املا Имла

Саннар Микъдар саннары: 1 - ۱ ـ بر 2 - ۲ - ایکی 3 - ۳ - اوچ 4 - ۴ - دورت 5 - ۵ - بیش 6 - ۶ - آلتی 7 - ۷ - ییدی 8 - ۸ - سیگز 9 - ۹ - طوغز (یاکه توغز) 10 - ۱۰ - اون 11 - ۱۱ - اون بر 12 - ۱۲ - اون ایکی 13 - ۱۳ - اون اوچ 14 - ۱۴ - اون دورت 15 - ۱۵ - اون بیش 16 - ۱۶ - اون آلتی 17 - ۱۷ - اون ییدی 18 - ۱۸ - اون سیگز 19 - ۱۹ - اون طوغز (یاکه اون توغز) 20 - ۲۰ - یگرمی 30 - ۳۰ - اوتوز 40 - ۴۰ - قرق 50 - ۵۰ - ایللی 60 - ۶۰ - آلتمش 70 - ۷۰ - ییتمش 80 - ۸۰ - سکسان 90 - ۹۰ - طوقسان (یاکه توقسان) 100 - ۱۰۰ - یوز 200 - ۲۰۰ - ایکی یوز 300 - ۳۰۰ - اوچ یوز 400 - ۴۰۰ - اوچ یوز 500 - ۵۰۰ - اوچ یوز 600 - ۶۰۰ - اوچ یوز 700 - ۷۰۰ - اوچ یوز 800 - ۸۰۰ - سیگز یوز 900 - ۹۰۰ - طوغز یوز (یاکه توغز یوز) 1000 - ۱۰۰۰ - مڭ (یاکه منک) 000 000 1 - ۱٫۰۰۰٫۰۰۰ - میلیون 000 000 000 1 - ۱٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ - میلیارد Тәртип саннары кушымчасы: نچی - ынчы/-енче, -нчы/-нче- Мисаллар: برنچی - беренче ایکنچی - икенче آلتنچی - алтынчы طوغزنچی (توغزنچی) - тугызынчы Җыю саннары кушымчалары: -او - ау, -әү- -اولاب - аулап, -әүләп- -اولاشوب - аулашып, -әүләшеп- Мисаллар: براو - берәү ایکاو - икәү آلتاو - алтау طوغزاو (توغزاو) - тугызау اوچاولاب - өчәүләп اوچاولاشوب - өчәүләшеп Бүлем саннары кушымчалары: -ар/-әр - ر- -шар/-шәр - شر- Мисаллар: ایکیشر - икешәр اوچر - өчәр آلتیشر - алтышар طوغزر (توغزر) - тугызар Чама саннары кушымчасы: -лап/-ләп - لاب- Мисаллар: بیشلاب - бишләп آلتیلاب - алтылап #قواعد

Фасеев Ф.С. Старотатарская деловая письменность XVIII века. 1982.

В работе публикуются и исследуются старотатарские документы делового письма времен Крестьянской войны 1773-1775 гг. Значительная часть их вводится в научный оборот впервые. Тексты даны в транскрипции и переводах на русский язык; транскрипция /кириллицей/ сочетается при необходимости с элементами транслитерации. Тексты и переводы снабжены примечаниями, лингво-стилистическими и реальными комментариями. Исследование проведено в сравнительном аспекте с актами ХV-ХIX вв., дшествующими и последующими "пугачевскому циклу". В публикации использованы материалы ЦГАДА СССР /в Москве/, а также ряд изданных источников.

ڭ #حواشی

Старотатарский литературный язык - Исследования и тексты. 1991 ڭ #حواشی

Структура и история татарского языка. 1982

В первом разделе книги освещаются проблемы татарской граматики с преимущественным вниманием к грамматической семантике; во втором - языковые особенности старотатарских письменных источников ХV - XIX вв. и некоторые вопросы исторической лексикологии. Книга предназначена для языковедов, студентов и аспирантов-фиологов.

