Биики халандаар

1946 сыл от ыйын 4 күнүгэр ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн ыйааҕынан Кёнигсберг куорат Калининград буолбут. ССРС Үрдүкү Сэбиэтин бөрөсүүдьүмүн бэрэссэдээтэлэ Михаил Иванович Калинин бу куоракка туох да быһаччы сыһыана суох, куорат уонна уобалас ааттара кини өлбүтэ биир ый буолбутун кэннэ уларыйбыттара. Урукку Кёнигсберги 1255 сыллааха Тевтон уордьанын рыцардара олохтообуттара, Пруссия судаарыстыбаннаһын кытта ситимнээх уонна улуу бөлөһүөк Иммануил Кант төрөөбүт, үлэлээбит уонна көмүллүбүт куората. Өссө куорат аата уларыйыан иннинэ олохтоохторо сүнньүнэн күрээбиттэрэ эбэтэр депортацияламмыттара, тэрилтэлэргэ үлэлиир кыахтаах специалистар эрэ хаалларыллыбыттара (олору кэлин көһөрбүттэрэ). 1946 сыл атырдьах ыйыттан ССРС 27 регионнарыттан дьон олохсуйа кэлэн барбыттара. Бастакы эшелонннар Брянскай уобаластан кэлбиттэрэ. Кёнигсберг, аҕыйах сыл иһигэр ньиэмэс куоратыттан сэбиэскэй куоракка кубулуйбута.

От ыйын 5 күнүгэр туох буолбут эбитий? 🇩🇿 Алжир — Тутулуга суох буолуу күнэ (Францияттан, 1962) 🇦🇲 Армения — Конституция күнэ 🇻🇪 Венесуэла — Тутулуга суох буолуу күнэ (Испанияттан, 1811) 🇨🇻 Кабо-Верде — Тутулуга суох буолуу күнэ  (Португалияттан,  1975) 🇮🇲 Мэн Арыы — Тинвальд (түмэн) күнэ 🇨🇿 Чехия, 🇸🇰Словакия — Кирилл уонна Мефодий күнэ. 🔹 1770 — Чэшмиэ кыргыһыыта: Эгиэй байҕалын Чэшмиэ хомотугар (аныгы Туурсуйа уһук арҕаа өттө, Хара Бурун тумул эргин) Арассыыйа уонна Осмаан импиэрийэлэрин ыккардыгар байҕал кыргыһыыта саҕаламмыт. 🔹 1878 — Саха уобалаһын дьаралыга бигэргэтиллибит. 🔹 1922 — Кыһыллар  Чурапчы  сэлиэнньэтин ылбыттар. Үрүҥнэр аммалыыр суолунан күрэммиттэр. 🔹 1924 — «Холбос» Саха сиринээҕи сойууһун аҕытаассыйалыыр хаһыата тахсыбыт. 🔹 1978 — ССРС-ка КГБ  Миниистирдэр сэбиэттэригэр бас бэриммэт буолбут. 🔹 1986 — Москубаҕа бастакы  Үтүө дьулуур оонньуулара  саҕаламмыттар. 🔹 2009 — Синьцзян-Уйгур аптаныамыйалаах уокуругун (Кытай) Урумчи диэн киин куоратыгар хаан тохтуулаах дьалхаан саҕаламмыт. Сылтаҕа: бу иннинэ хань омук (биһиги кытай диэн ааттыыбыт) киһитэ "уйгуурдар дьахтары күүһүлээтилэр" диэн сурах тарҕаппыт, хань оробуочайдара онтон сылтаан икки уйгуур оробуочайын охсуһууга өлөрөн кэбиспиттэр. Хас да хонуктаах дьалхаан түмүгэр 197 киһи өлбүтэ (үксэ хань омуктар), икки тыһыынча кэриҥэ киһи эмсэҕэлээбитэ. Маннык быһылааннар аан дойдуга кэмиттэн кэмигэр буолаллар. Элбэх омук булкуһан олорор сирдэригэр кыра кыымтан сылтаан кими да харыстаабат уот күөдьүйүөн сөбүн куруук өйдүү сылдьыахтаахпыт, эмоцияҕа бэриммэккэ оттомноохтук дьүүллүөхтээхпит. 🔹 2016 — От ыйын 5-17 күннэригэр VI "Азия оҕолоро" спортивнай оонньуулар  буолбуттар. Оҕолор 22 спорт көрүҥэр күрэхтэспиттэр. Аан бастаан программаҕа үс тустуу көрүҥэ кураш, хапсаҕай уонна самбо, ону таһынан стендовай ытыыга уонна дьахтар буоксатыгар күрэхтэһиилэр киирбиттэр. 36 дойдуттан 2795 спортсмен кыттыбыт. 🔹 Бүгүн ахтыллар дьон: Төрөөбүттэр: ▫️1910 — Бүлүүчээҥҥэ Прокопий Гуляев (1978 өлб.) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа, горняк. ▫️1929 — Үөһээ Бүлүү Үһүс Үөдүгэй нэһилиэгэр (билигин  Далыр) Алексей  Абрамов, СӨ билимин үтүөлээх диэйэтэлэ, билим уонна тиэхиньикэ эйгэтигэр СӨ Илин бириэмийэтин лауреата, биология дуоктара. 🔹 Манна сиһилии көр. Төһө сэҥээрдиҥ? 🕊 – урут истибэтэхпин аахтым 🔥 – урут истибиппин санаатым 👍🏻 – сэргээн аахтым 🤔 – суох Биики Халандаар | Сурут

От ыйын 4 күнүгэр туох буолбут эбитий? 🇮🇹 Италия — Гарибальди күнэ 🇰🇾 Кайман арыылара — Конституция күнэ 🇱🇻 Латвия — Дьэбириэй омугун геноцидын толук буолбут дьонун ахтан ааһар күн 🇱🇸 Лесото — Ыал күнэ 🇷🇼 Руанда — Босхолонуу күнэ (ааҥл. Liberation Day) 🇺🇸 АХШ — Тутулуга суох буолуу күнэ (Британияттан, 1776) 🔹 1768 — Екатерина II ыраахтааҕыны кытта көрсөр соруктаах баран иһэр сахалар дьокутааттарын Соппуруон Сыраанабы Бүтүн Сибиир Сенатын дьаһалтата (Тобольскай куорат) дьиэтигэр төннөрүгэр уураахтаабыт. Бу иннинэ Иркутскай күбүөрүнэтин дьаһалтата быыбары биллиммэтэх, ыраахтааҕыга барарын утарбыт. Ол да буоллар саха кинээстэрэ Сыраанап Москуба куоракка ыраахтааҕыга тиийиэхтээх диэн туруорсубуттар, Сыраанап Сибиир тойотторун бобуутун-хаайыытын ылымматах, син биир ыраахтааҕыны баран көрсүбүт, саха кыһалҕатын туруорсубут. Сыраанабы ким талбытын, хайдах ыраахтааҕыга барбытын эридьиэстэрин сиһилии манна аах. 