اَشَه

هر بار که زنان در جایی از جهان برای حقوق‌شان به پا می‌خیزند، امید در دلم پررنگ‌تر می‌شود. این بار چشمم به افغانستان است؛ به خواهران افغانم که شجاعانه برای تحصیل، کار و آزادی می‌جنگند!

پیام اخلاقی فیلم به گمانم این است که رمزِ استمرارِ یک رابطه در بی‌نقص بودن بلندمدت و ادامه‌دار بودن آن نهفته نیست، بلکه در تلاش برای درست کردن شرایط و بازگشتن، حتی پس از فروپاشی و اختلال است. یکی از یگانه صداهای موجود در فیلم، صدای زنگ، به تعبیر من ناقوس کلیساست که از ابتدای فیلم هر از چندگاهی به صدا در می‌آید. این صدا ادامه پیدا می‌کند تا زمانی که زوج جوان روستایی، که حالا از گرداب‌ها بیرون خزیده و یکدیگر را بازشناخته‌اند، وارد کلیسایی در شهر می‌شوند. به زعم من، اینجا نقطه اوج فیلم است. مراسم ازدواجی در کلیسا در حال برگزاری است. زن و مرد جوان به تماشای مراسم می‌نشینند. کشیش مراسم به مردی که در حال برگزاری مراسم ازدواجش است می‌گوید: «زن بلوند زیبایی داری...» و پس از چند جمله دیگر می‌گوید: «با دوست داشتنش، از او در مقابل چیزهایی که قرار است به او آسیب بزنند محافظت کن.» زن و مرد جوان روستایی تماشا می‌کنند و می‌شنوند. مرد جوان روستایی که در ابتدای فیلم بنا بود زنش را در دریا غرق کند، پس از بخشیده شدن توسط او، بر روی صندلی کلیسا کنار دستش نشسته و با شنیدن این جمله در آغوش او می‌گرید. زن او نیز زنی‌ست بلوند و به غایت زیبا. در این نقطه ازدواج احیا می‌شود. ناقوس‌ها تا چند سکانس بعد، دیگر به صدا در نمی‌آیند. رستگاری اتفاق افتاده است. پس از این اتفاق، ما در سراسر فیلم نشانه‌های این رستگاری را شاهدیم. از صورت مرد خیانتکار که پیرایش می‌شود تا جهانی که نگاه تازه‌ای به این زوج پیدا می‌کند. فیلم پیش می‌رود. زن و مرد در آغوش یکدیگر با لذت‌های دنیا مواجه می‌شوند و در انتها قصد بازگشت به خانه خود را دارند. گویی قرینه اتفاق می‌افتد، اما قرینه‌ای که روایت را دستخوش تغییر کرده؛ قرینه‌ای که یک طرف مثبت و طرف دیگر منفی‌ست. همان‌طور که اواسط فیلم قایق بود و مشکلات زوج و تمایل مرد برای کشتن زن، در سکانس‌های رو به انتها نیز بازهم قایق است؛ منتها قایق به همراه زوجی باثبات و شاد و تمایل مرد برای محافظت از زن. ناقوس‌ها دوباره به صدا در می‌آیند. طوفان می‌وزد. قایق غرق می‌شود. مرد نجات پیدا می‌کند، اما خبری از زن نیست. باز هم با آن نوع قرینه‌ای که بالا صحبتش را کردم مواجه می‌شویم. زن پیدا می‌شود؛ شناور بر روی آن نی‌هایی که در سکانس‌های ابتدایی مرد بنا بود پس از غرق کردنِ زنش در دریا، به واسطه آنها نجات پیدا کند. این مسئله دربردارنده یک پیام فلسفی بزرگ است. کارایی وسایل رسیدن به هدف مطابق با هدف یا نیت تعیین می‌گردد. آن چیزی که ابزار شر است، با تفاوت نیت می‌تواند باعث نجات آدمی یا معشوق آدمی شود. در کنار موارد ذکر شده فیلم یک گذار ظریف و معنادار از تراژدی به کمدی دارد که خود شایسته ستایش است. فیلمِ طلوع: آواز دو انسان، روایتی از خیانت، عشق، تجدد، سنت، شر، خیر و آواز دو انسان است؛ همان‌طور که در ابتدای فیلم نوشته شده بود: «این آهنگ یک مرد و همسرشه، که همیشه و هر کجا می‌خونند و شما ممکنه اونو هر جایی و در هر زمانی بشنوید؛ هر کجا که طلوع خورشید با آشوب و هیاهوی شهر به هم پیوند خورده یا در زیر آسمان باز یک مزرعه. زندگی دقیقاً یک جوره؛ بعضی وقتا خوب، بعضی وقتا شیرین. بعضی وقتا... زمان تعطیلات.»