ڭ #حواشی

Фатхиев А. Тексты по старотатарскому языку. 1965. 78 бит

Эчтәлек: - Котб. Хосрау вә Ширин - График үзәнчелекләр - Фонектик үзәнчелекләр - Морфологик үзәнчелекләр - Лексик үзәнчелекләр - А.Шамсетдин суфидан - Г.Сәгъдинең "Новые материалы" дигән әсәрендән - Кандалыйдан - Кыйсса-е Аксак Тимер - Описание татарского праздника Сабана - Татарские Казанские пословицы - Гөлнәзек (әкият) - Үги кыз (әкият)

ڭ #حواشی

زماننده ایسکی املاده یازلغان چغاناقلر تلچیلرمز طرفندن حیران اویره‌نیلوب کیلگان. حاضر آندای لُغَوی تیکشورینولر یوققه چیغوب باره شکللی. زمانه طلبی، کوره‌سنک... #حواشی

Шигъри ядкярләр: XII - XIX гасырлар. - Казан: "Милли китап" нәшр., 2021. اوزون اوزون یوللار بولور یوللار باشی چوللار بولور نچه شهری سلطان بولسه خونتکرننک قولی بولور   قلعه‌لاری جوهر ایرور لعل جوهر تاشلار ایرور نچه ما کم سلطان بولسه خونتکرکا جزیه بیرور   هر کم کورسه حیران ایرور نچه ما کم سلطان بولسه خونتکرننک قولی بولور توفراقلاری عنبر ایرور   مسجدلاری مرور ایرور محرابلاری یاقوت ایرور نچه ما کم سلطان بولسه خونتکرکا جزیه بیرور   منبرلاری گوهر ایرور جیمه‌لاری حریر ایرور نچه ما کم سلطان بولسه خونتکرکا مطیع اولور   آخونلاری دریا ایرور طالب‌لاری کامل ایرور نچه ما کم سلطان بولسه خونتکرکا مطیع اولور   مرشدلاری مونکسز ایرور مریدلاری پرهیز ایرور  نچه ما کم پرهیز بولسه خونتکرکا مشتاق ایرور   مرشدلاری ذاکر ایرور مفتی‌لاری حافظ ایرور  نچه ما کم حافظ بولسه مفتی‌لاری کامل ایرور   خونتکرکا عاجز ایرور  نچه ما کم کامل بولسه سلطان‌لاری عادل ایرور خونتکرکا محتاج ایرور #منابع

یگرمنچی یوز باشی شاکردلرگه دائر شایان بر شعر: قابان كولی بوز قاتسه، شاکردلرگه یول بولا. ایکی شاکرد ختم چقسه، جینگاچیگه پول* بولا. «جینگاچیگه بار»، دیب اَیْتسه بالفرض** ابلیس سینکا، بار، ولکن صاقلانه کور - له‌کمه‌سون سیفلیس سینکا. *پول - آقچه **بالفرض [بیلفاراز] - فَرَضاً، مَثَلاً Кабан күле боз катса, Шәкертләргә юл була. Ике шәкерт хәтем чыкса, Җиңгәчигә пул була. "Җиңгәчигә бар", - дип әйтсә Би-л-фараз иблис сиңа, Бар, вә ләкин саклана күр - Ләкмәсен сифлис сиңа. (Шигырь Г. Тукайга нисбәт ителә). #منابع #توقای #مزاح

طلبه‌لر کونی اوکغایی بله‌ن شاکردلرننک آور یازمشی طورنده بورونغی بر مناجات: https://t.me/dr_bormotucher/2082 UPD: ایسکی املاده‌غی متنی کوممینتده #منابع

