World Zoroastrian NEWS

سخن پایانی آیین بزرگداشت فروهرهای نیکان یکی از زیباترین جلوه‌های پیوند میان زندگان و درگذشتگان در سنت زرتشتی است. ریشه این باور را می‌توان در فَرَوَردین‌یشت (Frawardīn Yašt) و بخش مربوط به هَمَسپَت‌مَئیدَیه (Hamaspaθmaēdaya) دنبال کرد؛ جایی که از آمدن فروهرهای نیکان به جایگاه زندگان، نیایش آنان و پیشکش خوراک و پوشاک سخن گفته شده است. این سنت در دوره‌های بعد در قالب فَرَوَردیگان (Frawardīgān) ادامه یافت و در میان پارسیان هند با نام مُکتاد (Muktād) شناخته شد. در کنار آن، آیین‌هایی مانند فَرُخشی (Farōḵši) نیز برای بزرگداشت درگذشتگان و خواندن فروردین‌یشت و تقدیس پیشکش‌ها شکل گرفتند. در این میان باید همواره یک تفاوت علمی را حفظ کرد: فروهر (fravaši) و روان (urvan) در اصل یک مفهوم نیستند؛ اگرچه در تاریخ دین زرتشتی به یکدیگر نزدیک و در سنت‌های بعدی تا اندازه‌ای درهم‌آمیخته‌اند. به همین دلیل، هنگامی که زرتشتیان در روزهای مکتاد یا فروردیگان برای درگذشتگان خود نیایش می‌کنند، گل می‌گذارند، آیین برگزار می‌کنند و نام نیاکان خود را زنده نگه می‌دارند، این رفتار را باید در چارچوب یک سنت بسیار کهن فهمید؛ سنتی که مرگ را پایان پیوند میان نسل‌ها نمی‌داند. نیکان از یاد نمی‌روند. نام آنان در نیایش زنده می‌ماند، یاد آنان در دل خانواده ادامه پیدا می‌کند و میراث آنان در کردار نسل‌های پس از ایشان باقی می‌ماند. شاید از همین روست که آیین فروردیگان، با همه دگرگونی‌هایی که در طول زمان پیدا کرده، هنوز برای زرتشتیان معنایی عمیق دارد: گذشته اگر با نیکی زیسته شده باشد، در زندگی امروز و فردای ما همچنان حضور خواهد داشت. منابع Mary Boyce, “FRAVAŠI”، Encyclopaedia Iranica، جلد X، بخش ۲، صص. ۱۹۵–۱۹۹. Mary Boyce, “FRAWARDĪN YAŠT”، Encyclopaedia Iranica، جلد X، بخش ۲، صص. ۱۹۹–۲۰۱. William W. Malandra, “FRAWARDĪGĀN”، Encyclopaedia Iranica، جلد X، بخش ۲، ص. ۱۹۹. Firoze M. P. Kotwal & Mary Boyce, “FARŌḴŠI”، Encyclopaedia Iranica. Maneck Fardoonji Kanga, “ĀFRĪNAGĀN”، Encyclopaedia Iranica، جلد I، ص. ۵۸۱. Encyclopaedia Iranica, “DRŌN”، درباره آیین‌های درون و کاربرد آن در مراسم مربوط به فروهرها. J. J. Modi, The Religious Ceremonies and Customs of the Parsees, Bombay، 1922؛ از منابع کلاسیک درباره آیین‌های پارسیان. Mary Boyce, A Persian Stronghold of Zoroastrianism, Oxford، 1977؛ به‌ویژه بخش مربوط به آیین‌های فروردیگان در میان زرتشتیان ایران.

در میان آیین‌های زرتشتی، دَرون (Drōn) نیز در برخی مراسم مربوط به فروهرها جایگاه دارد. ایرانیکا گزارش می‌کند که نوعی Yašt ī Drōn برای فروهرها اجرا می‌شده و این خدمت در دوره فروردیگان نیز انجام می‌گرفته است. همچنین این آیین در شب پیش از پایان سومین شب پس از مرگ یک زرتشتی نیز در ارتباط با فروهرها اجرا می‌شده است. بنابراین آیین‌های مربوط به درگذشتگان دارای ساختار پیچیده‌ای بوده‌اند و شناخت آنها نیازمند تفکیک نام و کارکرد هر مراسم است. آیا این آیین «پرستش مردگان» است؟ خیر. توصیف فروردیگان یا مکتاد به عنوان «پرستش مردگان» برداشت درستی از سنت زرتشتی نیست. در این آیین‌ها، نیاکان مورد بزرگداشت، نیایش و یادکرد قرار می‌گیرند و فروهرهای نیکان به عنوان نیروهای مینوی و یاری‌رسان مورد ستایش قرار می‌گیرند. در فروردین‌یشت، آنان در چارچوب جهان‌بینی زرتشتی و در پیوند با اشه و نیروهای نیک معرفی می‌شوند. از این رو، بهتر است درباره این آیین‌ها از واژه‌هایی مانند: نیایش، بزرگداشت، یادکرد، پیشکش و مهمان‌نوازی آیینی استفاده کنیم، نه «پرستش مردگان». فروردیگان و مفهوم نیکان در فروردین‌یشت، بخش مهمی از فروهرها با اَشَوَن (ašavan)، یعنی پیروان اشه و انسان‌های راست‌کردار، پیوند دارند. این نکته مهم است. بزرگداشت نیاکان تنها به دلیل رابطه خونی نیست؛ مفهوم «نیکان» بار اخلاقی نیز دارد. انسانی که زندگی خود را با راستی، نیکی و سازندگی گذرانده، پس از مرگ نیز از راه یاد و آیین در جامعه حضور معنوی خود را حفظ می‌کند. به همین دلیل، فروردیگان را می‌توان آیینی دانست که اخلاق، حافظه خانوادگی و دین را به یکدیگر پیوند می‌دهد. فروهر و تداوم زندگی فروردیگان در عین آنکه آیینی برای درگذشتگان است، تنها درباره مرگ نیست. انسان امروز وارث نسل‌های پیشین است. زبان، فرهنگ، دانش، خانواده، آیین و بسیاری از ارزش‌هایی که در اختیار اوست، از کسانی به او رسیده که پیش از وی زندگی کرده‌اند. یاد نیکان بنابراین تنها یک احساس شخصی نیست؛ بلکه نوعی شناخت ریشه‌های خود و مسئولیت در برابر آینده است. از این نگاه، فروردیگان می‌پرسد: ما از نیاکان خود چه آموخته‌ایم؟ چه چیزی را باید حفظ کنیم؟ و چه چیزی را باید برای نسل‌های آینده باقی بگذاریم؟ در این معنا، آیین فروهرها تنها رو به گذشته ندارد؛ رو به آینده نیز دارد. پارسیان هند و مکتاد این سنت در میان پارسیان هند با قدرت ادامه یافته است. Muktād نام رایج این دوره آیینی در جامعه پارسی است و در بسیاری از خانواده‌ها با نیایش درگذشتگان، گل‌آرایی و اجرای آیین‌های دینی همراه می‌شود. بر اساس پژوهش ایرانیکا، در میان پارسیان، مدت مکتاد می‌تواند با سنت‌های مختلف تفاوت داشته باشد و برخی گروه‌ها دوره‌ای طولانی‌تر از ده روز را رعایت می‌کنند. این تفاوت‌ها نشان‌دهنده زنده بودن سنت است، نه از میان رفتن آن. هر جامعه، بخشی از میراث آیینی خود را با شرایط تاریخی و گاهشماری خود ادامه داده است. فَرَوَردین‌یشت؛ از متن مقدس تا آیین زنده یکی از نکات بسیار ارزشمند در این سنت آن است که فروردین‌یشت فقط یک متن تاریخی نیست. این یشت قرن‌ها در آیین‌های زرتشتی خوانده شده و همچنان در مراسم مربوط به فروهرها و درگذشتگان کاربرد دارد. از این رو، میان متن اوستایی و زندگی دینی امروز زرتشتیان پیوندی مستقیم وجود دارد. همین تداوم است که فروردیگان را از یک موضوع صرفاً تاریخی جدا می‌کند. تفاوت میان سنت اوستایی و سنت‌های امروزی در بررسی این موضوع نباید تصور کنیم که آیین امروز دقیقاً همان آیین هزاران سال پیش است. سنت‌های دینی در طول زمان دگرگون می‌شوند. نام‌ها، مدت برگزاری، خوراک‌ها، شیوه اجرای آیین و حتی برداشت مردم از برخی مفاهیم ممکن است تغییر کند. اما در این مورد، شواهد تاریخی نشان می‌دهد که هسته اصلی باور ــ یعنی بزرگداشت فروهرهای نیکان و ارتباط آنان با زندگان در پایان سال و در مراسم یادبود ــ ریشه‌ای بسیار کهن دارد. از همین رو، باید میان اصل باستانی آیین و شکل امروزی اجرای آن تفاوت گذاشت. فروهرها؛ پیوند میان نسل‌ها اگر بخواهیم معنای عمیق‌تر این آیین را در یک جمله بیان کنیم، می‌توان گفت: فروهرهای نیکان در این سنت، یادآور پیوند میان گذشته، حال و آینده‌اند. نیاکان از زندگی رفته‌اند، اما اثر آنان در زندگی زندگان باقی است. خانه‌ای که ساخته‌اند، فرهنگی که منتقل کرده‌اند، دانشی که آموخته‌اند، فرزندانی که پرورش داده‌اند و نیکی‌هایی که انجام داده‌اند، بخشی از میراثی است که به نسل بعد رسیده است. پس یاد آنان تنها یاد مرگ نیست؛ یاد زندگی و اثر زندگی است.

بر اساس پژوهش ویلیام مالاندرا در Encyclopaedia Iranica، این جشن به دو بخش پنج‌روزه تقسیم می‌شود: پنج روز نخست که «پنج کوچک» نامیده می‌شود، و پنج روز دوم که پنج روز افزوده یا گاهانی سال است و «پنج بزرگ» نیز نامیده می‌شود. در میان زرتشتیان ایران، کل این دوره گاه پَنجی نامیده می‌شود و در میان پارسیان هند واژه مُکتاد (Muktād) کاربرد گسترده‌ای دارد. در برخی سنت‌های پارسی، دوره مکتاد حتی تا هجده روز نیز امتداد یافته است. این تفاوت‌ها تا اندازه‌ای به تفاوت گاهشماری‌های زرتشتی و سنت‌های محلی مربوط می‌شود. اما در همه این شکل‌ها، هدف اصلی یکی است: بزرگداشت نیاکان و فروهرهای آنان با نیایش و آیین‌های دینی. «بازگشت» فروهرها به چه معناست؟ در سنت مربوط به فَرَوَردیگان، گفته می‌شود فروهرهای نیکان در پایان سال به سوی جایگاه‌های پیشین خود می‌آیند. این بازگشت را نباید به معنای بازگشت جسمانی یا تناسخ دانست. سخن از حضور مینوی است؛ حضوری که در جهان‌بینی زرتشتی با نیایش و آیین دینی برقرار می‌شود. منبع اصلی این تصور، همان بخش از فروردین‌یشت است که آمدن فروهرهای نیکان به جایگاه زندگان و بهره‌مندی آنان از نیایش و پیشکش را توصیف می‌کند. در نتیجه، عبارت «خوشامدگویی به فروهرها» اگر با این توضیح همراه باشد، تعبیر مناسبی برای بیان ساده این سنت است؛ اما نباید آن را با بازگشت جسمانی درگذشتگان اشتباه گرفت. خانه؛ جایگاه حضور نیاکان یکی از زیباترین جنبه‌های فروردیگان، مفهوم مهمان‌نوازی از نیاکان است. در باور سنتی، فروهرهای نیکان در این روزها به جایگاه‌های پیشین خود بازمی‌گردند. از همین رو، خانه و محل زندگی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. پاکیزگی، آماده کردن جایگاه آیینی، گل، آب، خوراک و نیایش، در سنت‌های گوناگون زرتشتی با این دوره پیوند یافته است. این آیین در واقع نوعی «مهمانی مینوی» است؛ زندگان خود را برای حضور نیاکان آماده می‌کنند و با نیایش و پیشکش از آنان استقبال می‌کنند. ایرانیکا نیز در توضیح فروردیگان، از آیین مهمان‌نوازی در خانه نسبت به روان نیاکان درگذشته به عنوان هدف بنیادی این جشن یاد می‌کند. نیایش و پیشکش در فروردیگان، نیایش و پیشکش جایگاه مهمی دارند. در فروردین‌یشت آمده است که فروهرهای نیکان برای آن می‌آیند که نیایش شوند و از پیشکش‌های خوراک و پوشاک بهره‌مند گردند. این مفهوم در سنت‌های آیینی بعدی نیز ادامه یافته است. از جمله آیین‌های مرتبط با درگذشتگان، مراسمی است که در منابع علمی با نام Farōḵši ثبت شده است. فَرُخشی / Farōḵši در Encyclopaedia Iranica، FARŌḴŠI نام یک مراسم زرتشتی برای