کلنجار

هابز در فصل بیست‌ونهم دلایل تضعیف دولت‌ها را در فساد نهادها، آموزه‌های خطرناک و تقسیم قدرت حاکمه می‌بیند. در فصل سی‌ام، وظیفه‌ی اصلی حاکم را حفظ امنیت، آموزش اصول اطاعت و پاسداری از اقتدار مطلق خود می‌داند. سپس در فصل سی‌ویکم، با طرح مفهوم «پادشاهی طبیعی خداوند»، توضیح می‌دهد که حق حاکمیت او از قدرت مطلقش سرچشمه می‌گیرد و قوانین الهی همان احکام عقل طبیعی‌اند که انسان را به اطاعت از خداوند وامی‌دارند.

هابز میان «گناه» به‌عنوان نیت درونی و «جرم» به‌عنوان کنش بیرونی تفاوت می‌گذارد و معتقد است جرم تنها در چارچوب دولت معنا دارد. او ریشه‌های ارتکاب جرم را در جهل، عواطف و ناتوانی اراده می‌بیند و شرایطی چون ناآگاهی از قانون یا فقدان قصد را عوامل تخفیف‌دهنده می‌داند. در پایان، مفهوم مجازات را به‌عنوان رنجی که به‌دستور حاکم و برای اصلاح یا بازدارندگی اعمال می‌شود، شرح می‌دهد و آن را از پاداش متمایز می‌سازد.

هابز در این فصل‌ها دولت را همچون پیکری زنده می‌بیند که وزیران عمومی، اندام‌های فعال آن هستند و اراده‌ی حاکم را در زمینه‌های نظامی، آموزشی، اداری و قضایی اجرا می‌کنند. او با طرح مفهوم «تغذیه و تکثیر جامعه»، از سازوکارهای اقتصادی مانند مالکیت، پول و ایجاد مستعمرات سخن می‌گوید. در پایان، با تمایز میان مشورت و فرمان، و تعریف قوانین مدنی، تأکید می‌کند که منشأ همه قوانین، قدرت حاکم است و هیچ قانونی—even قانون طبیعت—برتر از اراده‌ی او نیست.

هابز میان حاکمیت از راه زور، ترس یا توافق تفاوت می‌گذارد اما تأکید می‌کند که پیامد و حق حاکم در همه موارد یکسان است. او آزادی را در تبعیت از قانون و در چارچوب اقتدار حاکم تعریف می‌کند، نه در رهایی از آن. در ادامه، با معرفی «نظام‌ها» یا گروه‌های سیاسی و خصوصی، مشروعیت آن‌ها را منوط به تأیید حاکم می‌داند و تأکید می‌کند که هر قدرتی بیرون از اراده‌ی حاکم، تهدیدی برای ثبات دولت است.

هابز توضیح می‌دهد که انسان‌ها برای رهایی از وضعیت طبیعیِ جنگ و ناامنی، با یکدیگر پیمانی می‌بندند و قدرت خود را به حاکمی واحد واگذار می‌کنند تا نظم و امنیت برقرار شود. این واگذاری پایه‌ی دولت است. او سه نوع حکومت را برمی‌شمارد: سلطنت، دموکراسی و آریستوکراسی، و تأکید می‌کند که قدرت حاکم باید مطلق و تقسیم‌ناپذیر باشد تا صلح پایدار بماند.

هابز در این بخش مجموعه‌ای از قوانین طبیعت را شرح می‌دهد که هدف آن‌ها حفظ صلح و بقاست. او در قانون سوم، عدالت را به «انجام دادن پیمان‌ها» تعریف می‌کند و تأکید دارد که بدون قدرت قهریه، هیچ ضمانتی برای وفای به عهد وجود ندارد. چنین قدرتی، یا همان دولت، موجب تثبیت مالکیت و نظم می‌شود. هابز استدلال «احمق» را که عدالت را مخالف عقل می‌داند رد کرده و نشان می‌دهد بی‌عدالتی به فروپاشی اعتماد و در نهایت به نابودی خود فرد می‌انجامد. در پایان، او مفهوم «شخص» را بررسی می‌کند و توضیح می‌دهد که چگونه مردم با واگذاری اراده‌ی خود به یک نماینده، وحدت سیاسی می‌یابند؛ وحدتی که در شخص نماینده نهفته است، نه در جمع افراد.