چند کلامی در رابطه با فیلم صامت Sunrise: A Song of Two Humans (1927) مدتی است که با پریناز تصمیم گرفته بودیم به دیدن فیلم‌های برنده‌ی جایزه‌‌ی اسکار از ابتدا تاکنون بپردازیم. لیستی آماده کرده و امروز کار را شروع کردیم. در لیست‌مان چندتایی فیلم صامت وجود دارد و فیلم مذکور نیز از جمله آنان می‌باشد. خالی از لطف نیست که پیش از انعقاد سخن در رابطه با فیلم، چندی از تجربه دیدن فیلم صامت بگویم. برای نسل من و هم‌سن‌وسالانم، فیلم صامت می‌بایستی خسته‌کننده، بی‌محتوا یا در مواردی کودکانه به نظر برسد. راستش اسکرول کردن مداوم، صبحانه را با سوشال مدیا خوردن، با محتواهای خلاصه‌شده‌ی ریلزهای ۳۰ ثانیه‌ای سروکله زدن و در آخر میان محتواهای تکه‌تکه به خواب رفتن، توانایی شخص من را برای دیدن فیلم‌های بلند مصوت نیز تعدیل کرده، چه رسد به یک فیلم صامت سیاه‌وسفید، به دور از جلوه‌های ویژه بی‌نقص و مونتاژهای استثنایی. اما تجربه دیدن این فیلم، تجربه جالبی بود. به زعم من، دیدن فیلم صامت به این دلیل که می‌بایست شش‌دانگ حواس خود را به تصویر منعطف کنیم و نمی‌توانیم برویم، سر بچرخانیم، گوشی‌مان را چک کنیم و همزمان با شنیدن دیالوگ‌ها متوجه قضیه شویم، باعث می‌شود ساعاتی را متمرکزتر باشیم. خوب، برویم سراغ فیلم. از گناه تا رستگاری؛ یک استحاله. «زندگی دقیقاً یک جوره: بعضی وقتا خوب، بعضی وقتا شیرین بعضی وقتا... زمان تعطیلات!» خط زمانی داستان چشمگیر عمل می‌کند. حوادث و بالا و پایین‌ها ریتمی خاصی به فیلم تزریق کرده‌اند و پایان همان است که می‌بایست باشد. در صحنه ابتدایی فیلم با ایستگاه قطار مواجه می‌شویم؛ رفتن یا شاید بازگشتن، جهان مدرن، سر و صدا، لوکوموتیو. بعد به زندگی‌ها می‌پردازد؛ به رفت‌وآمدِ آدم‌ها، به مسافران، کشتی‌ها، آدم‌های در خیابان؛ آدم‌ها، آدم‌ها، آدم‌ها. زن‌ها و مردها، مردها و زن‌ها. دو جنس. هنگامه داستان از آنجایی آغاز می‌شود که با زن شهری مواجه می‌شویم؛ زنی که از شهر به مرخصی آمده و این بار بیش از آنچه که می‌بایست مانده، لابد کاری دارد. زن شهری که فیلم به ما معرفی می‌کند زنی‌ست مستقل و مقتدر، با موهای کوتاه مشکی و سیگاری بر لب. به تصویر کشیدن زنان مستقل با موهای کوتاه پدیده تقریباً رایجی است، اینجا هم نمود پیدا می‌کند. زن شهری ما اقتداری مردانه دارد. مرد روستایی داستان را به چنگ درآورده و مغزش را تسخیر می‌کند. لحظه‌ای گویا اراده و هویتش را به چنگ می‌گیرد، چون خمیرمایه‌ای می‌فشارد و زن‌کشی را در گوشش زمزمه کرده و ابلیس‌وار او را دوباره شکل می‌دهد. زن شهری موکوتاه نماد تمام لذت‌های فریبنده و رویاهای بزرگ شهر است. و مرد بلهوس، با آن نگاه‌های به شک آغشته، روستایی‌ست که مرعوب جاذبه‌های شهر شده، اما در اعماق وجودش دل در گرو زمین کشاورزی/زن خود دارد. تقابل این دو تن، در عین اینکه تقابل دو جنس و نماینده خیانت انسانی‌ست، نشان‌دهنده تقابل روستا و شهر، خیانت روستایی به مسقط‌الرأس خود و در شکل کلان‌تر، تقابل سنت و مدرنیته است. و اما زن دیگر. زنی‌ست روستایی با موهای بلند که به قاعده، به واسطه روستایی بودن و البته زن بودن، می‌بایستی اندکی ساده‌لوح، احمق و ناتوان به تصویر کشیده شود. موهای بلند زن نماد سنت است؛ درخشان و طلایی، پر طول و دراز. در صحنه‌ای از فیلم، زن روستایی و شوهرش وارد آرایشگاهی می‌شوند و آرایشگر تلاش می‌کند که تغییری در موهای زن ایجاد کند، اما زن این اجازه را به وی نمی‌دهد. این همان جایی است که سنت در برابر مدرنیته مقاومت می‌کند، که هویت روستایی دست رد به سینه‌ی هویتِ تحمیلیِ شهری می‌زند. در این فیلم نیز، چون اکثریت قریب به اتفاق دیگر فیلم‌ها، زنان مستقل و مقتدر، زنان بدطینت و زنانی که خود را وقف زندگی و شوهرانشان کرده و نُطق نمی‌کشند، زنانی‌اند بس نیک‌صفت و درستکار. چه بگویم، سینما است و کلیشه و بازی‌های خودش! فیلم به رغم اینکه بر مبنای اخلاق‌مداری کلیشه‌وار زمانه‌اش پیش می‌رود، اما در جایگاه خود بدیع روایت می‌کند. خیانت از جمله روایت‌های پرتکرار در تاریخ است. از ایشتارِ گیلگمش و بی‌وفایی‌هایش به معشوقانش گرفته تا زئوس، پرنس چارلز، کندی، کلینتون و خیانت‌های دنیای هالیوود امروزی، این روایت بارها و بارها تکرار شده است. همان‌طور که هر رابطه‌ای رنگ و شکل خود را دارد، خیانت مربوط به آن نیز فرمی خاص را داراست. به همین ترتیب، این فیلم نیز فرم خاص خود را ارائه می‌کند اما بالعکس؛ از یک رابطه فروپاشیده‌شده یا از خیانت به سمت رابطه و انسجام حرکت می‌کند. نکته حائز اهمیت در این فیلم اما از نظر من، نحوه به تصویر کشیدن خیانت است. خیانت نقطه پایان، نمایش داده نشده، بلکه شاید تلنگری یا نوایی‌ست که زوج را به سمت و سوی بازنگری و احیای رابطه می‌کشاند.

