میراث زمان

وقتی از شاهان ساسانی صحبت می‌شود، معمولاً نام‌هایی مانند اردشیر بابکان، شاپور اول، انوشیروان یا خسرو پرویز به ذهن می‌رسد. اما کمتر کسی می‌داند که در سال‌های پایانی این امپراتوری، دو زن نیز با عنوان شاهنشاه ایران حکومت کردند. پس از کشته شدن خسرو پرویز در سال ۶۲۸ میلادی، امپراتوری ساسانی وارد یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های تاریخ خود شد. دربار دچار اختلافات شدید بود، اشراف و فرماندهان برای به دست گرفتن قدرت با یکدیگر رقابت می‌کردند و در مدت کوتاهی چندین پادشاه یکی پس از دیگری بر تخت نشستند و کنار رفتند. در چنین شرایطی، پوراندخت (بوران‌دخت)، دختر خسرو پرویز، به سلطنت رسید. او تلاش کرد ثبات را به کشور بازگرداند. منابع تاریخی از اقداماتی مانند کاهش برخی مالیات‌ها، بازسازی راه‌ها و پل‌ها، رسیدگی به امور اداری و تلاش برای برقراری صلح با امپراتوری روم شرقی یاد کرده‌اند. با این حال، بحران‌های داخلی آن‌قدر شدید بود که حکومت او بیش از حدود یک تا دو سال دوام نیاورد. پس از او، آذرمیدخت، خواهر پوراندخت، به عنوان شاهنشاه ایران انتخاب شد. دوران حکومت او نیز بسیار کوتاه بود و با رقابت‌های سیاسی و درگیری میان خاندان‌های قدرتمند ساسانی همراه شد. سرانجام او نیز از قدرت کنار رفت و کشته شد. نکته جالب این است که این دو تنها زنانی نبودند که نفوذ سیاسی داشتند، اما از معدود زنانی هستند که رسماً عنوان شاهنشاه ایران را بر عهده گرفتند. از دوران حکومت آن‌ها سکه‌هایی نیز باقی مانده که نام و تصویرشان روی آن‌ها نقش بسته است؛ بنابراین، سلطنت آن‌ها فقط در کتاب‌های تاریخی ثبت نشده، بلکه شواهد باستان‌شناسی نیز آن را تأیید می‌کند. البته نباید تصور کرد که حکومت زنان در دوره ساسانی یک امر رایج بوده است. برعکس، به قدرت رسیدن پوراندخت و آذرمیدخت نتیجه شرایط بحرانی و آشفتگی سیاسی آن دوران بود. پس از آن نیز این بحران‌ها ادامه یافت و تنها چند سال بعد، با شکست ساسانیان از سپاه عرب در نبرد قادسیه و سپس کشته شدن یزدگرد سوم، حکومت نزدیک به چهارصد ساله ساسانیان به پایان رسید. شاید عجیب باشد، اما حدود ۱۴۰۰ سال پیش، ایران دو زن را بر تخت شاهنشاهی خود دید موضوعی که بسیاری از مردم حتی از وجود آن خبر ندارند.

تا امروز، هیچ مقام رسمی هویت آن جسد را به‌طور قطعی تأیید یا رد نکرده است. به همین دلیل، این پرونده هنوز یکی از رازهای بحث‌برانگیز تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود.

رضا شاه پهلوی در ۴ مرداد ۱۳۲۳، در تبعید و در شهر ژوهانسبورگ آفریقای جنوبی درگذشت. پیکر او ابتدا همان‌جا به امانت دفن شد. چند سال بعد پس از آرام شدن اوضاع سیاسی جنازه به ایران منتقل و در آرامگاه باشکوهی در شهرری، کنار حرم عبدالعظیم، به خاک سپرده شد. اما پس از انقلاب ۱۳۵۷، آرامگاه رضا شاه به دستور حکومت جدید تخریب شد. نکته عجیب اینجاست که صادق خلخالی، که مسئول تخریب آرامگاه بود بعدها ادعا کرد هنگام تخریب، هیچ جسدی داخل مقبره پیدا نشد. از همان زمان، شایعات زیادی شکل گرفت. بعضی‌ها گفتند خانواده پهلوی پیش از انقلاب، مخفیانه پیکر رضا شاه را از ایران خارج کرده‌اند. برخی دیگر معتقد بودند جسد همچنان در همان محل باقی مانده و کسی از محل دقیق آن خبر نداشته است. این ماجرا تا سال ۱۳۹۷ تقریباً فراموش شده بود تا اینکه هنگام اجرای یک پروژه عمرانی در شهرری جسد مومیایی‌شده‌ای کشف شد. ظاهر جسد باعث شد بسیاری احتمال دهند که این پیکر متعلق به رضا شاه است. با این حال، هیچ آزمایش رسمی برای تأیید هویت جسد منتشر نشد. برخی مسئولان این احتمال را مطرح کردند که ممکن است پیکر رضا شاه باشد و برخی دیگر آن را رد کردند. در نهایت، جسد دوباره دفن شد و نتیجه قطعی هیچ‌گاه به اطلاع عموم نرسید.