🔹 1845 — Коллежскай советник  Николай Каргопольцев  Саха уобалаһын бырабылыанньатын бэрэстээтэлинэн анаммыт. Кини бу солоҕо 1850 сыл кулун тутар 18 күнүгэр диэри олорбут. 🔹 1920 — Соторутааҕыта  Иркутскайтан  төннөн кэлбит Степан Васильев  Дьокуускай куорат ыччатын бастакы уопсай мунньаҕын тэрийэн ыыппыта. Саха сиригэр ыччат хомуньуустуу сойууһа — хомсомуол — тэриллэн барбыта. 🔹 1924 — Максим Аммосов Арассыыйа билимин акадьыамыйатын мунньаҕар кыттыбыт, Саха сирин оҥорор күүстэрин чинчийэр эспэдииссийэни тэрийэр туһунан кэпсэппит. 🔹 1931 — саха дьоно Семен Старостин – Одьоо Ыстаарыһын (Амма), Михаил Корнилов-Мээнчэ уола  (Өлүөхүмэ) уонна Егор Старостин - Тоҕурууса (Илин Хаҥалас) Соловки лааҕыртан  күрээн  Финляндия сирин булаллар. Финляндияҕа олохсуйаллар. Дьон бэртэрэ буолан тыыннаах ордон, өссө бэйэлэрин кэнниттэн суол-иис хааллараллар. 🔹 1938 — Алдаҥҥа 4 саханы буржуазнай национализмҥа буруйдуур суут саҕаламмыт: Петр Габышев ("Якутзолото" былаанныыр отделын сэбиэдиссэйэ), Иван Лебедкин ("Якутзолото" старшай геолога), Александр Попов ("Якутзолотопродснаб" управляющайын солбуйааччы), Николай Рысаков ("Якутзолото" руднай фабрикатын сэбиэдиссэйэ). Суут тугунан бүппүтэ манна баар. 🔹 1946 — Илин Пруссия киин куоратын Кёнигсберг аата уларытыллан Калининград  буолбут. 🔹 2008 — Дьокуускайга "Туймаада" стадиоҥҥа IV "Азия Оҕолоро" оонньуулар аһыллыбыттар. Үс олимпиец  Роман Дмитриев,  Павел Пинигин уонна Александр Иванов дүҥүрү охсубуттар. 🔹 2012 — «Чолбон» бассейны үөрүүлээх быһыыга-майгыга арыйбыттар, РФ спордун миниистирэ Виталий Мутко маннык 50 м уһуннаах дорожкалаах бассейннар Арассыыйаҕа 50 ахсааны кыайбаттарын, өрөспүүбүлүкэ Уһук Илин спордун киинэ буолан эрэрин бэлиэтээбит. 🔹 Бүгүн ахтыллар дьон: Төрөөбүттэр: ▫️1911 — Елизабет Ператрович  (1958 өлб.) — АХШ-ка Аляска төрүт олохтоохторун тэҥ бырааптаныыларын туруулаһааччы ▫️1950 — Наталья Степанова  — Саха тыйаатырын артыыһа. ▫️1969 — Айталина Афанасьева-Адамова — опера ырыаһыта, 2002 сыллаахха Чайковскай аатынан аан дойдутааҕы күрэс I бириэмиэйэтин лауреата буолбута, Ил Түмэн дьокутаата, СӨ народнай артыыһа. Амма улууһун Алтан нэһилиэгэр төрөөбүтэ, оҕо сааһа Майаҕа ааспыта. 2019 сыллаахха Дьокуускайга аан дойду таһымнаах опера ырыаһыттарын күрэһин тэрийбитэ, быйыл сайын иккис күрэс ситиһиилээхтик буолан ааста (аллара көр). Өлбүттэр: ▫️1964 — Прокопий Петров  (24.02.1913 төр.), саха устуорук учуонайа. ▫️1978 — Петр Софронеев  (12.07.1919 төр.), сахалар устуоруйаларын үөрэппит чинчийээччи, устуоруйа билимин хандьыдаата. ▫️2002 — Жанна Лебедева (1935 төр.), эбээн уос номоҕун чинчийбит учуонай, устуоруйа билимин хандьыдаата. 🔹 Манна сиһилии көр. Төһө сэҥээрдиҥ? 🕊 – урут истибэтэхпин аахтым 🔥 – урут истибиппин санаатым 👍🏻 – сэргээн аахтым 🤔 – суох Биики Халандаар | Сурут

От ыйын 3 күнүгэр туох буолбут эбитий? 🔸 Алтаай Өрөспүүбүлүкэтэ  — Өрөспүүбүлүкэ күнэ 🔸 Хакасия — Өрөспүүбүлүкэ күнэ 🇷🇺 Арассыыйа — ГАИ күнэ 🇺🇸 АХШ, Виргин арыылара (АХШ) — Кулуттааһынтан босхолонуу күнэ (1848) 🇧🇾 Беларусь — Тутулуга суох буолуу күнэ (1944) 🇨🇺 Кууба — Уот бэстибээлэ (Fiesta del Fuego) 🇲🇲 Мьянма — Дьахтар күнэ. 🔹 1648 — Орто Халыма  остуруогуттан Федот Попов уонна Семён Дежнёв  салалталаах сэттэ коч  (баарыстаах аал) байҕалга тахсыбыттар. Кинилэр эспэдииссийэлэрин түмүгэр  Азия уонна Америка икки ардыларынааҕы Беринг силбэһиитэ арыллыбыта. 🔹 1830 — Саха бастакы  түмэнинэн (парламенынан) биллэр Истиэпэн Дуумата (Истиэпэннээх Дуума) бэйэтин бастакы бөдөҥ тэрээһинин «Сэттэ улуус мунньаҕын» тэрийбит. Бу мунньахха Санкт-Петербурга Николай I императоры кытта көрсүһүүгэ саха дьокутааттарын ыытыы, Саха сирин кыһалҕаларын туоруорсуу боппуруоһа көрүллүбүтэ. Санаттахха бу кэмҥэ декабристар бастаанньалара буолбутуттан 5 сыл ааспыта, А.