درگذشتگان معرفی شده است. این مراسم با خواندن Frawardīn Yašt همراه است و در آن برای روان‌ها و فروهرهای نیکان نیایش و پیشکش‌های آیینی انجام می‌شود. این نام را نباید بدون صورت اصلی لاتین به شکل مبهم «فروکشی» نوشت. همچنین نباید آن را با خودِ Frawardīgān یکی دانست. Frawardīgān نام جشن ده‌روزه پایان سال است؛ در حالی که Farōḵši نام یک آیین مشخص برای درگذشتگان است که محور آن خواندن فروردین‌یشت و تقدیس پیشکش‌هاست. در سنت ایرانی، صورت Farošīn و در برخی گویش‌های زرتشتی ایران صورت Parošīn نیز برای این آیین گزارش شده است. بنابراین در یک نوشته پژوهشی بهتر است این اصطلاح را به صورت: فَرُخشی (Farōḵši) یا، اگر بخواهیم از ابهام دوری کنیم: آیین فَرُخشی (Farōḵši)، آیین بزرگداشت درگذشتگان بنویسیم. فَرُخشی در آیین‌های یادبود فَرُخشی تنها به فروردیگان محدود نبوده است. بر اساس گزارش ایرانیکا، در Saddar Bondaheš برای اجرای این آیین در روزهای یادبود درگذشتگان نیز دستورهایی آمده است. در این مراسم، انواع خوراک‌ها به عنوان پیشکش آماده می‌شد تا فروهرها و روان‌های نیکان از آن بهره‌مند شوند. این نکته نشان می‌دهد که سنت بزرگداشت درگذشتگان در جامعه زرتشتی فقط یک جشن سالانه نبوده، بلکه در مناسبت‌های مربوط به یادبود فرد درگذشته نیز آیین‌های مشخصی داشته است. اَفرینگان و آیین‌های مربوط به درگذشتگان یکی دیگر از اصطلاحات مهم در این زمینه اَفرینگان (Āfrīnagān) است. اَفرینگان یکی از خدمات آیینی زرتشتی و همچنین نام نیایش‌های اوستایی همراه با آن است. در توضیح ایرانیکا، در کنار اَفرینگان، از Farōḵši و Stōm نیز به عنوان خدمات آیینی مرتبط با درگذشتگان نام برده شده است. این موضوع نشان می‌دهد که آیین‌های مربوط به نیاکان، مجموعه‌ای از مراسم و نیایش‌های مختلف بوده‌اند و نباید همه آنها را با نام واحدی معرفی کرد. دَرون و آیین فروهرها

فروهرهای نیکان؛ آیین نیایش و استقبال از درگذشتگان در سنت زرتشتی از فَرَوَردین‌یشت (Frawardīn Yašt) و هَمَسپَت‌مَئیدَیه (Hamaspaθmaēdaya) تا فَرَوَردیگان (Frawardīgān) و مُکتاد (Muktād) در سنت زرتشتی، یاد درگذشتگان تنها به سوگواری و یادآوری خاطرات آنان محدود نمی‌شود. در بخش مهمی از آیین‌های کهن زرتشتی، میان زندگان و نیاکان پیوندی مینوی برقرار است؛ پیوندی که با نیایش، آیین، پیشکش و یادکرد نیکان پاس داشته می‌شود. یکی از روشن‌ترین جلوه‌های این باور را باید در فَرَوَردیگان (Frawardīgān) جست‌وجو کرد؛ آیینی که در پایان سال زرتشتی برگزار می‌شود و در میان پارسیان هند با نام مُکتاد (Muktād) نیز شناخته شده است. این آیین ریشه‌ای بسیار کهن دارد و مهم‌ترین شواهد آن در فَرَوَردین‌یشت (Frawardīn Yašt) دیده می‌شود؛ سیزدهمین یشت اوستا که به فروهرها اختصاص دارد و یکی از مهم‌ترین متون آیینی درباره آنان است. در این یشت، در بخشی از متن، فروهرهای نیکان در پیوند با آیین هَمَسپَت‌مَئیدَیه (Hamaspaθmaēdaya) به جایگاه‌های زندگان بازمی‌گردند و خواهان نیایش و پیشکش هستند. همین بخش از اوستا یکی از مهم‌ترین سرچشمه‌های شناخت سنت فروردیگان است. فروهر چیست؟ پیش از آنکه از «بازگشت فروهرها» سخن بگوییم، باید به یک نکته بسیار مهم توجه کنیم: فروهر و روان، از نظر مفهومی دقیقاً یکسان نیستند. واژه اوستایی fravaši، که در فارسی به صورت «فروشی/فروهر» و در صورت‌های تاریخی دیگر نیز آمده، مفهومی مینوی و پیچیده دارد. در پژوهش مری بویس در Encyclopaedia Iranica، fravaši به عنوان موجودی نیرومند و مینوی معرفی شده که در مراحل آغازین تحول دین زرتشتی با مفهوم urvan، یعنی روان انسان، درآمیخته است. این دوگانگی در خود فروردین‌یشت نیز دیده می‌شود. در بخش‌هایی از یشت، فروهرها نیروهایی مینوی و یاری‌رسان هستند؛ اما در بخش‌های دیگری، پیوند آنان با روان درگذشتگان آشکار می‌شود. حتی در پایان یشت، urvan و fravaši در کنار یکدیگر و به عنوان دو مفهوم متمایز ذکر شده‌اند. بنابراین، از نظر پژوهشی بهتر است نگوییم: «فروهر همان روح مرده است.» بلکه دقیق‌تر است بگوییم: فروهر مفهومی مینوی در اندیشه زرتشتی است که در تحول تاریخی این دین با روان درگذشتگان پیوند بسیار نزدیکی یافته و در آیین‌های مربوط به نیاکان، به‌ویژه فروردیگان، جایگاهی مهم پیدا کرده است. این دقت واژگانی اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که باور زرتشتی را بدون ساده‌سازی و یکی دانستن مفاهیم متفاوت بررسی می‌کنیم. فَرَوَردین‌یشت؛ مهم‌ترین متن درباره فروهرها مهم‌ترین متن اوستایی درباره فروهرها فَرَوَردین‌یشت (Frawardīn Yašt)، یشت سیزدهم اوستاست. این یشت با ۱۵۸ بند طولانی‌ترین یشت اوستا و یکی از هشت یشت بزرگ به شمار می‌رود. همچنین از پرکاربردترین یشت‌ها در سنت نیایشی زرتشتی بوده و در آیین‌های مربوط به درگذشتگان نیز خوانده شده است. در سراسر این یشت، فروهرهای نیکان