هابز در این بخش وضعیت طبیعی بشر را وضعیتی بدون قدرت مشترک می‌داند که در آن همه از نظر نیرو و عقل برابرند، و این برابری، منجر به رقابت، بی‌اعتمادی و در نهایت جنگ همه علیه همه می‌شود. او زندگی در این حالت را «تنها، فقیر، کثیف، حیوانی و کوتاه» توصیف می‌کند. هابز در ادامه از حقوق و قوانین طبیعی سخن می‌گوید؛ نخستین قانون، جست‌وجوی صلح است و دومین، چشم‌پوشی از بخشی از حقوق طبیعی برای رسیدن به آن. او مفهوم «عهد» را محور نظم اجتماعی می‌داند و تأکید می‌کند حتی پیمان‌هایی که از ترس بسته می‌شوند، در وضعیت طبیعی معتبرند، مگر آنکه شامل تعهد به تسلیم در برابر مرگ باشند.

هابز در این بخش دین را نتیجه‌ی طبیعی کنجکاوی انسان می‌داند که از ناآگاهی نسبت به علل امور و اضطراب درباره‌ی آینده برمی‌خیزد. او چهار عنصر اصلی دین را چنین برمی‌شمارد: باور به ارواح، نادانی از علل ثانویه، ترس و پرستش آنچه بیم‌انگیز است، و نسبت دادن پیشگویی به رویدادهای تصادفی. از نگاه او، قانون‌گذاران برای حفظ نظم و اطاعت مدنی، دین را به‌صورت نظام‌مند سامان دادند. بااین‌حال، تضاد در آموزه‌ها، منافع شخصی و فساد روحانیان موجب انحراف و تضعیف دین در گذر زمان می‌شود.

هابز در این بخش سعادت انسانی را نه در آرامش و خیر مطلق، بلکه در پیگیری بی‌وقفه‌ی خواسته‌ها می‌بیند که تنها با مرگ متوقف می‌شود. او از میل همیشگی انسان به «قدرت پس از قدرت» سخن می‌گوید و توضیح می‌دهد که رقابت، ترس از مرگ، و تمایل به آسایش، انسان‌ها را به پذیرش یک قدرت مشترک وادار می‌کند. این متن همچنین به نقش جهل و کنجکاوی در پیدایش باورها می‌پردازد و دین طبیعی را حاصل ترکیب ترس و جست‌وجوی علت‌ها می‌داند.

هابز در این بخش دو نوع دانش را از هم متمایز می‌کند: دانش مطلق که بر ادراک حسی و حافظه استوار است، و علم مشروط که از درک روابط میان گزاره‌ها به‌دست می‌آید. او قدرت را وسیله‌ای برای دستیابی به خیر آینده می‌داند و میان قدرت طبیعی (زاده‌ی توانایی‌های ذاتی) و قدرت ابزاری (حاصل دارایی یا نفوذ) تفاوت می‌گذارد. ارزش انسان در نظر او به قضاوت دیگران وابسته است، نه به ذات فردی، و از همین‌جا مفاهیم عزت، احترام و بی‌احترامی اجتماعی پدید می‌آیند. هابز در پایان میان «شایستگی» و «استحقاق» تمایز می‌گذارد و شایستگی را به تناسب فرد برای یک نقش خاص مربوط می‌داند.