С.Пушкин айар үлэтин үгэнигэр сылдьара, Саха сирин прогрессивнай көрүүлэрдээх Николай Мягков  салайара, оттон Афанасий Убаарыскай С-Петербурга баран сахалыы "Ахтыыларын" суруйуо өссө да 10 сыл баара. 🔹 1922 — А.А. Гоголь хамандыырдаах кыһыл этэрээт Булуҥу ылбыт. 🔹 1940 — Аан дойду Иккис сэриитэ: Англия флота Франция хараабыллара ньиэмэстэргэ түбэспэттэрин хааччыйаары Алжир кытылыгар турар Франция эскадратыгар саба түспүт. Түөрт линкортан биирэ тимирбит, икки алдьаммыттар, төрдүс Францияҕа төттөрү куоппут. 🔹 1944 — Аан дойду Иккис сэриитэ: Минскэй кимэн киириитин түмүгэр куорат босхоломмут. 🔹 1964 — АХШ-ка гражданнар бырааптарын омугунан араартааһыны бобор туһунан Сокуон ылыллыбыт. 🔹 1979 — АХШ бэрэсидьиэнэ Джимми Картер Афганистаҥҥа олохсуйбут ССРС-ка чугас былааһы утарар дьоҥҥо кистээн көмөлөһөр туһунан бастакы директиваҕа илии баттаабыт. 🔹 1991 — РСФСР Үрдүкү Сэбиэтэ Адыгея, Карачай-Черкесия, Алтай уонна Хакасия автономнай уобаластарыгар өрөспүүбүлүкэ ыстаатыһын бигэргэппит. 🔹 1996 — Борис Ельцин РФ бэрэсидьиэнинэн иккиһин талыллыбыт. 1999 сыллаахха сыл бүтэһик күнүгэр бэйэтин баҕатынан солотуттан батыммыта. 🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:  Төрөөбүттэр: ▫️1919 — Михаил Шкулев-Налимскай (19.06.2007 өлб.) — тойуксут, олоҥхоһут, Абый улууһун устуоруйатын, уран тылын баайын хомуйааччы, чинчийээччи, толорооччу. ▫️1922 — Петр Докторов — экономика билимин хандьыдаата, култуура үтүөлээх үлэһитэ. ▫️1944 — Эдуард Соколов (Тулусхан) (05.08.1996 өлб.), суруйааччы, Арассыыйа суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Сунтаар улууһун ытык киһитэ. ▫️1946 — Анатолий Старостин (Сиэн Кынат), бэйиэт, ССРС суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ. Өлбүт: ▫️2004 — Андриян Николаев  (1929 төр.), үһүс нүөмэрдээх сэбиэскэй космонавт, Сэбиэскэй Сойуус икки төгүллээх дьоруойа, омугунан чувааш. Космонавтартан бастакыннан хараабыл иһигэр "көппүтэ" (кини иннинэ Гагариннаах Титов кириэһилэлэригэр хам баайыллан олорбуттара). 🔹 Манна сиһилии көр. Төһө сэҥээрдиҥ? 🕊 – урут истибэтэхпин аахтым 🔥 – урут истибиппин санаатым 👍🏻 – сэргээн аахтым 🤔 – суох Биики Халандаар | Сурут

Соппуруон Даньыылап бэлиэтэниилэриттэн. Билигин да үүт-маас сөп түбэһэр курдук, аныгы олохпутугар. Туох дии саныыгытый? "Норуоппут дьылҕата" диэн чулуу суруйааччыбыт публицистикатыттан талан 2022 сыллаахха кыргыттара уонна Урсун таҥан бэчээттэппит кинигэлэриттэн.

От ыйын 2 күнүгэр туох буолбут эбитий? 🏳️ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ  — Өлүөнэ өрүс күнэ. 2013 сыллаахтан бэлиэтэнэр. 🌏 Спорт суруналыыһын аан дойдутааҕы күнэ. Бу күн 1924 сыллаахха Спорт суруналыыстарын аан дойдутааҕы ассоциацията  тэриллибит. 🇦🇿 Азербайджан — Полиция үлэһиттэрин күнэ[1]. 🇰🇿 Казахстаан — Дипломат сулууспатын күнэ. 🔹 1776 — Филадельфияҕа  буолбут Континент иккис кэнгириэһэ Америка  Британияттан арахсарын туһунан быһаарыныы ылыммыт. Ол эрээри билигин Тутулуга суох буолуу күнэ от ыйын 4 күнүгэр бэлиэтэнэр, ол күн Тутулуга суох буолуу Декларацията  ылыныллыбыта. 🔹 1853 — Нуучча аармыйата  туурактар баһылаан олорор  Молдавияларыгар саба түһэр. Кырыым сэриитэ  саҕаланар. 🔹 1860 — Владивосток куората олохтоммут. 🔹 1911 — Дүллүкү нэһилиэгэ  Намтан арахсан туспа нэһилиэк буолбут. Бу нэһилиэктэр сирдэрэ  Бүлүү өрүс нөҥүө-маҥаа өттүгэр сытар. Нэһилиэк бастакы кинээһинэн Иванов Николай Иванович (Маттаҥаа) талыллыбыта. 🔹 1918 — Дьааҥы улууһугар, чуолаан Верхоянскай куоратыгар, алдьархайдаах улахан угут буолбут. Дьон хайаларга күрээн быыһаммыттар, оттон дьиэ-уот, мал-сал барыта алдьаммыт, элбэх ынах-сүөһү өлбүт. 🔹 1922 — кулун тутарга былаастан туоратыллыбыт Г.И. Лебедев уонна А.В. Агеев өрөспүүбүлүкэттэн Сибииргэ барбыттарын кэннэ Максим Аммосов Сиббюроҕо тэлэгирээмэ биэрэн сэрэппит: "... много авантюризма, карьеризма, отнеситесь осторожно"[2]. 🔹 1969 — бэйиэт, публицист  Сэргэй Борогонскай Ойуунускай аатынан Судаарыстыбаннай бириэмийэни туппут. 