«ایسکی املا» قانالی‌ننک یازلوچیلر صانی ۱۰۰ دن آرتوب کیتدی. بوکونگی کوزلکدن قاراغانده بیک تار موضوعغه باغشلانغان پابلیک اوچون ناچار توگل. یوغاریده آیتلگانچه، قانالمزننک مقصدلرندن برسی ملی (کلاسیک) املامز اوچون، الگاریلرمز تجربه‌سنه تایانوب، خطالرین اویره‌نوب، تلمزننک بوکونگی اوزنچه‌لکلرین حسابقه آلوب، عمومی بر یازو قواعدین (پرینسیبلرین) تقدیم ایتودر. آلار قانالمزده #قواعد هشتگی بله‌ن بیلگولنگانلر. عملده تجربه ایتلگاندن صونک آلارنی تکمیل ایتو و «شومارتو» تلچیلرمز وظیفه‌سی دیب اویلایمز. اشچانلگمزننک ایکنچی مَرْحَلَه‌‌سی (اِیتابی) اوچ تارماقغه بولنه: ۱) شول قواعدگه نیگزلنوب زمانچه مُحْتَوٰی (کانتینت) بولدیرو (قای‌بر اورنکلری بیریده، بیریده هم بیریده)؛ ۲) کلاسیک ادبیات اثرلرین (هم بلکه بعضی تاریخی چغاناقلرنی) ازله‌و پروغراملری طانورلق رَوْشگه کیلتوروب، اینترنتده اورناشدرو (#منابع هشتگی)؛ ۳) حاضرگی تاتار تلی‌ننک آنکلاتمالی سوزلگن اساس آلوب هم قای‌بر باشقه سوزلکلرنی قوللانوب، آلارده‌غی سوزلرننک کلاسیک املامزده‌غی یازلشلرین بیرو (#لغات هشتگی). یوغاریده آیتلگانلردن چیغوب شوشی قانالدن باشقه مخصوص بر صایت ده بولدورورغه پلانلاشدره‌مز. حَسْبُنَا اللّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ. بزننک بله‌ن بولووکز روحلاندره هم امیدلندره. رحمت! Идел-Урал һәм Себер мөселманнарының тарихи язуларын тергезүгә багышланган "Иске имла" каналына язылучылар саны 100дән артып китте. Бүгенге күзлектән караганда бик тар мәүзугга багышланган паблик өчен начар түгел. Югарыда әйтелгәнчә, каналыбызның максатлары милли (классик) язуыбыз булган "иске имла" орфографиясе кагыйдәләрен хәзерге тормышта (иң элек илаһи вә инсани (һуманитар) фәннәрдә һәм әдәби иҗатта) куллану өчен системалаштырудан (тәкъдим ителә торган кагыйдәләр #قواعد һәштәге белән билгеләнгәннәр), хәзерге һәм тарихи лексиканы иске имлада бирүдән (#لغات һәштәге), классик текстларны санак таный торган форматта урнаштырудан (#منابع һәштәге), иске имлада заманча фәнни, мәгарифи һәм гаммәви (популяр) контентны булдыруга кулдан килгән кадәр өлеш кертүдән гыйбарәт. Әлеге максатларга ирешер өчен, шушы каналдан башка махсус бер сайт та булдырырга планлаштырабыз. Иске имланың иҗтимагый әйләнешкә кайтуы хәзерге татар, башкорт һәм илебезнең башка төрки мөселман телләрен саклау һәм үстерү коралларыннан берсе була алуында иманыбыз камил. Безнең белән булуыгыз рухландыра һәм өметләндерә. Рәхмәт!

معراج یارطی تون بولغان چاغنده کیتدی مکه یالطراب نور طوتاشدی جیرگه کوکدن، ایندی نوردن بر براق. حضرت جبریل بشارت ئه‌یله‌دی دیب یا رسول! حق تعالی حضرتی تعیینلدی بو کیچ وصول. منتظرلر لامکانلر، بار ملائکلر سینکا، عرش اعلا کیلدی آطلانسانك آیاغنك آستینه. صادر اولدی شول وقتده حقدن امر کن، فکان، شوندی ایزگی یوك بله‌ن عرش اولدی کوکلرگه روان. دنیاده هر نرسه ده اوز اصلنه بر ئه‌یله‌نه، آشدی قدرتله سماواتقه بو کیچ قرآن ینه. بحر وحدت آستی ئوستکه کیلدی شونده قاینادی، بتدی، محو اولدی زمین، هم ده زمانه قالمادی. قالمادی صورت باری، تبدیل ایتلدی معنی‌غه، ئه‌وریلوب معنی‌غه دنیا، سجده قیلدی مولی‌غه. کوردی الله‌نی  پیغمبر، سجده قیلدی، باش ایدی، اوشبو جیر بولدی بوتون مسجدلرنکده مسجدی. بولدی صف-صف قیلدیلر سجده ملائکلر باری، جمع اولوب هر بر نبی، موسی و عیسی جانلری. بولدی ظاهر، بلمدیلر، جیر یوزی منکرلری، مونده عبدیت، عبادت‌ننك الهی سرلری. اوتمدی کرپك قاغووی ده کوز آچوب یومغان زمان، مکه‌گه ایندی، فراشی جب-جلی ایردی همان. نه صاتاشمق، نه گمان بو، نه خیال، نه توش ایدی، بر الهی واقعه، معجز و سرلی اش ایدی. #منابع #توقای

Рәсемдә: Җибрил фәрештә һәм пәйгамбәребез - саллаллАһы галӘйһи вә сӘлләм. Малик бахшы. Мигъраҗнамә. Һират, 1436 ел. Төрки тел, уйгыр язуы. Бүлек башлары гарәп телендә язылган. Гарәп язуындагы госманлыча аңлатмалар соңгы дәверләргә карый. Франция Милли китапханәсе нөсхәсе.