ستوده می‌شوند. عبارت اصلیِ تکرارشونده در آن، ستایش فروهرهای نیک، نیرومند و بخشنده اشونان است. در این متن، فروهرها نیروهایی منفعل و بی‌اثر نیستند؛ بلکه در جایگاه نیروهای مینوی یاری‌رسان و پشتیبان ظاهر می‌شوند. در بندهای مختلف، آنان با پیروزی، پاسداری، یاری‌رسانی و حتی حفظ زندگی و باروری جهان پیوند دارند. از این رو، مفهوم فروهر بسیار گسترده‌تر از تعبیر ساده «روح مردگان» است. هَمَسپَت‌مَئیدَیه؛ پیوند با پایان سال یکی از مهم‌ترین بخش‌های فروردین‌یشت، بندهای ۴۹ تا ۵۲ است. در این بخش، فروهرها در نقشی متفاوت ظاهر می‌شوند: آنان به جایگاه‌های پیشین خود بازمی‌گردند. این بازگشت با هَمَسپَت‌مَئیدَیه (Hamaspaθmaēdaya) پیوند دارد؛ آیینی که در پایان سال برگزار می‌شده و بعدها با شکل گسترده‌تر فَرَوَردیگان (Frawardīgān) پیوند پیدا کرده است. در این بخش از یشت، فروهرهای نیکان به خانه‌ها و جایگاه‌های خود می‌آیند تا مورد نیایش قرار گیرند و از پیشکش‌های خوراک و پوشاک بهره‌مند شوند؛ و در برابر، برای زندگان برکت و یاری به همراه می‌آورند. این بخش از اوستا یکی از مهم‌ترین سرچشمه‌های تاریخی برای مفهوم «استقبال از فروهرهای نیاکان» در سنت زرتشتی است. بنابراین اگر در تصویری از جامعه زرتشتی امروز، خانواده‌ها را در حال نیایش، آماده‌سازی جایگاه آیینی و بزرگداشت فروهرهای نیاکان می‌بینیم، این سنت را می‌توان در لایه‌های بسیار کهن فرهنگ زرتشتی دنبال کرد. فَرَوَردیگان؛ جشن بزرگداشت فروهرها و درگذشتگان فَرَوَردیگان (Frawardīgān) نام جشن ده‌روزه‌ای است که در پایان سال زرتشتی برگزار می‌شود.

در سال‌های پیش از مرمت، وضعیت ساختمان آتشکده آماریا بسیار نامناسب شده بود. نفوذ آب، رویش گیاهان در شکاف‌های دیوار، آسیب دیدن تیرها و پنجره‌ها، ریزش بخش‌هایی از گچ و فرسودگی فضای داخلی، بنا را در شرایط دشواری قرار داده بود. در سال ۲۰۲۰، با کمک مالی چشمگیر سونو بوهری‌والا ، روند مرمت جدی‌تر شد. بر اساس گزارش Parsi Times، مبلغ ۳۸ لک روپیه برای بازسازی اختصاص یافت و عملیات مرمت در سال ۲۰۲۱ به بازگشت بنا به وضعیت مناسب‌تر کمک کرد. این بخش از تاریخ آتشکده شاید به اندازه سال تأسیس آن مشهور نباشد، اما از نظر حفظ میراث زرتشتی اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد یک بنای دینی تنها با ساختن آن برای یک نسل باقی نمی‌ماند، بلکه به مراقبت نسل‌های بعدی نیاز دارد. پیوندی با دَستورجی کوکدارو آتشکده سودآواتر والا برای گروهی از زرتشتیان اهمیت دیگری نیز دارد. بر اساس گزارش سال ۲۰۲۶ Parsi Times، این آتشکده با یاد و احترام به پاک دَستورجی کوکدارو پیوند ویژه‌ای دارد و زرتشتیانی از نقاط گوناگون جهان برای نیایش و طلب برآورده شدن خواسته‌های نیک خود به این مکان می‌آیند. از این دیدگاه، آتشکده تنها یک اثر معماری تاریخی نیست؛ بلکه برای بخشی از جامعه زرتشتی هنوز یک مکان زنده و مورد مراجعه برای نیایش است. ۱۵۲ سال؛ از یک خانواده نیکوکار تا یک میراث زنده آتشکده جمشیدجی دادابهای آماریا نمونه‌ای از میراثی است که سه دوره را به یکدیگر پیوند می‌دهد: نخست، دوره شکل‌گیری جامعه قدرتمند اقتصادی و اجتماعی زرتشتیان بمبئی در سده نوزدهم؛ دوم، دوره‌ای که آتشکده‌ها و نهادهای نیکوکاری نقش مهمی در حفظ هویت دینی و اجتماعی جامعه زرتشتی داشتند؛ و سوم، روزگار کنونی که حفظ همین بناها نیازمند توجه، مرمت، پشتیبانی و مشارکت نسل جدید است. از سال ۱۸۷۴ تا ۲۰۲۶، ۱۵۲ سال گذشته است؛ اما ارزش واقعی این تاریخ تنها در عدد آن نیست. اهمیت آن در این است که یک نهاد دینی توانسته است از یک قرن و نیم دگرگونی‌های اجتماعی، اقتصادی و شهری بمبئی عبور کند و همچنان جایگاهی برای نیایش زرتشتیان داشته باشد. آتشکده سودآواتر والا یادآور نام خانواده‌ای است که بخشی از دارایی و توان خود را به ساخت و پشتیبانی از یک نهاد دینی اختصاص دادند؛ و همچنین یادآور این حقیقت است که میراث زرتشتی زمانی زنده می‌ماند که نسل‌های بعدی آن را بشناسند، از آن نگهداری کنند و تاریخش را درست روایت کنند. ۱۵۲ سالگی آتشکده جمشیدجی دادابهای آماریا، تنها سالگرد یک بنا نیست؛ سالگرد ۱۵۲ سال پیوند نیایش، نیکوکاری، هویت و فرهنگ زرتشتی در شهر بمبئی است. منابع 1. Parsi Times, “Sodawaterwalla Agiary Celebrates 152 Glorious Years”, September 2026. 2. Parsi Times, “Donor’s Magnanimity Restores Sodawaterwalla Agiary To Its Former Glory”, September 2021. 3. Parsiana, “Amaria Agiary’s 150th”, September 2024. این گزارش درباره ۱۵۰مین سالگرد، جَشَن و تاریخ تقدیس آتش اطلاعات مهمی ارائه می‌کند. 4. Free Press Journal, “Mumbai: Marine Line's Sodawaterwala Agiary Commemorates 150th Anniversary…”, September 2024. 5. فهرست آتشکده‌های بمبئی؛ اطلاعات مربوط به نام آتشکده و تاریخ تقدیس آتش در ۶ اکتبر ۱۸۸۴. 6. Heritage Institute, “Zoroastrian Places of Worship”، معرفی آتشکده جمشیدجی دادابهای آماریا و تاریخ تقدیس آتش. https://t.me/newswz