⭕️ هشدار اسپویل: در ادامه بخش‌هایی از داستان فیلم شرح داده می‌شود. اگر فیلم را ندیده‌اید و به اسپویل حساس هستید، از خواندن متن‌ها خودداری کنید.

فقه سیاسی شیعه و مسئله اراده آزاد در ادامه‌ی همین بحث‌ها، بد نیست کمی هم درباره‌ی فقه سیاسی حرف بزنیم. فقه در تمدن اسلامی صرفاً یک دانش در کنار سایر علوم نبوده؛ بلکه یکی از مهم‌ترین نهادهای تولید معنا و تنظیم مناسبات اجتماعی به شمار می‌رفته. اما نکته اینجاست که وقتی از فقه سیاسی حرف می‌زنیم، با دو سنت فکری متفاوت روبه‌رو هستیم؛ یکی در جهان اهل سنت و دیگری در جهان شیعه. اگر بخواهیم سراغ مبانی فقه سیاسی شیعه برویم، با چند مسئله‌ی ظریف و در عین حال تعیین‌کننده مواجه می‌شویم. یکی از آن‌ها بحث اراده و صدور فعل انسان است. شاید در نگاه اول این مسئله کاملاً کلامی به نظر برسد، اما اتفاقاً آثار سیاسی بسیار مهمی دارد. اشاعره که بعدها به یکی از جریان‌های اصلی اندیشه‌ی اهل سنت تبدیل شدند، گرایش پررنگی به جبرگرایی داشتند. آن‌ها منشأ نهایی افعال انسان را اراده‌ی خداوند می‌دانستند و برای اراده‌ی انسان نقش مستقلی در تحقق رفتارهای او قائل نبودند. حالا ممکن است این سؤال پیش بیاید که چنین بحثی چه ربطی به سیاست دارد؟ اتفاقاً ربطش از آن چیزی که فکر می‌کنیم بیشتر است. اندیشه‌ی سیاسی اهل سنت در بخش قابل توجهی از تاریخ خود، بیشتر در جهت حفظ نظم موجود حرکت می‌کرد. پیش‌تر هم اشاره کرده بودم که بسیاری از متفکران اهل سنت عمدتاً به توضیح و تثبیت آنچه هست می‌پرداختند. در مقابل، شیعه معمولاً افق مطلوب را موضوع بحث قرار می‌داد؛ یعنی به جای اینکه صرفاً بپرسد «چه اتفاقی افتاده؟»، می‌پرسید «چه باید بشود؟». حالا این دو مؤلفه را کنار هم بگذارید؛ جبرگرایی کلامی از یک سو و محافظه‌کاری سیاسی از سوی دیگر. نتیجه چیست؟ دست‌کم در بخشی از تاریخ اندیشه‌ی سیاسی اهل سنت، این دو به مشروعیت‌بخشی سلطه‌ی متغلبانه انجامیدند. اگر اراده‌ی انسان نقش تعیین‌کننده‌ای در حوادث نداشته باشد و همه چیز در نهایت به مشیت الهی بازگردد، آن‌وقت سلطه‌ی یک انسان بر انسان دیگر هم می‌تواند بخشی از همان تقدیر تلقی شود؛ چیزی که رخ داده، پس لابد باید رخ می‌داده است. اما شیخ مفید، متکلم برجسته‌ی شیعی، دقیقاً از همین نقطه وارد نقد می‌شود. او می‌گوید نمی‌توان ظلم و تغلب را به خداوند نسبت داد. اساساً چگونه ممکن است خداوند خواهان سلطه‌ی ظالمانه‌ی انسان بر انسان باشد، در حالی که خود در قرآن می‌فرماید: «وَمَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْمًا لِّلْعِبَادِ» خداوند هیچ ظلمی را برای بندگانش نمی‌خواهد. بنابراین شاید بد نباشد کمی از فضای تعصب فاصله بگیریم و به یک پرسش ساده فکر کنیم؛ جریان‌هایی که در طول تاریخ به نام تشیع شناخته شده‌اند، تا چه اندازه به این مبانی وفادار مانده‌اند؟ آیا واقعاً برای انسان اراده و اختیار قائل بوده‌اند یا نه؟ چون دست‌کم در سطح نظری، می‌توان دید که تشیع ظرفیت دفاع از آزادی اراده‌ی انسان و نقد سلطه‌ی غیرمشروع را در دل خود داشته است. اما این‌که این ظرفیت در تاریخ چگونه محقق شده، خودش موضوع بحث دیگری است... پ‌ن: بخشی که آوردم بگمونم از آیه ۳۱ سوره غافره، باز شما سرچ کنید تا مطمئن بشید.