🔹 2012 — Санкт-Петербург  куоратыгар ЮНЕСКО Аан дойду Утумун кэмитиэтин 36-с сиэссийэтин түмүгүнэн Өлүөнэ туруук хайалара ЮНЕСКО Аан дойду Утумун тиһигэр киирбиттэрэ. 🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:  Төрөөбүттэр: ▫️1937 — Татьяна Куприянова, норуот үөрэҕириитин туйгуна, “Дети Саха-Азия” стипендиата,  Сунтаар улууһун, Элгээйи нэһилиэгин Ытык киһитэ. ▫️1970 — Сардаана Авксентьева, Госдума VIII ыҥырыытын дьокутаата, 2019-21 сс.  Дьокуускай куоратын баһылыга. ▫️1976 — Байбал Сэмэнэп, саха биллэр ырыаһыта, ырыа айааччыта, СӨ үтүөлээх артыыһа. Өлбүттэр: ▫️1778 — Жан-Жак Руссо, Франция уонна Швейцария бөлөһүөгэ. ▫️1961 — Эрнест Хемингуэй, АХШ суруйааччыта, литэрэтиирэҕэ  Нобель бириэмийэтин  1954 сыллааҕы лауреата. ▫️1977 — Владимир Набоков, нууччалыы уонна ааҥыллыы айбыт суруйааччы. 🔹 Манна сиһилии көр. Төһө сэҥээрдиҥ? 🕊 – урут истибэтэхпин аахтым 🔥 – урут истибиппин санаатым 👍🏻 – сэргээн аахтым 🤔 – суох Биики Халандаар | Сурут

От ыйын 1 күнүгэр туох буолбут эбитий? 🏳️ Саха Өрөспүүбүлүкэтэ — Олохтоох бэчээт күнэ. 1907 сыллаахха бэчээттэммит "От ыйын 1 күнэ" диэн бастаах билиҥҥи чинчийээччилэр "Сахатытыы манифеһа"[1] диэн ааттыыр ыстатыйаларыттан силис тардар (билиҥҥи ааҕыынан 1907 сыл от ыйын 14 күнүгэр тахсыбыт). 🇷🇺 Арассыыйа — Реставратор күнэ [2] [3] [4] 🇦🇲 Армения — Прокуратура үлэһиттэрин күнэ[5]. 🇧🇬 Болгария — Джулай, ыччат байҕал кытылыгар мустар күнэ 🇧🇮 Бурунди — Тутулуга суох буолуу күнэ (Бельгияттан 1962 сыллаахха). 🇬🇧 Улуу Британия, Виргин арыылара — Арыылар күннэрэ. 🇰🇿 Казахстаан — Домбра күнэ. 🔸 Атын бэлиэ күннэр. 🔹 1907 (уруккуннан бэс ыйын 18) — Николай Афанасьев диэн саха учууталын аатыгар нууччалыы уонна сахалыы тахсар «Якутский край» — «Саха дойдута» хаһыакка көҥүл бэриллибит. Бу хаһыат Саха сирин аан бастакы легальнай демокрааттыы хаһыата этэ. Бастакы нүөмэрэ от ыйын 14 күнүгэр (уруккунан 1 күнүгэр) тахсыбыта. Сүрүн таһаарааччылар Афанасьев, көскө сылдьар болдьоҕо түмүктэммит эсер Михаил Сабунаев уонна гимназия учуутала В.В. Жаров этилэр. Бастакы эрэдээктэринэн  Бүлүүттэн төрүттээх Семен Корякин буолбута. Хаһыаты бэчээттиир массыынаны атыылаһарга үбү атыыһыт Петр Кушнарев  уонна Баһылай Никифоров (Күлүмнүүр) биэрбиттэрэ[7]. 🔹 1908 — SOS алдьархай буолуутун туһунан аан дойду билиммит биллэриитэ буолбут. 🔹 1918 — Апполинарий Рыдзинскай баһылыктаах экспедиционнай этэрээт  Дьокуускайы ылан Сэбиэскэй былааһы олохтообут. Үрүҥнэр куорат караулларыгар уонна Преображенскай сыаркапка хорҕойон утарыласпыттар. Кыргыһыыга үрүҥнэртэн 30 киһи, кыһыллартан 7 киһи өлбүт, Уобаластааҕы Сэбиэт уонна эсер этэрээттэрэ тыаҕа куоппуттар. Сотору кыһыллар куорат баайдарыгар контрибуция түһэрбиттэр. Ол эрээри, бу кэлии дьон былааһа өр барбатаҕа, онон 1919 сыллаахха диэри земство бэйэни салайаныы былааһа Саха сирин салгыы салайбыта. 🔹 1939 — Саха сирин суруйааччыларын I сийиэстэрэ саҕаламмыт. 5 хонук мунньахтаабыттар. 🔹 1968 — Атомнай сэрии сэбин тарҕаппат буоларга дуогабар түһэрсиллибит. Вашингтоҥҥа, Лондоҥҥа уонна Москубаҕа мустубут 62 дойду бэрэстэбиитэллэрэ илии баттаабыттар. 🔹 1968 — Үөһээ Бүлүүгэ төрөөбүт, Сунтаар Тойбохойугар үйэтин тухары үлэлээбит аатырбыт учууталга Георгий Бессоновка (18.08.1915 — 04.10.2005) Социалистыы Үлэ Дьоруойа ытык аат иҥэриллибит. 🔹 2009 — Арассыыйаҕа  сүүйсүүлээх оонньуулары боппуттар. 🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:  Төрөөбүттэр: ▫️1865 — Прокопий Сокольников, саха бастакы идэтийбит быраастарыттан биирдэстэрэ. ▫️1873 — Илья Башарин (1928 өлб.) — суруксут, нэһилиэк кинээһэ. Өксөкүлээх Өлөксөй «Саха интеллигенциятыгар» диэн улахан үлэтигэр сирэй аадырыстаабыт биэс киһититтэн биирдэстэрэ буолар. ▫️1923 — Бүлүү Баппаҕаайытыгар Иван Николаев, биллиилээх булчут. ▫️1929 — Гурий Турантаев, норуот эмчитэ, тыыл уонна үлэ бэтэрээнэ, Уус Алдан улууһун уонна Бээрийэ нэҺиэлиэгин Ытык киһитэ. ▫️1934 — Василий Протодьяконов, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, литературовед, литэрэтиирэ кириитигэ. Аатырбыт "Хара сир устун..." диэн тыллартан саҕаланар "Ньургуһуннар" ырыа ааптара. Устудьуоннуу сылдьан суруйбута. ▫️1936 — Егор Егоров, СӨ НА чилиэнэ, СӨ Илин бириэмийэтин наукаҕа уонна техникаҕа лауреата, экономика дуоктара, профессор. ▫️1941 — Елизавета Попова, хуор тэрийээччи, ССРС култууратын туйгуна ▫️1943 — Михаил Семенов,  П. А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырын артыыһа, тыйаатыр уонна киинэ артыыһа. ▫️1951 — Полина Иванова, саха дьахталларыттан бастакы композитор. Өлбүттэр: ▫️1977 — Виктор Тихонов  (21.12.1908 төр.) — Социалистыы Үлэ Дьоруойа.. ▫️2021 — Муттуххай Бороҥ — суруйааччы, бэйиэт, суруналыыс, Үөһээ Бүлүү улууһун "Үөдүгэй нэһилиэгэ" муниципальнай тэриллии баһылыга. 🔹 Манна сиһилии көр. Төһө сэҥээрдиҥ? 🕊 – урут истибэтэхпин аахтым 🔥 – урут истибиппин санаатым 👍🏻 – сэргээн аахтым 🤔 – суох Биики Халандаар | Сурут

Бэс ыйын 30 күнүгэр туох буолбут эбитий? 🇱🇦 Саха Өрөспүүбүлүкэтэ  — Сардаана сибэкки күнэ 🇺🇳 ХНТ — Парламентаризм аан дойдутааҕы күнэ[1] 🇺🇳 ХНТ — Астероид күнэ (Тоҥус метеорита, 1908). Бу Тоҥус Алын үрэҕин тардыытыгар түспүт метеорит тыаһын сахалар истибит буолуохтарын сөп. Биир эмит үһүйээҥҥэ хаалбыта эбитэ дуу... 🇬🇹 Гуатемала — Сэбилэниилээх күүстэр күннэрэ[2]; 🇨🇩 Конго ДӨ — Тутулуга суох буолуу күнэ (Бельгияттан 1960 с.) 🇩🇴 Доминика Өрөспүүбүлүкэтэ — Учуутал күнэ 🇸🇩 Судаан — Өрөбөлүүссүйэ күнэ (1989) 🇵🇭 Пилипиин — Пилипиин уонна Испания доҕордоһууларын күнэ 🔹 1863 (урукку халандаарынан бэс ыйын 18 күнүгэр) — Арассыыйа импиэрийэтигэр  үрдүк үөрэх туһунан саҥа ыйаах тахсыбыт, дьахталлар үрдүк үөрэххэ киирэллэрэ бобуллубут (ол иннинэ да көҥүллэммэт этэ, ол эрээри быһаччы бобуллубат буолан, аҕыйах дьахтар көҥүл истээччи быһыытынан университет лиэксийэлэрин истэллэрэ, төһө да дьупулуом ылар бырааптара суоҕун үрдүнэн). 🔹 1889 — Парижтааҕы эйэ кэмпириэнсийэтигэр Түмэннэр (парламеннар) сойуустара  олохтоммут. Бу тэрилтэ билигин да үлэлиир. 🔹 1908 — Тоҥус метеоритын түһүүтэ диэн ааттаммыт билигин да ымпыга-чымпыга биллибэт дьикти түбэлтэ буолбут. Сүдү дэлби тэбии түмүгэр Алын Тунгуска үрэххэ 2150 км² сиргэ 80 мөлүйүөн мас сууллубут. 🔹 1909 — В. Никифоров-Күлүмнүүр  «Манчаары түөкүн» драматын бастакы туруоруута. Бу айымньы Бикитиэкэҕэ баар, билигин аҕыаххытын сөп. 🔹 1918 — Апполинарий Рыдзинскай баһылыктаах экспедиционнай этэрээт Иркутскайтан ыам ыйын 28 күнүгэр араҕан баран, бэс ыйын 30 күнүгэр Дьокуускайтан чугас Табаҕаҕа тиийэн кэлиитэ. 🔹 1919 — Баһылай Никифоров-Күлүмнүүр Омскайга Судаарыстыбаннай экономика мунньаҕар көхтөөх кыттыыны ылар, аара Саха сирин сайдыытыгар, олоҕор-дьаһаҕар элбэх көдьүүстээҕи ситиһэр, үп-харчы аҕалар. 🔹 1942 — "Отделение хамандыыра, комсомолец, сержант" диэн илии баттаабыт Дехтерев Егор Иванович "Дойдум иннигэр" диэн хоһоонноох суругун дойдутугар ыыппыт. Бу сурук Саха сирин архыыбыгар харалла сытар. Дехтерев кимэ, хантан төрүттээҕэ чуолкай биллибэт. 🔹 1990 — Дьокуускай аэропордугар  Москубаттан  кэлбит Ил-62  көтөр-аал түһээри моһуогуран көтөр балаһа таһыгар тахсыбыт уонна алдьаммыт. Саахал түмүгэр 6 киһи эчэйбит. 🔹 1993 — Өрөспүүбүлүкэҕэ алмаас хостооһунуттан эмсэҕэлиир улуустары өйүүр соруктаах "САПИ" үп корпорацията тэриллибит. Бу туһунан 481№ ыйааҕы СӨ бэрэсидьиэнэ таһаарбыт. "Арассыыйа-Саха алмаастара" тэрилтэ сыллааҕы атыытыттан 2% бу тэрилтэҕэ биэрэр буолбут. 🔹 2017 — аатыра сылдьыбыт Ньурба улууһун баһылыга  Варвара Петроваҕа  аналлаах искибиэр төрөөбүт дойдутугар  Үөдэйгэ аһыллыбыт. 🔹 Бүгүн ахтыллар дьон: Төрөөбүттэр: ▫️1916 — Бахсыга (билигин Чурапчы улууһа) Саха АССР үтүөлээх артыыһа Андриан Слепцов төрөөбүт (өлбүт сыла 1992). ▫️1938 — Борис Попов (Барылҕан) — литэрэтиирэ кириитигэ, СӨ үтүөлээх диэйэтэлэ, Арассыыйа социальнай билимин академига, Петровскай ноуука уонна искусство Академиятын чилиэнэ, Норуоттар ыккардыларынааҕы Үрдүкү оскуола академиятын чилиэн-кэрэспэдьиэнэ, бөлүһүөпүйэ билимин дуоктара, профессор. ССРС суруйааччыларын сойууһун уонна Арассыыйа суруналыыстарын сойуустарын чилиэнэ. Чурапчы улууһун ытык киһитэ. ▫️1955 — Федот Тумусов — Саха сирин бэлиитигэ, Ил Түмэн уонна Госдума хас да ыҥырыыларын дьокутаата. Өлбүт: ▫️1920 — Григорий Потанин (1835 төр.), Сибиири чинчийбит географ, этнограф, публицист, фольклорист, областник. 🔹 Манна сиһилии көр. Төһө сэҥээрдиҥ? 🕊 – урут истибэтэхпин аахтым 🔥 – урут истибиппин санаатым 👍🏻 – сэргээн аахтым 🤔 – суох Биики Халандаар | Сурут