۱۵۲ سال نیایش و پاسداری از آتش؛ داستان آتشکده جمشیدجی دادابهای آماریا در بمبئی در یکی از بخش‌های تاریخی شهر بمبئی، در نزدیکی مارین‌لاینز، آتشکده‌ای زرتشتی قرار دارد که نام رسمی آن آتشکده جمشیدجی دادابهای آماریا است و در میان زرتشتیان بیشتر با نام آتشکده سودآواتر والا (Sodawaterwalla Agiary) شناخته می‌شود این آتشکده در سال ۱۸۷۴ میلادی به کوشش و نیکوکاری خاندان آماریا بنیان گذاشته شد و در سال ۲۰۲۶، صد و پنجاه‌ودومین سالگرد خود را پشت سر گذاشت. در ۲ سپتامبر ۲۰۲۶، هم‌زمان با روز فروردین از ماه فروردین در گاهشماری زرتشتی، دو جَشَن در این آتشکده برگزار شد و گروهی از زرتشتیان برای نیایش و گرامیداشت این سالگرد گرد هم آمدند. از دادگاه آب‌گازدار تا بنای دینی نام «سودآواتر والا» یادگاری از پیشینه اقتصادی خاندان آماریاست. گزارش‌های موجود نشان می‌دهد که این خاندان با فعالیت در زمینه تولید و فروش آب گازدار شناخته می‌شدند و از توان اقتصادی خود برای امور نیکوکارانه و ساخت بناهای عمومی و مذهبی بهره گرفتند. در منابع امروزی، از جمشیدجی دادابهای آماریا به عنوان بنیان‌گذار آتشکده یاد شده است. نام او همچنان در عنوان رسمی بنا باقی مانده، هرچند بخش مهمی از جزئیات زندگی و فعالیت‌های خاندان آماریا در گذر زمان از حافظه مکتوب جامعه زرتشتی بمبئی دور شده است. گزارش سال ۲۰۲۴ نیز تأکید می‌کند که اطلاعات دقیق درباره تاریخ این خاندان امروز بسیار محدود است. از همین رو، تاریخ این آتشکده تنها تاریخ یک ساختمان نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ نقش‌آفرینی بازرگانان و نیکوکاران زرتشتی در شکل‌گیری جامعه شهری بمبئی در سده نوزدهم است. ۱۸۷۴؛ آغاز بنا، ۱۸۸۴؛ تقدیس آتش در بررسی تاریخ آتشکده باید میان دو تاریخ تفاوت گذاشت. آتشکده در سال ۱۸۷۴ بنیان گذاشته شد، اما آتش مقدس آن در ۶ اکتبر ۱۸۸۴ تقدیس و در جایگاه خود قرار گرفت. برخی منابع زرتشتی نیز تاریخ تقدیس آتش را در روز فروردین از ماه فروردین، سال ۱۲۵۴ یزدگردی ثبت کرده‌اند. این فاصله ده‌ساله اهمیت دارد؛ زیرا نشان می‌دهد تاریخ ساختمان و تاریخ تقدیس آتش الزاماً یکسان نیستند. در نوشته‌های عمومی، گاهی این دو تاریخ با یکدیگر آمیخته می‌شوند و همین امر سبب ایجاد اشتباه در محاسبه سالگردها شده است. بنابراین هنگامی که از ۱۵۲ سالگی آتشکده سخن می‌گوییم، منظور سالگرد بنیان‌گذاری آن در ۱۸۷۴ است، در حالی که آتش مقدس آن در سال ۱۸۸۴ تقدیس شده است. جایگاه آتشکده در جامعه زرتشتی بمبئی بمبئی در سده‌های نوزدهم و بیستم یکی از مهم‌ترین مراکز زندگی اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی پارسیان هند بود. در همین دوران، آتشکده‌های متعددی در نقاط گوناگون شهر ساخته شدند و بخشی از نیازهای دینی جامعه رو به رشد زرتشتی را پاسخ دادند. آتشکده آماریا نیز در همین بستر تاریخی شکل گرفت. امروز این بنا در شمار بناهای میراثی شهر قرار دارد و به عنوان یک ساختمان میراثی درجه دوم ثبت شده است. این بنا همچنین یادآور دوره‌ای است که خانواده‌های ثروتمند زرتشتی، افزون بر فعالیت‌های اقتصادی، در ساخت آتشکده‌ها، خانه‌های مسکونی، درمانگاه‌ها، مدرسه‌ها، استراحتگاه‌ها و دیگر نهادهای اجتماعی مشارکت می‌کردند. پیوند خاندان آماریا با اودوادا یکی از نکات جالب در تاریخ خاندان آماریا، پیوند آنان با شهر مقدس اودوادا در گجرات است. منابع معاصر گزارش کرده‌اند که خاندان آماریا با ساخت سودآواتر والا دارام‌شالا در اودوادا نیز ارتباط داشته‌اند؛ مکانی که برای زرتشتیانی که برای زیارت آتش ورهرام ایرانشاه به اودوادا می‌آمدند، اهمیت داشته است. این موضوع نشان می‌دهد که فعالیت نیکوکارانه خاندان آماریا تنها به بمبئی محدود نبوده و با یکی از مهم‌ترین مراکز زیارتی زرتشتیان هند نیز پیوند داشته است. روز فروردین و یاد روان و فروهر درگذشتگان انتخاب روز برگزاری سالگرد آتشکده نیز قابل توجه است. آتشکده آماریا در روز فروردین از ماه فروردین سالگرد خود را برگزار می‌کند؛ روزی که در سنت زرتشتی با بزرگداشت فروهرها و یاد درگذشتگان پیوند دارد. در مراسم ۱۵۲مین سالگرد در سال ۲۰۲۶، دو جَشَن برگزار شد. جَشَن صبحگاهی را اَر. اَرزَن کارَنجیا و جَشَن عصرگاهی را پَنتاکی اَر. پرویز کارَنجیا برگزار کردند. در این مراسم درباره پیشینه آتشکده و اهمیت یادکرد و نیایش برای فروهرها، به‌ویژه در فروردین‌پرست، سخن گفته شد. به این ترتیب، سالگرد آتشکده تنها بزرگداشت یک ساختمان تاریخی نیست؛ بلکه با مفهوم یادآوری، نیایش و پاسداشت پیوند میان نسل‌های گذشته و امروز جامعه زرتشتی نیز همراه می‌شود. آتشکده‌ای که در آستانه فراموشی قرار گرفت ماندگاری یک بنای تاریخی همیشه به معنای سالم ماندن آن نیست.

به خشنودی اهورامزدا امروز به روز فیروز و فرخ روز مانتره‌سپند از ماه شهریور سال ۳۷۶۴ ترادادی مزدیسنا برابر با سه‌شنبه ۲۴ شهریورماه ۱۴۰۵ خورشیدی ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ ترسایی مانتره‌سپند ایزد مانتره‌سپند نام بیست‌ونهمین روز در گاهشمار ترادادی زرتشتیان است. نام این روز از «مانتره» و «سپنتَه» ساخته شده است. «مانتره» در زبان اوستایی به سخن اندیشه‌برانگیز و سخن مقدس و اثرگذار اشاره دارد و «سپنتَه» مفهومی چون افزاینده، نیک و مقدس را دربردارد. صورت اوستایی این نام Manthra Spenta است و در فارسی میانه صورت‌هایی مانند ماهراسپند و در فارسی نو صورت‌هایی چون ماراسپند و مانتره‌سپند برای آن دیده می‌شود. مانتره در فرهنگ مزدیسنا تنها یک واژه یا گفتار معمولی نیست؛ سخنی است که با اندیشه و آگاهی پیوند دارد و انسان را به سوی شناخت، راستی و نیکی رهنمون می‌شود. از همین رو نام این روز را می‌توان یادآور ارزش سخن خردمندانه و اندیشه‌برانگیز در زندگی دانست. گل مانتره‌سپند در بُندهِشن در فصل شانزدهم بُندهِشن، که به گیاهان و گل‌ها می‌پردازد، زعفران (کُرکُم) به مانتره‌سپند نسبت داده شده است. این فهرست از کهن‌ترین گزارش‌های ایرانی دربارهٔ پیوند گیاهان و گل‌ها با روزهای گاهشماری مزدیسناست. زعفران از دیرباز در فرهنگ‌های ایرانی و آسیایی گیاهی ارزشمند و خوشبو بوده و کاربردهای آیینی، دارویی و خوراکی داشته است. مانتره‌سپند ایزد بر همهٔ دوستداران فرهنگ ایران و آیین اشوزرتشت فرخنده باد.

‍ در سوگ بانو پروین بهمنی؛ یاد بانوی مهر ایریستَنام اوروانوُ یزَه مَئیدِه یا اشااونام فرَه وَشَه یوُ «روانِ درگذشتگان و فروهرهای اشوان را می‌ستاییم.» پروین بهمنی رفت... و گاهی رفتن یک انسان،فقط نشانی از یک جای خالی نیست؛ انگار بخشی از خاطرات خوب زندگی با او، از میان ما دور می‌شود. پروین تنها پنجاه و اندی سال زیست،اما آنچه از او در یادها باقی می‌ماند،شمار سال‌های زندگی‌اش نیست؛ مهر و محبتی است که به دیگران بخشید. کسانی که او را می‌شناختند، از مهربانی‌اش یاد خواهند کرد؛ از رفتاری که دل کسی را نمی‌آزرد، از محبت‌هایی که شاید ساده به نظر می‌رسیدند، اما برای کسی که آن را دریافت می‌کرد ارزش بسیار داشت. زندگی همیشه با سال‌های طولانی سنجیده نمی‌شود؛گاهی یک انسان در پنجاه سال آنقدر خاطره و محبت بر جای می‌گذاردکه نبودنش، تا ابد احساس می‌شود. امروز اگرچه پروین در میان ما نیست، اما خاطره‌اش در دل کسانی که دوستش داشتند با هر یادآوری دوباره زنده می‌شود. چه دشوار است پذیرفتن رفتن بانویی که هنوز برای عزیزانش جای خالی‌اش باورکردنی نیست. در برابر رفتن واژه‌ها کوتاه می‌آیند؛و ما می‌مانیم با خاطراتی که باید آنها را عزیز بداریم و نامی که با احترام از آن یاد کنیم. بانو پروین بهمنی، آرامش اهورایی بدرقه راهت؛ و فروهر پاکت، در روشنایی جاودانه باد. به روان و فروهر پاکش درود باد. یاد نیکت در دل دوستدارانت و مهرت در خاطره آنان جاودان. کانال تلگرامی اخبار زرتشتیان جهان

امروز، وقتی درباره تاریخ بانکداری هند، تأمین مالی صنعتی، رابطه دولت و بخش خصوصی یا شکل‌گیری اندیشه اقتصاد آزاد در هند سخن گفته می‌شود، نام A. D. Shroff همچنان در میان چهره‌های مهم این تاریخ دیده می‌شود. او کارخانه‌ای به نام خود برجای نگذاشت و دانشمند یک آزمایشگاه نبود؛ اما در ساختن اندیشه، نهاد و سازوکار مالی اقتصادی مشارکت کرد که هند مستقل در دهه‌های بعد بر پایه آن مسیر توسعه خود را دنبال کرد. از این دیدگاه، داستان اردشیر دارابشاه شروف داستان یک فرد ثروتمند نیست؛ داستان یک اندیشه‌ورز اقتصادی زرتشتی است که در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ هند، در بحث درباره آینده یک کشور و اقتصاد آن نقش داشت. منابع Sucheta Dalal, A. D. Shroff: Titan of Finance and Free Enterprise, Viking, 2000، 158 pages. Bakhtiar K. Dadabhoy, Barons of Banking: Glimpses of Indian Banking History, Random Business / Penguin Random House India, 2013. Tata Central Archives, “A.D. Shroff”, بخش Tata Luminaries؛ اطلاعات مربوط به تحصیلات، فعالیت مالی، همکاری با تاتا، برتون وودز، طرح بمبئی و فعالیت‌های اقتصادی شروف. Center for Financial Stability, Who Was at Bretton Woods؛ فهرست مستند اعضای هیئت‌های شرکت‌کننده در کنفرانس ۱۹۴۴ و ثبت نام A. D. Shroff در هیئت هند. Forum of Free Enterprise, منابع تاریخی مربوط به A. D. Shroff، کمیته شروف و تأسیس Forum of Free Enterprise. P. S. Lokanathan, Changing Structure of Industrial Finance, A. D. Shroff Memorial Trust, Bombay, 1969؛ ثبت‌شده در کتابخانه Gandhi Smriti Library. A. D. Shroff Memorial Trust، گزارش‌ها و یادبودهای مربوط به نقش شروف در توسعه صنعتی، بانکداری و اندیشه اقتصادی هند.