تنگ‌تر آمد خیالات از عدم زان سبب باشد خیال اسباب غم باز هستی تنگ‌تر بود از خیال زان شود در وی قمر همچون هلال باز هستی جهان حس و رنگ تنگ‌تر آمد که زندانیست تنگ علت تنگیست ترکیب و عدد جانب ترکیب حسها می‌کشد زان سوی حس عالم توحید دان گر یکی خواهی بدان جانب بران امر کن یک فعل بود و نون و کاف در سخن افتاد و معنی بود صاف این سخن پایان ندارد باز گرد تا چه شد احوال گرگ اندر نبرد

مولانا، مثنوی معنوی، دفتر اول: بخش ۱۴۴ - قصه آنکس کی در یاری بکوفت از درون گفت کیست آن گفت منم گفت چون تو توی در نمیگشایم هیچ کس را از یاران نمیشناسم کی او من باشد برو

✅توقف عملیات تخریب کلیسای انجیلی مشهد 🔹میراث‌فرهنگی خراسان رضوی از توقف عملیات تخریب کلیسای انجیلی مشهد خبر داد و تاکید کرد: این بنای تاریخی با وجود خروج از فهرست آثار ملی در سال‌های گذشته، همچنان در ضوابط و اسناد مصوب شهری به عنوان اثری واجد ارزش تاریخی شناخته می شود و هرگونه اقدام عمرانی در آن مستلزم رعایت الزامات قانونی و اخذ مجوزهای لازم بوده و هست. 🔹این بنا که در دهه‌های گذشته از کاربری مذهبی خارج شده و در سال‌های اخیر با کاربری مسکونی مورد استفاده قرار می‌گرفت از جمله بناهای شناخته‌شده تاریخی شهر مشهد محسوب می‌شود که با وجود خروج از فهرست آثار ملی بر اساس رأی صادره در سال‌های گذشته، همچنان در اسناد مصوب حریم بافت تاریخی و طرح تفصیلی حوزه مرکزی شهر به عنوان بنایی واجد ارزش تاریخی مورد شناسایی و حفاظت قرار دارد. 🔹از آغاز عملیات تخریب در ساعات اولیه بامداد، بلافاصله موضوع در دستور پیگیری قرار گرفت و با حضور یگان حفاظت میراث‌فرهنگی، نیروی انتظامی با صدور دستور مقام قضایی، عملیات متوقف شد./ایرنا #امتداد @emtedadnet

جمعه پانزدهم خردادماه ۱۴۰۵ زندگی‌ام شده است یک مشت تلاش نصف‌ونیمه یا به قول پازولینی، بلندپروازی‌های لنگ در هوا. امیدهای مقطع. پروژه‌های ناتمام. زیستِ قرضی. زیستِ اجاره‌ای. زیستِ مرده‌وار. هیچ‌چیز دردناک‌تر از این نیست که انسان به خودش بیاید و متوجه شود دیگر خودش نیست. موجود خموده‌ای به زیرِ جلدش خزیده و سنگینش کرده است. انگلی که خود آن را پروار کرده. انگلی که رشد می‌کند، بافت‌های وجودی‌اش را دریده و از بین می‌برد. راستش را بخواهید، این پدیده برای منِی که هیچ‌وقت با خویشن‌ خود راه نیامده‌ام، چیز جدیدی نیست. اما احساس می‌کنم این بار سنگین‌تر است، فرساینده‌تر است. احساس می‌کنم اندکی زود است. این بار، فرو رفتن در اقیانوس و دست‌وپا زدن و لحظهٔ بعد بیرون آمدن نیست؛ این بار آمده است تا مرا با خود ببرد، تا غرقم کند و من گمان می‌کنم هنوز زود است، یا حداقل دلم می‌خواهد این‌طور فکر کنم. اصلاً چون گمان‌می‌کنم هنوز زود است، این را می‌نویسم. این را می‌نویسم و در عین حال زیرِ لب زمزمه می‌کنم: «به رنجی رسیدستم از خویشتن که بر من بگرید همه انجمن»

مبارکتون

⛏️کلیسای انجیلی مشهد شبانه تخریب شد. ✝️این کلیسا که در فهرست آثار ملی کشور در سال ۱۳۸۴ شده بود. شبانه تخریب و با لودر مسطح سازی شد. کلیسای مذکور در خیابان جنت مشهد قرار داشت و به عنوان یکی از مصادیق همزیستی ادیان و در نزدیکی کنیسه یهودیان مشهد واقع شده بود.