Долгутуулаах матырыйаал Күрүлгэҥҥэ Дабыл "Күрүлгэн" үһүс нүөмэригэр наһаа долгутуулаах матырыйаал тахсыбыт диир. Саха дьоно бэйэ-бэйэлэриттэн үөрэнэн, бэйэ-бэйэлэриттэн өй ылан сайдалларын уонна олоҕу сайыннаралларын көрдөрөр, сахаҕа күүскэ үлэлиир "коллективное сознание" диэн көстүү баарын көрдөрөр матырыйаал диэн. Бэйиэттэр Михаил Тимофеев уонна Сэмэн Даньыылап суруйсууларын этэр. Хайаан да ол "Күрүлгэни" ылан уурунан кэбиһиллиэхтээх диэннээх. Үчүгэй матырыйаал дьон киэҥ көрүүтүгэр, "Күрүлгэн" сурунаалга тахсыбытынан бэйэ-бэйэбитин эҕэрдэлэһиэххэйиҥ! 👏🏼👏🏼👏🏼

Бэс ыйын 29 күнүгэр туох буолбут эбитий? 🇷🇺 Арассыыйа — Бартыһааннар уонна подпольщиктар күннэрэ. 1941—1945 сс. Аҕа дойду улуу сэриитигэр фашистары утары өстөөх тыылыгар охсуспут дьону кэриэстииллэр. 🇮🇳 Ииндийэ — Статистика күнэ 🔸 Венесуэла, Колумбия, Коста Рика,  Мальта,  Перу,  Рим,  Сан-Паулу,  Чиили, Испания — Арыгы кыргыһыыта (Batalla de Vino). Олохтоохтор кыһыл арыгыннан бэйэ-бэйэлэрин ыһыахтыыллар, ол кэнниттэн "борооскулар кыргыһыыларын" ыыталлар (оҕустар кыргыһыыларын курдук эрээри, борооскулары өлөрбөттөр). 🔸 Атын бэлиэ күннэр. 🔹 1917 — урукку ааҕыынан бэс ыйын 16 — "Саха аймах" култуурунай сырдатар уопсастыба тэриллибит. 🔹 1922 — Ефим Курашов  хамандыырдаах кыһыл этэрээт Майа сэлиэнньэтин ылбыт. 🔹 1928 — Иркутскайтан Дьокуускайга үөрүүлээх быһыыга-майгыга бастакы көтөр аал кэлбит. 8 миэстэлээх "Моссовет" диэн ууга түһэр гидроплан Иркутскай - Жигалово - Усть-Кут - Киренскай - Бодойбо - Витим - Өлүөхүмэ - Дьокуускай холонон көрүү маршрутунан көтөн кэлбит. Мантан ыла регулярнай рейстэр саҕаламмыттар. Бу иннинэ Дьокуускайтан Москубаҕа айан ыйтан ордук, онтон саас суол алдьаннаҕына икки ыйтан ордук буолар эбит. Ол иһин Саха сирин салалтата көтөр аалынан сырыы аһылларын 1923 сыллаахтан ыла туруорсубут. 🔹 1934 — Саха АССР Норуотун хамыһаардарын Сэбиэтин (СНК) «Учууталлар үөрэхтэрин кэтэхтэн үрдэтинэр институуттарын тэрийии туһунан» диэн уурааҕа тахсыбыт. 🔹 1938 — Исидор Бараахап  дьыалатыгар доппуруос бастакы боротокуола суруллубут. Олунньу 3 күнүгэр хаайыллыбыт эрээри, архыыпка баар дьыалаҕа ол кэнниттэн 146 хонук иһигэр туох буолбута биллибэт. Бу тухары НКВД хаайыытыгар сытан «буруйун» билиммэтэх буолан, доппуруос боротокуола суох диэн устуорук Е. Алексеев суруйар. 🔹 1945 — Сэбиэскэй Сойуус Чехословакияҕа киирэр Карпатскай Русь диэн сири бэйэтигэр холбообут, Украина састаабыгар киллэрбит. 🔹 1958 — Бразилия аан бастаан футболга аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут. 🔹 1971 — «Союз-11» хараабыл түһээри атмосфераҕа киирэн иһэн саахалламмыт, үс космонавт өлбүт. Георгий Добровольскай, Владислав Волков уонна Виктор Пацаев — космос куйаарыгар өлбүт бастакы дьон. 🔹 1995 — "Арассыыйа Федерациятын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай былаастарын уорганнарын ыккардыгар дьаһайар предметтэрин уонна боломуочуйаларын араартыыр туһунан сөбүлэҥҥэ" илии баттаммыт. Маны таһынан бырабыыталыстыбалар ыккардыларыгар бу сөбүлэҥҥэ олоҕурар араас хайысхалаах (экэниэмикэҕэ, бүддьүөккэ, айылҕа хостонор баайыгар, тас ситимнэргэ, айылҕа харыстабылыгар уо.д.а.) 15 сөбүлэҥ түһэрсиллибит. 🔹 2007 — АХШ-ка Apple хампаанньа бастакы мобильнай төлөппүөнэ, iPhone, атыыга тахсыбыт. 🔹 2012 — Дьокуускай аэропордугар 17,5 тыһ. кв. м. иэннээх саҥа терминал арыллыбыт. 🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:  Төрөөбүттэр: ▫️1916 — Пантелеймон Тулааһынап (1949 сылга өлбүт), бэйиэт. ▫️1937 — Герман Комраков, композитор, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлэ. ▫️1946 — Иннокентий Голиков, физикаҕа уонна математикаҕа билим дуоктара, 1994-1996 сс. Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэххэ миниистирэ,  СГУ педагогическай институтугар ректорынан өр сылларга үлэлээбитэ. Өлбүттэр: ▫️1934 — Эдуард Пекарскай  (25.10.1858 төр.) — лингвист, этнограф, фольклорист,  ССРС наукаларын Академиятын бочуоттаах чилиэнэ (1931). Нуучча географияны чинчийэр обществотын этнография отделениетын сэкирэтээрэ,  сахалар уонна эбэҥкилэр этнографияларын тустарынан үлэлэр ааптарадара, бастакы фундаментальнай саха тылын тылдьытын оҥорбут киһи. ▫️1989 — Михаил Стрекаловскай (04.02.1914 төр., Бастакы Өспөх нэһилиэгэ, Уус-Алдан улууһа) — Аҕа дойду Улуу сэриитин  кыттыылааҕа, Арассыыйа Федерациятын Дьоруойа (1996). ▫️1994 — Нуучча тылыгар  Валентина Гаврильева  сэһэннэрин, Николай Якутскай "Из тьмы" сэһэнин, Анастасия Сыромятникова "Кыыс Хотун" арамаанын тылбаастаабыт Иван Ласков. 🔹 Манна сиһилии көр. Төһө сэҥээрдиҥ? 🕊 – урут истибэтэхпин аахтым 🔥 – урут истибиппин санаатым 👍🏻 – сэргээн аахтым 🤔 – суох Биики Халандаар | Сурут

Бэс ыйын 28 күнүгэр туох буолбут эбитий? 🇱🇦 Туймаада ыһыаҕын иккис күнэ 🌏 Аан дойдутааҕы Түмэт урбаанын күнэ (ааҥл. Social Business Day). Түмэт урбаанньыттар бастыҥ соруктара — тус бэйэ эрэ байыыта буолбакка, уопсастыба сайдыытыгар, ордук сиэрдээх буоларыгар туһуланар, тиийиммэт-түгэммэт дьоҥҥо көмөлөһүү буолар. 🇰🇿 Казахстаан — Сибээс уонна информатизация үлэһиттэрин күнэ 🇵🇱 Польша — 1956 сыллааҕы Познань бастаанньатын күнэ. 🔹 1569 — Люблиннааҕы уния түһэрсиллибит, Польша уонна Литва холбоспуттар. Нуучча Саарыстыбатын утары сэриигэ кыайтаран иһэр Улахан Литва Княжествота Польша Королевствотын кытта сойуустаспыт уонна түмүгэр сэриини кыайбыт. Ол туһугар Украинаҕа бас билэр киэҥ сирдэрин Польшаҕа биэрбит. 🔹 1733 — Хаһаах полковнига  Борис Серединин Саха сирин  бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1733 сыл ахсынньы 28 күнүгэр дылы сулууспалаабыт. 🔹 1743 — Майор Иван Остяков  Саха сирин  бойобуодатынан  анаммыт. Кини бу солоҕо  1743 сыл  балаҕан ыйын 19 күнүгэр дылы сулууспалаабыт. 🔹 1754 — Коллежскай асессор  Иван Лесли Саха сирин бойобуодатынан анаммыт. Кини бу солоҕо 1759 сыл тохсунньу 1 күнүгэр дылы сулууспалаабыт. Бу дьон син тугу эрэ гынан, оҥорон бардахтара да, норуокка туох да өйдөбүлү хаалларбатахтар ээ, быһыыта. 🔹 1914 — Серб националиһа  Гаврило Принцип  Австро-Венгрияҕа император буолуохтаах эрцгерцог Франц Фердинанды өлөрбүт, бу Аан дойду бастакы сэриитин саҕалыырга сылтах буолбут. 🔹 1919 — Версааллааҕы сөбүлэҥ  түһэрсиллибит, Аан дойду бастакы сэриитин бүтүүтэ. Соруйан бу күн илии баттаатахтара дуу, сэрии төрүөтүнэн, сылтаҕынан диэххэ дуу, буолбут түбэлтэ биэс сыллаах "үбүлүөйүгэр"? 🔹 1920 — Өймөкөөн буолаһа Байаҕантай буолаһыттан араарыллыбыт. Бу туһунан Саха сирин оройуоннааҕы ревкомун мунньаҕа быһаарбыт (17 нүөмэрдээх боротокуол). 1931 сыллаахха ыам ыйын 20 күнүгэр туспа улуус буолбута. Атын түбэлтэлэри манна көрөөрүҥ. 🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:  Төрөөбүт: ▫️1956 — Лилия Винокурова  устуоруйа билимин хандьыдаата, Арассыыйа билимнэрин Акадьыамыйатын Сибиирдээҕи салаатын үтүөлээх бэтэрээнэ. Өлбүт: ▫️1928 — Иннокентий Сивцев — Мытыйыкы (1870 төр.) — XIX бүтүүтүгэр, XX үйэ саҥатыгар үөскүү сылдьыбыт дэгиттэр талааннаах саха киһитэ. Ордук худуоһунньук, иконописец, таҥара дьиэтин тутааччы быһыытынан биллэр, географияҕа уонна краеведениеҕа сыһыаннаах чинчийиилэрэ сыдьааннарын архыыбыгар харалла сыталлар. 🔹 Манна сиһилии көр. Төһө сэҥээрдиҥ? 🕊 – урут истибэтэхпин аахтым 🔥 – урут истибиппин санаатым 👍🏻 – сэргээн аахтым 🤔 – суох Биики Халандаар | Сурут

#КиинКуорат ❗МАНЫ — Ыһыах бастакы күнүн БЫРАГЫРААМАТЫН — сибээс үчүгэй сиригэр - куоракка олорон, төлөпүөҥҥэр хачайдаан, галереяҕар хатаан кэбис. Билэр дьоҥҥор эмиэ үллэһин. ✊✊✊ ☝️Үс Хатыҥҥа мобильнай сибээс 2g буоларын умнума. ☝️Сэрэххэ уу харчыны уктан бар. ☝️Төбөҕөр х/б бэргэһэлээх, сиэл сэлээппэлээх буоларыҥ ордук.