بنابراین شروف را نمی‌توان صرفاً «مخالف دخالت دولت» معرفی کرد. دیدگاه اقتصادی او پیچیده‌تر بود: دولت را در توسعه ضروری می‌دانست، اما با سلطه بیش از اندازه دولت بر فعالیت اقتصادی و محدود شدن ابتکار بخش خصوصی مخالف بود. بانکداری؛ از اندیشه تا ایجاد نهاد یکی از مهم‌ترین میراث‌های شروف، فعالیت او در عرصه بانکداری و تأمین مالی صنعتی بود. او در شکل‌گیری و توسعه Investment Corporation of India نقش داشت و بعدها در مدیریت بانک‌ها و شرکت‌های بزرگ مالی و بیمه‌ای نیز فعال بود. همچنین ریاست Bank of India و New India Assurance را بر عهده داشت. منابع آرشیوی تاتا و زندگی‌نامه او هر دو بر نقش گسترده وی در بانکداری، بیمه و تأمین مالی صنعتی تأکید دارند. اهمیت این فعالیت‌ها در آن بود که هند برای صنعتی شدن به چیزی بیش از کارخانه نیاز داشت؛ سرمایه بلندمدت، اعتبار، بانک و نهادهای مالی نیز ضروری بودند. شروف از کسانی بود که این مسئله را بسیار زود تشخیص داد. کمیته شروف و آینده تأمین مالی صنعت در سال ۱۹۵۳، بانک مرکزی هند، Reserve Bank of India، کمیته‌ای را برای بررسی تأمین مالی بخش خصوصی تشکیل داد و ریاست آن را به شروف سپرد. گزارش این کمیته بعدها به نام Shroff Committee شناخته شد. اهمیت این کمیته در بررسی راه‌های افزایش جریان اعتبار به بخش خصوصی و تأمین مالی توسعه صنعتی بود. منابع مربوط به تاریخ بانکداری هند، توصیه‌های این کمیته را از عوامل مؤثر در شکل‌گیری نهادهای مهم تأمین مالی صنعتی می‌دانند. این بخش از زندگی شروف شاید از حضور او در برتون وودز کمتر شناخته شده باشد، اما برای تاریخ اقتصادی هند اهمیت زیادی دارد؛ زیرا او از مرحله بحث نظری درباره اقتصاد به مرحله ساختن سازوکارهای تأمین مالی اقتصاد رسید. دفاع از اقتصاد آزاد پس از استقلال هند، سیاست اقتصادی دولت به سوی برنامه‌ریزی متمرکز و گسترش نقش دولت در اقتصاد حرکت کرد. شروف با بخشی از این مسیر موافق نبود. او اعتقاد داشت که توسعه اقتصادی بدون حضور فعال کارآفرینان، سرمایه خصوصی و رقابت دشوار خواهد بود. به همین دلیل در سال ۱۹۵۶ Forum of Free Enterprise را تأسیس کرد؛ نهادی غیرحزبی که هدفش آموزش عمومی درباره اقتصاد، آزادی اقتصادی و رابطه آن با نظام دموکراتیک بود. این اقدام نشان می‌دهد که شروف در سال‌های پایانی زندگی خود دیگر فقط یک بانکدار یا مدیر اقتصادی نبود؛ او به مروج یک اندیشه اقتصادی تبدیل شده بود. البته نگاه او را باید در فضای سیاسی و اقتصادی هند دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ بررسی کرد و نباید دیدگاه‌های او را عیناً با سیاست‌های اقتصادی چند دهه بعد یکی دانست. مردی که زودتر از زمان خود درباره اقتصاد سخن گفت یکی از دلایل اهمیت شروف برای تاریخ اقتصادی هند این است که برخی از موضوعاتی که او بر آنها تأکید می‌کرد، دهه‌ها بعد دوباره به موضوع بحث جدی در اقتصاد هند تبدیل شدند. زندگی‌نامه مستقل او، نوشته Sucheta Dalal، که در سال ۲۰۰۰ با عنوان A. D. Shroff: Titan of Finance and Free Enterprise منتشر شد، زندگی او را در چارچوب تحول بانکداری، صنعت، اقتصاد و سیاست اقتصادی هند بررسی می‌کند. این کتاب ۱۵۸ صفحه دارد و توسط Viking منتشر شده است. همچنین کتاب Barons of Banking نوشته Bakhtiar K. Dadabhoy، که در سال ۲۰۱۳ منتشر شد، شروف را در کنار چند تن از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ بانکداری هند بررسی کرده است. یک زرتشتی پارسی در تاریخ اقتصاد هند شروف در منابع مربوط به چهره‌های برجسته پارسیان هند به عنوان یک اقتصاددان و بانکدار زرتشتی پارسی شناخته شده است. منابع زرتشتی نیز نام او را در میان چهره‌های برجسته پارسیان هند آورده‌اند. اما ارزش زندگی او فقط در وابستگی دینی یا اجتماعی‌اش خلاصه نمی‌شود. اهمیت واقعی شروف در این است که در دوره‌ای که هند از اقتصاد استعماری به سوی استقلال سیاسی و سپس ساختن یک اقتصاد ملی حرکت می‌کرد، او در چند نقطه تعیین‌کننده حضور داشت: در برنامه‌ریزی اقتصادی پیش از استقلال، در کنفرانس برتون وودز، در طرح بمبئی، در توسعه بانکداری و تأمین مالی صنعتی و در دفاع از نقش بخش خصوصی و آزادی اقتصادی. به همین دلیل، نام اردشیر دارابشاه شروف را می‌توان در تاریخ شکل‌گیری اقتصاد نوین هند، در کنار شماری از مهم‌ترین اقتصاددانان و مدیران اقتصادی سده بیستم این کشور قرار داد. میراث شروف شروف در ۲۷ اکتبر ۱۹۶۵ درگذشت؛ اما اندیشه‌ها و نهادهایی که در شکل‌گیری آنها نقش داشت، پس از مرگ او نیز ادامه یافتند. در سال ۱۹۹۹، هم‌زمان با یکصدمین سال تولد او، دولت هند تمبر یادبودش را منتشر کرد؛ نشانه‌ای از اینکه نقش او در تاریخ اقتصادی هند به عنوان یک چهره ملی به رسمیت شناخته شده است.