در ادامهٔ بحث، مسئله‌ای که برای من مطرح است، بیشتر به منابع و خاستگاه‌‌های معرفتی بازمی‌گردد. اگر دین زرتشتی را یکی از منابع اندیشهٔ سیاسی ایران باستان بدانیم، بدیهی است که این سنت دینی داده‌های مذکور را در اختیار ما می‌گذارد؛ اما نکتهٔ مهم آن است که باید میان «الهیات سیاسی» (Political Theology) و «سیاست الهیاتی» (Theological Politics) تمایز بگذاریم. در الهیات سیاسی، امر سیاسی در مرکز تحلیل قرار دارد؛ در حالی که در سیاست الهیاتی، کانون توجه امر الهیاتی است. از این‌رو، اگر با «سیاست الهیاتی» مواجه باشیم، استدلال من قابل دفاع است؛ اما اگر از «الهیات سیاسی» سخن بگوییم، در واقع با وضعیتی روبه‌رو هستیم که در آن دین در خدمت قدرت قرار می‌گیرد و به بازتولید نوعی دانشِ مشروعیت‌بخش منجر می‌شود. اگر دانش دینی را نیز نوعی دانش به شمار آوریم، همان‌گونه که ابن‌خلدون در طبقه‌بندی خود علوم را به دو/سه دستهٔ عقلی و نقلی/ماورایی تقسیم می‌کند، آنگاه روشن می‌شود که هرچند در سطح نظری، علم الهی برآمده از وحی تلقی می‌شود و نباید تحت تأثیر قدرت قرار گیرد، اما بررسی جوامع اسلامی نشان می‌دهد که در عمل، تفسیرهایی اقتدارگرایانه از شریعت شکل گرفته و شریعت به ابزاری در دست حکومت بدل شده است. از این منظر، می‌توان دریافت که بهره‌برداری ابزاری از دین همواره وجود داشته است؛ چنان‌که در نامۀ تنسر نیز می‌بینیم که چگونه تبعیض‌های اجتماعی و درون‌ساختاری به‌واسطهٔ دین توجیه می‌شوند. بنابراین، هرچند در دوره‌ای از هم‌شکمی دین و دولت در ایران باستان سخن می‌گوییم، اما از مقطعی به بعد، دین به‌تدریج تحت‌الشعاع حکومت قرار می‌گیرد و به ابزار آن تبدیل می‌شود. یکی از نمودهای مهم این وضعیت، شکل‌گیری موتیف موبدان موبد در کنار پادشاه است؛ چهره‌هایی مانند تنسر و کرتیر که حتی اگر وجود تاریخیِ آنان به این صورتِ روایی و منسجم به‌طور کامل قابل اثبات نباشد، در سنت متنی نقش مهمی یافته‌اند. هرچند در متون باستانی همواره بر این تأکید می‌شود که خرد و تدبیر این افراد جامعه را سامان می‌دهد، نباید فراموش کرد که آنان در سلسله‌مراتب قدرت، در نهایت تابع حاکم‌اند. این وضعیت در معنای کلان چیزی جز تبعیت دین از حکومت نیست. چنان‌که مسکویه رازی نیز می‌گوید: «پادشاهی و دین دو برادر همزادند که پایداری هر یک جز با دیگری نباشد؛ زیرا دین شالودهٔ پادشاهی است و تاکنون پادشاهی پاسدار دین بوده است...» بر این اساس، اگر مردم بخواهند دست‌کم از دینِ درست بهره‌مند شوند، این امر بدون وجود سلطان عملاً میسر نخواهد بود. در نتیجه، قدرت نوعی استقرار و خودسامانی پیدا می‌کند و این سنت در دورهٔ اسلامی ادامه می‌یابد؛ تا آنجا که در سلطنت مطلقه، سلطان تنها حامی آن بخشی از شریعت می‌شود که با زندگی روزمره و اقتدار سیاسی او تعارضی نداشته باشد، و بازخوانی عقلانی از شریعت نیز در نهایت در چارچوب خواست و تفرعنِ سلطان قرار می‌گیرد.

