राष्ट्रवाद : जर्मनी और इटली में राज्य निर्माण।      (iii) पूरे विश्व में राष्ट्रीयता के आविर्भाव के समक्ष साम्राज्यों का विघटन। 20. साम्राज्यवाद एवं उपनिवेशवाद        (i) दक्षिण एवं दक्षिण -पूर्व एशिया       (ii) लातीनी अमरीका एवं दक्षिण अफ्रीका      (iii) ऑस्ट्रेलिया      (iv) साम्राज्यवाद एवं मुक्त व्यापार : नवसाम्राज्यवाद का उदय। 21. क्रांति एवं प्रतिक्रांति        (i) 19वीं शताब्दी की यूरोपीय क्रांतियाँ       (ii) 1917-1921 की रूसी क्रांति      (iii) फासीवाद प्रतिक्रांति, इटली एवं जर्मनी      (iv) 1949 की चीनी क्रांति 22. विश्व युद्ध        (i) संपूर्ण युद्ध के रूप में प्रथम एवं द्वितीय विश्व युद्ध : समाजीय निहितार्थ       (ii) प्रथम विश्व युद्ध : कारण एवं परिणाम      (iii) द्वितीय विश्व युद्ध : कारण एवं परिणाम 23. द्वितीय विश्व युद्ध के बाद का विश्व        (i) दो शक्तियों का आविर्भाव       (ii) तृतीय विश्व एवं गुटनिरपेक्षता का आविर्भाव      (iii) संयुक्त राष्ट्रसंघ एवं वैश्विक विवाद 24. औपनिवेशिक शासन से मुक्ति        (i) लातीनी अमरीका - बोलीवर       (ii) अरब विश्व - मिस्र      (iii) अफ्रीका - रंगभेद से गणतंत्र तक      (iv) दक्षिण-पूर्व एशिया - वियतनाम 25. वि-औपनिवेशीकरण एवं अल्पविकास        (i) विकास के बाधक कारक : लातीनी अमरीका, अफ्रीका। 26. यूरोप का एकीकरण        (i) युद्धोत्तर स्थापनाएँ NATO एवं यूरोपीय समुदाय (यूरोपियन कम्युनिटी)       (ii) यूरोपीय समुदाय (यूरोपियन कम्युनिटी) का सुदृढ़ीकरण एवं प्रसार      (iii) यूरोपीय संघ 27. सोवियत यूनियन का विघटन एवं एक ध्रुवीय विश्व का उदय        (i) सोवियत साम्यवाद एवं सोवियत यूनियन को निपात तक पहुँचाने वाले कारक, 1985-1991       (ii) पूर्वी यूरोप में राजनीतिक परिवर्तन 1989-2001       (iii) शीत युद्ध का अंत एवं अकेली महाशक्ति के रूप में US का उत्कर्ष।

Syllabus History Optional || Paper -2 प्रश्नपत्र-2- आधुनिक भारतीय इतिहास 1. भारत में यूरोप का प्रवेशः प्रारंभिक यूरोपीय बस्तियाँ; पुर्तगाली एवं डच, अंग्रेज़ी एवं फ्राँसीसी ईस्ट इंडिया कंपनियाँ; आधिपत्य के लिये उनके युद्ध; कर्नाटक युद्ध; बंगाल-अंग्रेज़ों एवं बंगाल के नवाब के बीच संघर्ष; सिराज और अंग्रेज़; प्लासी का युद्ध; प्लासी का महत्त्व। 2. भारत में ब्रिटिश प्रसारः बंगाल - मीर ज़ाफर एवं मीर कासिम; बक्सर का युद्ध; मैसूर, मराठा; तीन अंग्रेज़ - मराठा युद्ध; पंजाब 3. ब्रिटिश राज की प्रारंभिक संरचनाः प्रारंभिक प्रशासनिक संरचना;  द्वैधशासन से प्रत्यक्ष नियंत्रण तक; रेगुलेटिंग एक्ट (1773); पिट्स इंडिया एक्ट (1784); चार्टर एक्ट (1833); मुक्त व्यापार का स्वर एवं ब्रिटिश औपनिवेशिक शासन का बदलता स्वरूप; अंग्रेज़ी उपयोगितावादी और भारत। 4. ब्रिटिश औपनिवेशिक शासन का आर्थिक प्रभाव      (क) ब्रिटिश भारत में भूमि - राजस्व बंदोबस्त; स्थायी बंदोबस्त; रैयतवारी बंदोबस्त; महालवारी बंदोबस्त; राजस्व प्रबंध का आर्थिक प्रभाव; कृषि का वाणिज्यीकरण; भूमिहीन कृषि श्रमिकों का उदय; ग्रामीण समाज का परिक्षीणन।     (ख) पारंपरिक व्यापार एवं वाणिज्य का विस्थापन; अनौद्योगीकरण; पारंपरिक शिल्प की अवनति; धन का अपवाह; भारत का आर्थिक रूपांतरण; टेलीग्राफ एवं डाक सेवाओं समेत रेल पथ एवं संचार जाल; ग्रामीण भीतरी प्रदेश में दुर्भिक्ष एवं गरीबी; यूरोपीय व्यापार उद्यम एवं इसकी सीमाएँ। 