در این بخش، هابز گفتمان را فرایندی می‌داند که یا با رسیدن به دانش پایان می‌یابد یا با رها کردن جست‌وجو. او قضاوت را آخرین باور در مسیر کشف حقیقت می‌خواند و آن را در برابر اراده، که آخرین میل در تصمیم‌گیری است، قرار می‌دهد. هابز میان دانش مطلق و دانش مشروط تمایز می‌گذارد و دومی را پایه‌ی علم می‌داند. او مفهوم ایمان را بر مبنای اعتماد به اقتدار دیگران توضیح می‌دهد، نه الزاماً بر پایه‌ی حقیقت. در ادامه، شوخ‌طبعی را حاصل ترکیب تخیل سریع و هدایت عقلانی معرفی می‌کند و جنون را نتیجه‌ی افراط در شور، تعصب، یا گفتار بی‌معنا در موضوعات فراتر از درک انسانی می‌داند.

در این بخش، هابز حرکات درونی انسان را به دو نوع تقسیم می‌کند: حرکات حیاتی مانند تپش قلب و تنفس که همیشگی‌اند، و حرکات ارادی یا حیوانی مانند راه رفتن و سخن گفتن. او تخیل را سرچشمه‌ی همه‌ی حرکات ارادی می‌داند و از آن با عنوان «تلاش» یاد می‌کند. میل و نفرت دو شکل بنیادی این تلاش‌اند: میل گرایش به چیزی و نفرت گریز از آن. از دید هابز، مفاهیم «خوب» و «بد» نسبی‌اند و بر اساس میل یا نفرت هر فرد تعریف می‌شوند. در پایان، او عواطف گوناگونی چون امید، یأس، شجاعت، خشم، حسادت و ترحم را نتیجه‌ی همین حرکات درونی و سنجش‌های عقلانی می‌داند.

در این بخش، هابز دلیل را نوعی حساب ذهنی معرفی می‌کند که با مقایسه و جمع‌وتفریق نام‌های عمومی انجام می‌شود. او تأکید می‌کند که خودِ فرایند دلیل همواره درست است، اما استدلال‌های فردی می‌توانند خطا داشته باشند و برای رفع اختلاف، نیاز به داور است. هابز میان «خطا» و «پوچی» تمایز می‌گذارد و پوچی را سخنی بی‌معنا می‌داند که تنها در زبان انسان رخ می‌دهد. او علم را حاصل به‌کارگیری منظم دلیل از تعاریف تا قوانین عمومی می‌داند و تفاوت میان «احتیاط» مبتنی بر تجربه و «حکمت» مبتنی بر علم را توضیح می‌دهد.

این بخش به منشأ و کارکرد گفتار و حروف می‌پردازد و آن را پایه‌ی ثبت و تبادل اندیشه می‌داند. هابز خداوند را نخستین نویسنده‌ی گفتار معرفی می‌کند که به آدم توان نام‌گذاری بخشید و سپس به نابسامانی زبان در داستان برج بابل اشاره دارد. او چهار کژکارکرد گفتار را برمی‌شمارد، از جمله ناپایداری در معنای واژه‌ها و کاربرد زبان برای فریب یا آزار. در پایان، بر ضرورت تعریف دقیق مفاهیم به‌ویژه در هندسه و علوم تأکید می‌کند و هشدار می‌دهد که بدون واژه‌ها، اندیشه و استدلال ممکن نیست.

این بخش از رساله‌ی «از حس، تخیل و قطار افکار» گرفته شده است و به ماهیت افکار انسان می‌پردازد. هابز حس را سرچشمه‌ی همه‌ی مفاهیم می‌داند و آن را نتیجه‌ی تأثیر بیرونی بر اندام‌های حسی معرفی می‌کند. او تخیل را ادامه‌ی رو به زوال حس می‌نامد و تفاوتش با حافظه را در میزان دوام تصویر ذهنی توضیح می‌دهد. در پایان، از «قطار افکار» سخن می‌گوید و میان اندیشه‌های پراکنده و جهت‌دار تمایز می‌گذارد.