اعرابی که اهورامزدا را می‌پرستیدند: آیین زرتشتی در عربستان پیش از اسلام «همزمان با گسترش فعالیت‌های باستان‌شناسی در خلیج‌فارس، آگاهی ما از سنن مذهبی گوناگون در شبه‌جزیره عربستان پیش از اسلام نیز افزایش می‌یابد. مردمانی که در عربستان، بحرین و یمن می‌زیستند، با آیین‌های دینی ایرانیان آشنا بودند. برای نمونه، در دوران بیزانس-ساسانی، غیرمسلمانان مکه به محمد(ص) گفتند که ایرانیان همان‌گونه که پیش‌تر بر اهل کتاب، یعنی مسیحیان بیزانس، پیروز شده‌اند، مسلمانان را نیز شکست خواهند داد. طبری، مورخ مسلمانِ آملی، نقل می‌کند که محمد (ص) به پیروزی زرتشتیان در نبرد با اهل کتاب چندان تمایلی نداشته است. در پاسخ به این نگرانی وحی‌ای نازل شد که بعدها به نام سوره روم (سوره سی‌ام قرآن) شناخته شد و شکست شاه شاهان ساسانی، خسرو دوم (۵۹۰ - ۶۲۸ میلادی) و پیروزی امپراتور هراکلیوس (۶۱۰-۶۴۱ میلادی) را پیش‌بینی کرد. از این رو، قرآن منبعی ارزشمند برای تحلیل دیدگاه‌های نخستین مسلمانان درباره سیاست‌های ایران و بیزانس به شمار می‌آید. آیین زرتشتی یکی از ادیان مهم در شبه‌جزیره عربستان پیش از اسلام محسوب می‌شد. زرتشتیان در این دوره در عربستان و به احتمال زیاد در میان قبایل تمیم در یمن زندگی می‌کردند و همچنین شواهدی از سکونت آنان در بحرین و عمان در دست است. به نظر می‌رسد در بحرین آتشکده‌ای وجود داشته که بعدها در حیره به تصرف مسلمانان درآمده است. اعراب ساکن خلیج‌فارس نه‌تنها تعاملات گسترده‌ای با آیین زرتشتی داشتند، بلکه برخی قبایل به این دین گرایش پیدا کرده بودند. شواهد حاکی از آن است که در اوایل قرن ششم و زمان قباد یکم (۴۸۸ - ۴۹۶ و ۴۹۸ - ۵۳۱ میلادی) قبایل اعراب حجاز جذب آیین زرتشتی مزدکی شده‌اند. در پی سیطره اسلام اعراب زرتشتی به اسلام گرویدند و آتشکده‌ها متروکه شده یا ویران گشتند. به‌تازگی گورهایی منسوب به ساسانیان، متعلق به حدود قرن پنجم در شارجه امارات کشف شده‌اند. اگر وجود گورهای پارسیان در شبه جزیره عربستان اثبات شده باشد، یافتن بقایای معماری مذهبی زرتشتی نیز در این منطقه ممکن است. برای گسترش درک ما از ماهیت زرتشتی‌گری عربی و به‌ویژه شناخت کیفیت معماری معابد ساخته‌شده در شبه‌جزیره عربستان، پژوهش‌های باستان‌شناختی بیشتری لازم است.» #باستان‌شناسی #دین #زرتشتی #اعراب 📚تورج دریایی، پادشاهان، جادوگران و کودکان، ترجمه‌ی شبنم بهمن پور، ص ۹۹ تا ۱۰۱. @Institute_vohman

البته فعلا این متن رو اصل و رای صد درصد در نظر نگیرید حرف زیاد دارم و ان‌قولت از طرف خودم به ایده خودمم وارده اما تلاش می‌کنم کم کم قطعات پازل رو بچینم کنار هم پس اگر فردا نقض کردم حرف خودمو بدونید دارم فرض می‌سازم و پیش می‌رم و اینا رو فعلا نقش بر شن بدونید!