مجموعه «زرتشتیانی که جهان را دگرگون کردند» ـ ۱۰ اردشیر دارابشاه شروف؛ زرتشتی پارسی و معمار اندیشه اقتصادی هند نوین در تاریخ زرتشتیان هند، نام‌های بزرگی در صنعت، دانش، پزشکی و فرهنگ دیده می‌شود؛ اما برخی چهره‌ها تأثیر خود را نه با ساختن کارخانه یا کشف علمی، بلکه با اندیشه‌ورزی اقتصادی و ساختن نهادهای مالی بر جای گذاشتند. یکی از این چهره‌ها اردشیر دارابشاه شروف Ardeshir Darabshaw Shroff (A. D. Shroff) است؛ اقتصاددان، بانکدار و مدیر اقتصادی پارسی که در دوره‌ای حساس از تاریخ هند، میان اقتصاد استعماری، جنبش استقلال، برنامه‌ریزی اقتصادی و شکل‌گیری نظام مالی کشور قرار گرفت. شروف در ۴ ژوئن ۱۸۹۹ زاده شد و در ۲۷ اکتبر ۱۹۶۵ درگذشت. او در کالج سیدنهام بمبئی تحصیل کرد و سپس در London School of Economics به تحصیل ادامه داد. پس از آن مدتی در لندن با Chase Bank کارآموزی کرد و پس از بازگشت به هند وارد فعالیت‌های مالی و بازار سهام شد. از بازار مالی تا اقتصاد ملی شروف از همان سال‌های نخست فعالیت حرفه‌ای خود تنها یک کارگزار یا مدیر مالی نبود. او به مسائل بنیادی اقتصاد هند، از جمله سرمایه‌گذاری، اعتبار، بانکداری، صنعت و نقش سرمایه خصوصی در توسعه کشور توجه داشت. در دهه ۱۹۳۰، جایگاه او در محافل اقتصادی هند به اندازه‌ای افزایش یافت که در سال ۱۹۳۸، هنگامی که سبهاش چندرا بوس ریاست کنگره ملی هند را بر عهده داشت، شروف به عضویت کمیته برنامه‌ریزی ملی درآمد؛ کمیته‌ای که ریاست آن با جواهر لعل نهرو بود. این نکته اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد شروف از یک سو با محافل اقتصادی بخش خصوصی ارتباط نزدیک داشت و از سوی دیگر در نخستین بحث‌های سازمان‌یافته درباره آینده اقتصادی هند نیز حضور داشت. پیوند با خاندان تاتا در ژانویه ۱۹۴۰، شروف به عنوان مشاور مالی به مجموعه تاتا پیوست و بعدها به یکی از چهره‌های مهم اقتصادی این مجموعه تبدیل شد. آرشیو مرکزی تاتا درباره او نوشته است که شروف از صاحب‌نظران برجسته امور مالی و بازرگانی هند بود و در ایجاد و توسعه نهادهای مالی نقش مهمی داشت. او همچنین در سال‌های بعد در هیئت‌مدیره چندین شرکت مهم فعالیت کرد. همکاری او با تاتا تنها یک موقعیت شغلی نبود؛ شروف در همین دوره به یکی از صداهای مهم در بحث درباره رابطه دولت، صنعت و سرمایه خصوصی در هند تبدیل شد. برتون وودز؛ حضور یک اقتصاددان هندی در شکل‌گیری نظام مالی جهان یکی از مهم‌ترین بخش‌های زندگی شروف، حضور او در کنفرانس برتون وودز در سال ۱۹۴۴ است. کنفرانس برتون وودز در پایان جنگ جهانی دوم برای طراحی نظم پولی و مالی بین‌المللی پس از جنگ تشکیل شد و از دل آن نهادهایی چون صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی شکل گرفتند. شروف در این کنفرانس به عنوان یکی از نمایندگان غیررسمی هند حضور داشت. فهرست مستند شرکت‌کنندگان کنفرانس نیز نام او را در هیئت هندی ثبت کرده و او را در آن زمان مدیر شرکت Tata Sons معرفی می‌کند. حضور شروف در برتون وودز از این جهت اهمیت دارد که هند در آن زمان هنوز به استقلال نرسیده بود. بنابراین او نماینده رسمی یک کشور مستقل نبود، بلکه در جایگاه نماینده غیررسمی هند در بحث‌هایی شرکت کرد که قرار بود ساختار اقتصادی جهان پس از جنگ را شکل دهد. در این کنفرانس، مسئله منافع اقتصادی هند و به‌ویژه موضوع منابع مالی و دارایی‌های هند در ارتباط با بریتانیا نیز مورد توجه او بود. منابع مربوط به فعالیت‌های شروف گزارش می‌کنند که او در دفاع از منافع مالی هند در برابر دیدگاه‌های بریتانیا موضع گرفت. از این رو، نقش او در برتون وودز را نباید صرفاً یک حضور تشریفاتی دانست. «طرح بمبئی»؛ تصویری از اقتصاد هند پس از استقلال سال ۱۹۴۴ برای شروف از جهت دیگری نیز اهمیت داشت. او یکی از هشت شخصیت اقتصادی و صنعتی هند بود که در تدوین سندی اقتصادی مشارکت کردند که بعدها به نام طرح بمبئی Bombay Plan شناخته شد. این طرح با عنوان A Brief Memorandum Outlining a Plan of Economic Development for India در سال ۱۹۴۴ منتشر شد و هدف آن ارائه تصویری از مسیر توسعه اقتصادی هند پس از پایان جنگ و دستیابی به استقلال بود. هشت چهره‌ای که در تدوین آن نقش داشتند عبارت بودند از: جِی. آر. دی. تاتا جی. دی. بیرلا پورشوتامداس تاکورداس کستوربهای لال‌بهای اردشیر دلال لالا شری رام جان متای اردشیر دارابشاه شروف این نکته بسیار مهم است: طرح بمبئی صرفاً برنامه‌ای برای افزایش سود بخش خصوصی نبود. تدوین‌کنندگان آن معتقد بودند دولت باید در ایجاد زیرساخت، سرمایه‌گذاری و توسعه اقتصادی نقش مهمی داشته باشد؛ در عین حال، آنان بر اهمیت فعالیت بخش خصوصی نیز تأکید داشتند.