Бэс ыйын 27 күнүгэр туох буолбут эбитий? 🌏 Аан дойдуга Балыктааһын күнэ[1]. 🇺🇳 ХНТ — Дьоҕус уонна орто тэрилтэлэр күннэрэ [2] 🇷🇺 Арассыыйаҕа Ыччат күнэ 🇩🇯 Дьибути — Тутулуга суох буолуу күнэ 🇳🇮 Никарагуа — Утарылаһыы, эйэ, сомоҕолоһуу уонна бэйэ-бэйэни кытта эйэлэһии күнэ[3]. 🇹🇯 Таджикистан — Дойду сомоҕолоһуутун күнэ 🇺🇿 Узбекистан — Бэччээт үлэһиттэрин күнэ[4] 🇨🇿 Чехия — Хомуньуус эрэсиимин сиэртибэлэрин ахтар күн 🔸 Соҕуруу Осетия — Ыччат күнэ[5]. 🇨🇦 Канаада — Өрөгөй ырыатын күнэ [6]; 🇹🇲 Түркменистаан — Култуура уонна ускуустуба күнэ, ону таһынан Махтумкули Фраги күнэ 🔹 1708 — Дьокуускайга Троица кафедралаах собуора тутуллубут. Манна 1859 сыл от ыйын 19 күнүгэр аан бастаан саха тылынан литургия оҥоһуллубут. 🔹 1905 — Арассыыйа-Дьоппуон сэриитин кэмигэр хотторуулаах Цусима кыргыһыытын кэнниттэн Хара байҕалга «Потёмкин» броненосец хамаандата өрө турбут. Бу өрө туруу Бастакы Нуучча өрөбөлүүссүйэтин биир чаҕылхай түгэнэ буолар. 🔹 1910 — III Дуума Столыпин суруйбут аграрнай сокуоннарын бигэргэппит. 🔹 1918 — Иркутскайтан Дьокуускайга айаннаан иһэр Апполинарий Рыдзинскай баһылыктаах кыһыл этэрээт Өлүөхүмэ куоратын ылбыт. 🔹 1929 — Туурсуйа бэрэсидьиэнэ  Мустафа Кемаль хомуньуус пропагандатын утары охсуһууну саҕалаабыт. 🔹 1931 — Игорь Сикорскай  АХШ-ка бастакы бөртөлүөккэ патент ылбыт. 🔹 1936 — Сэбиэскэй Сойууска аборт бобуллубут. Бу бобуу 1955 сыл сэтинньитигэр суох буолбута. 🔹 1941 сыллаахха бэс ыйын 27 күнүгэр оҕо хаһыата «Бэлэм буол» бүтэһик 277-с нүөмэрин таһаарбыта. Манан хаһыат үлэтэ тохтообута. Эрэдээктэрэ Дьүөгэ Ааныстыырап ити кэнниттэн сэриигэ барбыта. Кыргыһыы хонуутугар 1944 сыллаахха өлбүтэ. «Бэлэм буол» хаһыат 1959 сыл тохсунньу 1 күнүттэн хат тахсар буолбута. 🔹 1942 — Кимэ-туга чуолкай биллибэт Ноговицын Иван Иванович диэн киһи суруга «Кыым» хаһыакка бэчээттэммит. Онно Чурапчы оройуонун Сылаҥ нэһилиэгинээҕи Энгельс аатынан холкуос чилиэннэригэр эҕэрдэ ыыппыт. Тиихэй Акыйааннааҕы флокка сулууспалыырын эппит. 🔹 1968 — Чехословакияҕа «Литэрэтиирэ хаһыатыгар» «Икки тыһыынча тыл» диэн ааттаммыт ыҥырыы сурук тахсыбыт. Бу сурукка Чехословакия бары араҥаларын бэрэстэбиитэллэрэ илии баттаабыттар. Сурук ис хоһооно – дьиҥнээх демократияҕа түргэнник көһүү. Бу ыҥырыы "Прага сааһын" чыпчаал түгэнэ буолбута. ССРС уонна Варшавскай сөбүлэҥ атын дойдуларын салалталара Чехословакияттан «контрреволюцияны» күөттүүр уларытыылары сабарыгар модьуйбуттара. 🔹 1981 — Кытай хомуньуус баартыйатын киин кэмитиэтэ Култуура өрөбөлүүссүйэтигэр Мао Цзэдун буруйдааҕын туһунан резолюция таһаарбыт. 🔹 2005 — Арассыыйа минюстугар «Бүтүн Арассыыйатааҕы мас-рестлинг федерацията» бэлиэтэммит. 🔹 2011 — Ил Дархан Егор Борисов Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Хомус күнүн сэтинньи 30 күнүгэр бэлиэтиир туһунан ыйаахха илии баттаабыт. 🔹 Бүгүн ахтыллар дьон:  Төрөөбүттэр: ▫️1959 — артыыс, режиссер, сценарист Андрей И (Андрей Фёдорович Хорошев). ▫️1983 — Алсу (Алсу Ралифовна Сафина), ырыаһыт, Арассыыйа үтүөлээх артыыһа. Өлбүт: ▫️1944 — Лондоҥҥа ньиэмэс ФАУ-2 ракетатыттан Вера Менчик өлбүт (1906 төр.), саахымакка аан дойду бастакы чөмпүйүөн дьахтара. ▫️1961 — Мухтар Ауэзов (1897 төр.), казаах суруйааччыта. ▫️2001 — Туве Янссон (1914 өлб.), фиин суруйааччыта, Муми-тролль туһунан кинигэлэр ааптардара. 🔹  Манна сиһилии көр. Төһө сэҥээрдиҥ? 🕊 – урут истибэтэхпин аахтым 🔥 – урут истибиппин санаатым 👍🏻 – сэргээн аахтым 🤔 – суох Биики Халандаар | Сурутуҥ | Ырытыыга