حق مقاومت در اندیشه سیاسی ایران اخیراً به‌صورت جسته‌وگریخته در حال مطالعه اندیشه سیاسی هستم و در خلال این خوانش‌ها به نکته‌ای جالب برخوردم. ساختار سلطنت در ایران باستان و به‌طور خاص در دوره ساسانی که در آن پیوند دین و دولت، یا به تعبیری اتحاد تخت و آتشگاه، شکل می‌گیرد، هرچند سلطنتی مطلقه و در بسیاری از موارد مبتنی بر تغلب بود، اما در عین حال جامعه را به ایستادگی در برابر شاه ستمکار فرامی‌خواند. به زعم من در اندیشه سیاسی، نوعی درهم‌تنیدگی میان قدرت، دانش و دین به چشم می‌خورد. دین در شرق غالباً یکی از مهم‌ترین منابع جهت‌دهی به اندیشه سیاسی بوده است. بعلاوه می‌توان گفت اندیشه سیاسی در بسیاری از جوامع بازتاب نهاد سیاسی و شخص حاکم است؛ در این اینجا، یعنی پادشاه و حلقه نزدیکان او که به واسطه نفوذشان بر شخص حاکم، بر احوالات کشور نیز اثر می‌گذارند. اما نکته قابل تأمل آن است که با وجود چنین ساختار انحصار‌گرایی (ساختاری که به راحتی می‌توانست اندیشه‌ای در تأیید سلطنت مطلقه تولید کند) در یکی از مهم‌ترین منابع اندیشه سیاسی ایران باستان، یعنی سنت زرتشتی، جامعه به مقابله با فرمانروای ستمگر تشویق می‌شود. در گاهان نیز نوعی حق مقاومت در برابر نیروها و ساختارهایی که اشه و راستی را نابود می‌کنند به رسمیت شناخته شده است. از این منظر، ایرانیان حق دارند در برابر کارگزار یا ساختاری که نظم مطلوب و حیات اَشَون را نابود می‌کند بایستند و ستیز کنند. اساساً غایت اندیشه سیاسی در ایران باستان، رهنمون ساختن انسان به سعادت است و این سعادت از رهگذر پایبندی به اَشه و راستی حاصل می‌شود. «ای هوم زرین، بستیز با فرمانروای ستمکار دروند که سر برافرازد، که پیکر اشون را نابود کند، و زیناوند شو.» (یسنه، هات ۹، بند ۳۱) به گمانم این رویکرد پس از ورود اسلام نیز، این بار در قالب گفتمان شیعی، تا حدی تکرار شد. هرچند منبع اندیشه سیاسی دیگر دین زرتشتی نبود، اما برخی الگوها و جهت‌گیری‌ها شباهت‌های قابل توجهی با گذشته داشتند. متفکران اهل سنت، با نظریه خلافت و تلاش‌هایی که در جهت بسط و حفظ آن صورت می‌دادند، عموماً رویکردی محافظه‌کارانه اتخاذ کردند که به حفظ نظم سیاسی موجود بینجامد. در مقابل، شیعه در بسیاری از موارد مسیر متفاوتی پیمود و رویکردی رادیکال‌تر نسبت به مسئله قدرت سیاسی در پیش گرفت. برای مثال، در میان زیدیان، قیام یکی از شروط اساسی احراز امامت به شمار می‌رود. همچنین در سنت شیعه اثناعشری، قیام حسین بن علی به نمادی از مشروعیت مقاومت در برابر حاکم مستبد و نامشروع تبدیل شده. از همین رو، به زعم من، ایران پس از اسلام، همان‌گونه که در بسیاری از حوزه‌های فکری و فرهنگی وامدار سنت ایران پیش از اسلام بوده، در این مورد نیز بی‌تأثیر از آن میراث نبوده است. هرچند منابع و مبانی نظری تغییر کرده‌اند، اما در نهایت هر دو سنت به فهمی مشابه از نسبت میان عدالت، حدود قدرت و نفی ستم سیده‌اند. این در حالی است که بسیاری از متفکران اهل سنت، خروج علیه حاکم جائر را برنمی‌تابند. اگر بپذیریم که دانش و قدرت در نسبت با یکدیگر شکل می‌گیرند، آن‌گاه می‌توان برخی از قرائت‌های دینی اهل‌سنت را نیز در چارچوب مناسبات قدرت فهم کرد. برای مثال، گزاره‌هایی از این دست که «حاکم ظالم خود در پیشگاه خداوند پاسخگوی اعمالش خواهد بود» یا اینکه «فرمانروای ستمگر بازتاب اعمال مردمان است»، در عمل می‌توانند به توجیه و تثبیت ساختارهای مطلقه و متغلبه یاری رسانند؛ ساختارهایی که بقای خود را در گرو نفی یا محدود کردن هرگونه مقاومت سیاسی می‌بینند. پ‌ن: اشه در دین زرتشتی و اندیشه ایران باستان یه مفهوم چندلایه‌ست و معانی مختلفی داره؛ از راستی و حقیقت گرفته تا نظم کیهانی، قانون هستی، عدالت، درستی، سامان و نظم اخلاقی جهان. «اَشَوَن» هم به کسانی گفته می‌شه که پیرو اشه هستن و سعی می‌کنن خودشون رو با این نظم و راستی هماهنگ کنن. پ‌ن۲: همه اینا رو نوشتم که به یه نتیجه‌گیری ضمنی دیگه هم برسم و اون اینه که اسلام، خیلی بیشتر از اون چیزی که معمولاً تصور می‌کنیم با سنت‌های فکری و فرهنگی ایران باستان و حتی سنت‌های دیگه درآمیخته. وقتی از تداوم ایده ایران حرف می‌زنیم و ایران پس از اسلام یا ایران اسلامی رو هم جزئی از اون می‌دونیم، منظور دقیقاً همینه. یعنی قرار نیست با ورود اسلام همه‌چیز از نو شروع شده باشه یا تمام سنت‌های قبلی یکباره از بین رفته باشن. خیلی از مفاهیم، حساسیت‌ها و شیوه‌های فکر کردن، هرچند با زبان و منابع جدید، به حیات خودشون ادامه دادن. نکته دیگه هم اینه که هرچی بیشتر تو این مسائل غور می‌کنم، بیشتر جنت‌خواه رو می‌فهمم. فارغ از اینکه آدم با همه حرف‌هاش موافق باشه یا نه.