Равил Заһидуллин. Дәрвишләр. 19 нчы гасырның беренче яртысы хукандлы тарихчысы Мөхәммәд Хәкимхан фарсы телендә язылган "Мөнтәхәбет-тәварих" исемле хезмәтендә үз заманындагы Болгар турында болай дип яза:

Кыскасы, [милади 1428-1468 нче елларда тәхет биләгән Әбелхәер хан] кырык ел чамасы Болгар сәрхәдденә (=чигенә) кадәр - ки [Болгар шәһәре] Казан шәһәреннән ун фәрсәх(*) көньяктарак хәрабә хәлендә ятадыр; фәкыйрегез 1230 елда (ягъни милади 1815 елда) ул вилаятькә барып җиткән идем - Дәшт-е Кыпчакта һәм Харәземнең иң ерак чикләренә кадәр Төркестан җирләрендә тыныч күңел белән хөкем сөргән.

(*)Милади 18-19 нчы гасырларда Урта Азиядә бер фәрсәх 9,5 км тәшкил иткән.

۱۹نچی عصرننک برنچی یارتیسی خوقندلی مؤرّخی محمد حکیمخان فارسی تلنده یازلغان «منتخب التواریخ» اسملی خدمتنده اوز زماننده‌غی بلغار شهری طورنده بولای دیب یازه:

القصّه، [میلادی ۱۴۲۸-۱۴۶۸نچی یللرده تخت بیلاگان ابو الخیر خان] قرق یل چامه‌سی بلغار سرحدّینه قدر - که [بلغار شهری] قزان شهرندن اون فرسخ(*) جنوب طرفنده‌‌راق خرابه حالنده یاتادر؛ فقیرکز سنهٔ ۱۲۳۰ ده (یعنی میلادی سنهٔ ۱۸۱۵ ده) اول ولایتکه باروب ییتکان ایدم - دشت قپچاقده هم خوارزم‌ننک اینک یراق چیکلرینه قدر ترکستان ییرلرنده طنچ کونکول بلان حکم سورگان.

(*)میلادی ۱۸-۱۹نچی عصرلرده اورتا آسیاده بر فرسخ ۹.۵ کیلومتر چامه‌سی تشکیل ایتکان.