5. सामाजिक एवं सांस्कृतिक विकासः स्वदेशी शिक्षा की स्थिति; इसका विस्थापन; प्राच्यविद्-आंग्लविद् विवाद, भारत में पश्चिमी शिक्षा का प्रादुर्भाव; प्रेस, साहित्य एवं लोक मत का उदय; आधुनिक मातृभाषा साहित्य का उदय; विज्ञान की प्रगति; भारत में क्रिश्चियन मिश्नरी के कार्यकलाप। 6. बंगाल एवं अन्य क्षेत्रों में सामाजिक एवं धार्मिक सुधार आंदोलनः राममोहन राय, ब्रह्म आंदोलन; देवेन्द्रनाथ टैगोर; ईश्वरचन्द्र विद्यासागर; युवा बंगाल आंदोलन; दयानंद सरस्वती; भारत में सती, विधवा विवाह, बाल विवाह आदि समेत सामाजिक सुधार आन्दोलन; आधुनिक भारत के विकास में भारतीय पुनर्जागरण का योगदान; इस्लामी पुनरूद्धार वृत्ति- फराइजी एवं वहाबी आन्दोलन। 7. ब्रिटिश शासन के प्रति भारत की अनुक्रियाः रंगपुर ढींग (1783), कोल विद्रोह (1832), मालाबार में मोपला विद्रोह (1841-1920), सन्थाल हुल (1855), नील विद्रोह (1859-60), दकन विप्लव (1875), एवं मुंडा उल्गुलान (1899-1900) समेत 18वीं एवं 19वीं शताब्दी में हुए किसान आंदोलन एवं जनजातीय विप्लव; 1857 का महाविद्रोह-उद्गम, स्वरूप, असफलता के कारण, परिणाम; पश्च 1857 काल में किसान विप्लव के स्वरूप में बदलाव; 1920 और 1930 के दशकों में हुए किसान आंदोलन। 8. भारतीय राष्ट्रवाद के जन्म के कारकः संघों की राजनीति; भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस की बुनियाद; कांग्रेस के जन्म के संबंध में सेफ्टी वाल्व का पक्ष; प्रारंभिक कांग्रेस के कार्यक्रम एवं लक्ष्य; प्रारंभिक कांग्रेस नेतृत्व की सामाजिक रचना; नरम दल एवं गरम दल; बंगाल का विभाजन (1905); बंगाल में स्वदेशी आन्दोलन; स्वदेशी आन्दोलन के आर्थिक एवं राजनैतिक परिप्रेक्ष्य; भारत में क्रांतिकारी उग्रपंथ का आरंभ। 9. गांधी का उदयः गांधी के राष्ट्रवाद का स्वरूप; गांधी का जनाकर्षण; रौलेट सत्याग्रह; खिलाफत आंदोलन; असहयोग आंदोलन समाप्त होने के बाद से सविनय अवज्ञा आन्दोलन के प्रारंभ होने तक की राष्ट्रीय राजनीति, सविनय अवज्ञा आन्दोलन के दो चरण; साइमन कमीशन; नेहरू रिपोर्ट; गोलमेज परिषद; राष्ट्रवाद और किसान आंदोलन; राष्ट्रवाद एवं श्रमिक वर्ग आंदोलन; महिला एवं भारतीय युवा तथा भारतीय राजनीति में छात्र (1885-1947); 1937 का चुनाव तथा मंत्रालयों का गठन; क्रिप्स मिशन; भारत छोड़ो आन्दोलन; वैवेल योजना; कैबिनेट मिशन। 10. औपनिवेशिकः भारत में 1858 और 1935 के बीच सांविधानिक घटनाक्रम। 11. राष्ट्रीय आन्दोलन की अन्य कड़ियाँ: क्रांतिकारी; बंगाल, पंजाब, महाराष्ट्र, यू.पी., मद्रास प्रदेश, भारत से बाहर, वामपक्ष; कांग्रेस के अंदर का वाम पक्ष : जवाहरलाल नेहरू, सुभाषचन्द्र बोस, कांग्रेस समाजवादी पार्टी, भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी, अन्य वामदल। 12. अलगाववाद की राजनीतिः मुस्लिम लीग; हिन्दू महासभा; सांप्रदायिकता एवं विभाजन की राजनीति; सत्ता का हस्तांतरण; स्वतंत्रता। 13. एक राष्ट्र के रूप में सुदृढ़ीकरणः नेहरू की विदेश नीति; भारत और उसके पड़ोसी (1947-1964); राज्यों का भाषावाद पुनर्गठन (1935-1947); क्षेत्रीयतावाद एवं क्षेत्रीय असमानता; भारतीय रियासतों का एकीकरण; निर्वाचन की राजनीति में रियासतों के नरेश (प्रिंस); राष्ट्रीय भाषा का प्रश्न।