پنجشنبه، هفتم خردادماه ۱۴۰۵ روز گذشته، به مناسبت عید قربان، در حیاط خانهٔ مادربزرگ، گوسپندی را کشتند. حیوانک، بی‌صدا، آرام و راضی به سرنوشت محتوم خود بود. مراسم، چون روال متداول برگزار گشت؛ پاهای حیوان بسته و چکه‌ای آب به وی حواله شد، سپس کاردها کار خودشان را انجام دادند. پیش از مراسم قربانی، هنگامی که سخن از چگونگی برگزاری آن به میان آمد، یکی از عموهایم داوطلب بود که این کار را انجام دهد، اما نکرد، چراکه ذبح اسلامی اصول و قواعد خود را دارد و حلال‌ و حرام بودنِ گوشتِ جان‌داده وابسته به چگونگی انجام آن است. سلاخی پیش از ظهر آمد، گوسپند را کشت و در حین کشتن، کارش را به حاضران توضیح داد. من با خود می‌اندیشیدم که کارد را چطور گرفتن، کجا را به چه اندازه بریدن و... هیچ تفاوتی به حال آن زبان‌بستهٔ محکوم به مرگ ندارد. چهارپا، چه اسلامی و مطابق قواعد ذبح شود، چه مدرن و سهل، چه ذره‌ذره رگش بریده و اجازه داده شود تا جان دهد، چه بی‌مهابا و در دَم، باز هم در آخر اوست که جان به جان‌آفرین سپرده و خوراک آنانی می‌شود که در طبقه‌بندی حیات از او متکامل‌تر و قدرتمندترند. مهلا می‌گوید من استاد ارتباط‌دادنِ نامربوط‌ترین مسائل به یکدیگرم و در انتها از صبح آفتابی، احوالات درونی و هزار چیز دیگر، راه به مسائل سیاسی می‌برم. راست می‌گوید. این روزها در پاسخ به تحولات سیاسی، جمله‌ی «هرچه که بشود به حال ما تفاوتی نمی‌کند» را از زبان خیلی‌ها می‌شنوم. استیصال، زبونی، نداشتن توانایی و عاملیت، مردم را به بی‌تفاوتیِ محض رسانده. هنگامی که در یک گفتمان سیاسی، جایی برای مردم و نظرات آن‌ها وجود نداشته باشد، جامعه به سمت جبر و سرنوشت‌گرایی حرکت کرده و به یک کلام، تبدیل به چیزی شبیه به همین گوسپند می‌شود. تقدیر را می‌پذیرد، صدایی درنمی‌آورد، دست‌وپا نمی‌زند و آماده است که بارها و بارها قربانی شود. سرِ این مردم را نه کاردها که پنبه‌های نرم و روشنِ قدرت می‌برند. به گمانم ویلیام اوکام بود که می‌گفت مردم یک اصطلاح صوری‌ و چیزی جز فردفردِ انسان‌ها نیست. مردم یعنی من، مردم یعنی تو. مگر مردم چیزی جز ماست؟ و مگر ما چیزی جز قربانی هستیم؟... ما به تناوب مرگ دچار شده و در آن دست‌وپا می‌زنیم. ما در مراسمی که از آنِ ما نیست، به سود کسانی قربانی می‌شویم که بناست با گوشت ما تن‌هایشان را پروار کنند. ما همان مردمی هستیم که برای عبرت‌مان، داستانِ رشادتِ اسماعیل و طاعت‌پذیریِ محضِ ابراهیم را گفته‌اند. و البته که لطفِ خنجرِ ابراهیم به تیز بودنِ احکام است و حاشا اگر جز به نامِ خداوند ببرد و اسماعیل منم، اسماعیل تویی، اسماعیل همان پسرک بلوچ در اتوبوس است با جامعهٔ مستعمل و چشمان مغموم و چهره‌ای که بدین مهم گواهی می‌دهد: «هرچه که بشود به حال ما تفاوتی نمی‌کند.» اسماعیل ما هستیم. ایران اسماعیل است. منتها در روایتی دیگر، در همان بدیلی که آخرش اسماعیل‌ها قربانی شده و در خون خود می‌غلتند.

همه به تصویری شباهت پیدا می‌کنیم که دیگران از ما دارند؛ من تحقیر دیگران را نسب به خودم احساس می‌کردم و خودم هم خودم را تحقیر می‌کردم.

خورخه لوئیس بورخس، بی‌ارزش

کاش برادران و خواهران روشن‌اندیشم یادشان نرود چه را پشت سر گذاشتیم. کاش رزمنده‌هامان قلم به‌دست بگیرند و کلمات را در ذهن‌شان به بند نکشیده و فراموش نکنند که «درآغاز کلمه بود و کلمه خدا.» یگانه سلاح این روزهای ما متن است با گلوله‌‌هایی از واژگان در خشاب جملات. سرت را بالا بگیر رزمنده و به به‌منظور قتل اوهام به سوی آیندگان شلیک کن!

می‌دانید، چیزهایی به سر آدم می‌آید که آدم فقط با گذشت سال‌ها، آن‌ها را می‌فهمد.

خورخه لوئیس بورخس، داستان از زبان روسندو خوارز