مدح بلغار محمد علی چقری منه شهر قزاندن کوب مقدم شهر بلغار خوب دار الاسلام ایدی محبوب مگر تقی خراب سازدور لطیف جایده بولوب معمور لطیف حاللر تابوبدر اول که مسجدلر ایتوب محصول مگر تقی خراب سازدور دخی آنده کتاب قرآن اوقو-یازو - باری بولغان تمام دین آثاری تولغان دار الاسلام اشن سازدور لئیملردن لئیم تقی کیم اول آقساق تیمور بغی مسلمان هدمنه سعی بولوب شهری خراب سازدور مبارک شهر بلغارغه کیلوب یتکان تولوب نارغه قیلوب کوب تحقیر آیلرغه ظلملقنی عیان سازدور عادیلر هر طرفدین کوب قلچ ملتوق ایله کوب توب قلعه‌غه یاغدروب آتوب واتوب شهری تلف سازدور لئیملرننک یوزی قاره نیچوک توبقه قولی باره آتارغه شهر بلغاره نیچه ابرار مقام سازدور ینه بلغارغه کوب اخیار قاراب تورغانده یغلاب زار نه یوز برله قاراب خونخوار نه قول برله قوام سازدور چون اول شیطان اشن اتمام ایتوب قیلغان سرورین تام که قورقوب شرّی‌دن هر عام بناچار احترام سازدور قاراب یاتقان قارشی ییرده خلقنی قویماغان بر ده سوروب قویغان یراق ییرگه مقامی چون حرام سازدور رجالینی قیروب صالمش خاتونلرین اسیر آلمش تمام بلغار یانوب قالمش ایمان اهلی فغان سازدور شو دم بلغار کوروب حسرت تارالوب هم قیلوب هجرت نه محنت کوردی، نه عبرت ایمان اهلی همان سازدور Мәдхе Болгар Мөхәммәдгали Чокрый Менә шәһре Казаннан күп Мокаддәм шәһре Болгар хуп Дарел-ислам иде мәхбүб, Мәгәр, тәкый, харап саздыр... Латыйф җайда булып мәгъмүр Латыйф хәлләр табыптыр ул, Ки мәсҗедләр итеп мәхсул. Мәгәр тәкый хараб саздыр... Дәхи анда китап-Коръән, Уку-язу — бары булган. Тәмам дин асаре тулган, Дарел-ислам эшен саздыр... Ләимнәрдән ләим тәкый, Кем ул Аксак Тимер багый. Мөселман һәдменә сәгый Булып шәһри харап саздыр... Мөбарәк шәһр-е Болгарга Килеп җиткән, тулып нарга, Кылып күп тәхкыйр айларга Золымлыкны гаян саздыр... Гадиләр һәр тарафдин күп Кылыч, мылтык илә күп туп Калага ягдырып атуп — Ватуп шәһри тәләф саздыр... Ләимнәрнең йөзе кара, Ничек тупка кулы бара Атарга шәһре Болгара, Ничә әбрар мәкам саздыр?! Янә Болгарда күп әхъяр Карап торганда егълап зар, Нә йөз берлә карап хунхар, Нә кул берлә кыйвам саздыр?! Чөн ул шайтан эшен итмам Итеп кылган сөрүрен там, Ки куркып шәрредән һәр гам Биначар ихтирам саздыр... Карап яткан каршы җирдә, Халыкны куймаган бер дә. Сөреп куйган ерак җиргә. Мәкаме чөн хәрам саздыр... Риҗалене кырып салмыш, Хатынларын әсир алмыш, Тәмам Болгар янып калмыш, Иман әһле фиган саздыр... Шу дәм Болгар күреп хәсрәт, Таралып һәм кылып һиҗрәт. Нә михнәт күрде, нә гыйбрәт. Иман әһле һаман саздыр... #منابع

Борынгы шигъри сәнгатебезнең онытылган үзенчәлекләре:

Мухаммад-ʻАли Чукри уделял пристальное внимание технической стороне поэзии. Языки мусульманских тюркских народов в большинстве своём не имеют долгих гласных, поэтому доведённая до совершенства арабскими и персидскими поэтами ритмическая система ‘аруд (عروض), построенная на чередовании долгих и кратких слогов, была приспособлена к тюркским языкам за счёт создания сложной системы приравниваний: открытые слоги считаются краткими, закрытые – долгими, арабские и персидские заимствования сохраняют исконную долготу и краткость. Мастерство поэта включало в себя, в том числе умение создавать соответствующие нормам ‘аруда и одновременно звучащие живо строки и требовало не только таланта, но и изощрённых расчётов. Мухаммад-ʻАли Чукри владел этой техникой достаточно хорошо, его стихи можно прочитать без запинок. Классическая арабская, персидская и ориентирующаяся на них тюркская поэзия базируется на строгих формах строфы с чётко определёнными схемами рифмовки. Мухаммад-ʻАли Чукри и здесь достиг большого мастерства. Его излюбленными приёмами было создание касыд, в которых рифмовались не только концы бейтов, но и четверти внутри них, то есть получалась касыда, каждый бейт которой представлял строфу мурабба‘. Поверх филигранно сложной рифмовки ложился тауших – актростих. Именно так написан opus magnum поэта – агиографический справочник «Знамёна предводителя». Начальные строки бейтов в поэмах Мухаммада-ʻАли Чукри обычно представляют собой его подпись, имя того, кому посвящено произведение или содержат важные даты, зашифрованные в численных значениях букв.

Зайцев И.В. «Мы дадим прочесть тебе, и ты не забудешь!» (Коран, 87: 6). Рассказ о казанском хане и ловком везире // Золотоордынское обозрение. 2023. Т. 11, № 4. С. 840.