از شناخته‌شده‌ترین آن‌ها: «ما انقلاب نکردیم تا به عقب برگردیم.» «آزادی، نه شرقی، نه غربی، جهانی است.» «آزادی زن، نه شرقی است نه غربی، جهانی است.» «در بهار آزادی، جای حق زن خالی.» «آزادی، آزادی، نه اجبار، نه اجباری.» (این شعار در روایت‌های مختلف با عبارت‌های متفاوت نقل شده است.) در مقابل برخی از گروه‌های حامی حجاب اجباری نیز شعارهایی مانند: «یا روسری یا توسری» «حجاب، حکم اسلام است.» را سر می‌دادند. نکته مهم این است که همه این شعارها در همه شهرها یا همه تجمع‌ها یکسان نبودند و برخی از آن‌ها در منابع مختلف با تفاوت‌های جزئی نقل شده‌اند.

پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷، هنوز قانونی برای اجباری بودن حجاب وجود نداشت و زنان با پوشش‌های متفاوت در جامعه حضور داشتند. در ۱۵ اسفند ۱۳۵۷، پس از سخنان آیت‌الله خمینی درباره رعایت حجاب اسلامی در ادارات، نگرانی‌هایی درباره اجباری شدن حجاب به وجود آمد. دو روز بعد، در ۱۷ اسفند ۱۳۵۷ (هم‌زمان با روز جهانی زن) هزاران زن در تهران و چند شهر دیگر در اعتراض به اجباری شدن حجاب تجمع و راهپیمایی کردند. در برخی نقاط میان معترضان و گروه‌های موافق حجاب اجباری تنش و درگیری‌های پراکنده رخ داد. در سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۲ نیز اعتراض‌ها و مخالفت‌هایی ادامه داشت اما با توجه به فضای سیاسی آن دوره و سپس آغاز جنگ ایران و عراق این اعتراض‌ها گستردگی روزهای نخست را نداشت. در سال ۱۳۶۲ مجلس قانونی تصویب کرد که بر اساس آن رعایت حجاب اسلامی در اماکن عمومی برای زنان الزامی شد. درباره کشته‌شدن در این اعتراض‌های اولیه: بر اساس پژوهش‌ها و منابع تاریخی شناخته‌شده، گزارشی مبنی بر کشته‌شدن افراد در اعتراضات اسفند ۱۳۵۷ به‌عنوان یک نتیجه مستقیم و تأییدشده وجود ندارد هرچند در برخی نقاط درگیری‌ها و تنش‌هایی گزارش شده است. از آن زمان تاکنون موضوع حجاب یکی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین مسائل اجتماعی و سیاسی ایران بوده است.

آلتامیرا در اسپانیا و لاسکو در فرانسه، از مشهورترین غارهای دارای نقاشی‌های باستانی هستند که قدمت آن‌ها به حدود ۱۵ تا ۲۰ هزار سال پیش می‌رسد. پژوهشگران معتقدند این غارها محل سکونت انسان‌ها نبوده‌اند و بیشتر برای برگزاری آیین‌ها و مراسم استفاده می‌شدند. نقاشی‌های این غارها جنبه تزئینی نداشتند. انسان‌های نخستین باور داشتند که با کشیدن تصویر حیوانات می‌توانند بر آن‌ها تأثیر بگذارند. - حیواناتی که با دقت و به‌صورت واقع‌گرایانه کشیده می‌شدند، به احتمال زیاد برای آیین باروری بودند؛ یعنی مردم آرزو می‌کردند تعداد آن حیوانات بیشتر شود. - نقاشی‌های ساده‌تر و نمادین بیشتر به جادو و شکار مربوط بودند. آن‌ها باور داشتند با کشیدن این حیوانات می‌توانند روحشان را تسخیر کنند و شکار آن‌ها آسان‌تر شود. این نقاشی‌ها از قدیمی‌ترین آثار هنری شناخته‌شده بشر هستند و بخشی از باورها و آیین‌های انسان‌های نخستین را نشان می‌دهند.