کلنجار

هانتینگتون در این بخش به این پرسش می‌پردازد که چرا موج سوم دموکراتیزاسیون شکل گرفت. او نشان می‌دهد که گذار به دموکراسی معمولاً حاصل ترکیب عواملی چون توسعه اقتصادی، بحران مشروعیت حکومت‌ها، تغییرات بین‌المللی و تصمیمات نخبگان سیاسی است. به باور او هیچ عامل واحدی برای توضیح همه گذارها کافی نیست و هر کشور مسیر خاص خود را طی می‌کند.

هانتینگتون دموکراسی را بر اساس نهادها و رویه‌ها، به‌ویژه انتخابات آزاد و رقابتی، تعریف می‌کند. او تاریخ سیاسی معاصر را به صورت موج‌های گذار به دموکراسی و بازگشت به اقتدارگرایی روایت کرده و نشان می‌دهد چگونه از دهه ۱۹۷۰ و با انقلاب میخک پرتغال، موج سوم دموکراتیزاسیون آغاز شد. این بخش همچنین به تفاوت نظام‌های اقتدارگرا و توتالیتر و جایگاه دموکراسی در نظم سیاسی جهان می‌پردازد.

اشتراوس در این تحلیل، امر سیاسی را در اندیشه اشمیت مقدم بر دولت و مبتنی بر تمایز دوست و دشمن می‌داند. او نقد لیبرالیسم را در تلاش آن برای بی‌اهمیت کردن سیاست و تبدیل زندگی به حوزه‌ای صرفاً اقتصادی یا سرگرمی‌محور می‌بیند. در عین حال، او اشمیت را متفکری معرفی می‌کند که هنوز در افق لیبرالی گرفتار است و برای خروج از این وضعیت، نیاز به بازگشت به مفاهیم بنیادین اخلاق و طبیعت انسانی وجود دارد.

اشمیت روند اندیشه اروپایی را حرکتی از الهیات به متافیزیک، اخلاق و سپس اقتصاد می‌داند؛ تلاشی تاریخی برای رسیدن به قلمروهای خنثی و کاهش تعارض. اما او معتقد است این بی‌طرف‌سازی‌ها تنها ظاهر ماجراست و سیاست هیچ‌گاه از بین نمی‌رود. حتی تکنولوژی نیز در نگاه او خنثی نیست و در خدمت اراده‌های سیاسی قرار می‌گیرد. در نهایت، او تأکید می‌کند که جهان مدرن همچنان صحنه تقابل نیروها و اراده‌های سیاسی است، نه یک نظم بی‌طرف و فنی.

اشمیت معتقد است لیبرالیسم با محور قرار دادن اخلاق و اقتصاد، می‌کوشد سیاست را به رقابت یا بحث فروبکاهد و نقش دولت را صرفاً به نظارت محدود کند. اما به نظر او، این روند سیاست را حذف نمی‌کند، بلکه آن را در قالب‌های پنهان‌تری بازتولید می‌کند؛ جایی که تضادهای اقتصادی و شعارهای اخلاقی خود به ابزار قدرت تبدیل می‌شوند. در نهایت، او تأکید می‌کند که سیاست حتی در پروژه‌های «غیرسیاسی‌سازی» نیز حضور دارد و مفاهیمی مانند صلح و انسانیت می‌توانند پوششی برای منازعات واقعی قدرت باشند.

اشمیت تأکید می‌کند که دولت با توانایی تشخیص «دوست» و «دشمن» و حق اعلام جنگ تعریف می‌شود. به نظر او، بقای یک ملت در گرو آمادگی برای دفاع و مبارزه است و مفاهیمی مانند صلح جهانی گاه پوششی برای سلطه‌اند. صلح داخلی نیز زمانی برقرار است که دولت بتواند دشمن داخلی را مهار کند. او با تکیه بر نگاهی واقع‌گرایانه به انسان، هشدار می‌دهد که حذف تمایز دوست و دشمن، به‌جای پایان سیاست، به تضعیف اراده جمعی و سلطه دیگران منجر می‌شود.

خلاصه: اشمیت امر سیاسی را بر پایه تمایز «دوست» و «دشمن» تعریف می‌کند. به نظر او، سیاست زمانی شکل می‌گیرد که امکان شناسایی یک دشمن عمومی وجود داشته باشد؛ دشمنی که نه شخصی، بلکه جمعی و بالقوه درگیرکننده است. او با نقد نگاه لیبرالی، تأکید می‌کند دولت باید در نهایت مرجع تصمیم‌گیری باشد، به‌ویژه در شرایط استثنایی. در این چارچوب، بقای سیاست وابسته به حفظ امکان تقابل واقعی میان گروه‌هاست.

این بخش تحولات بازار تهران را از دوران پهلوی تا جمهوری اسلامی جمع‌بندی می‌کند. سیاست‌های نوسازی شاه به‌طور غیرمنتظره‌ای همبستگی و خودمختاری بازار را تقویت کرد، در حالی که مداخلات پس از انقلاب و ایجاد رانت‌های فردی، انسجام گروهی و شبکه‌های همکاری را تضعیف کردند. تحلیل نشان می‌دهد که این تغییرات نتیجه اقتصاد سیاسی و مداخلات دولت بوده و توانایی بازار برای بسیج سیاسی و تأثیرگذاری بر روندهای دموکراتیک امروز کاهش یافته است.

این بخش بررسی می‌کند که چگونه بازار تهران در قرن بیستم از یک قدرت بسیج‌گر فعال به نهادی منفعل تبدیل شد. در دوران پهلوی، سلسله‌مراتب تعاونی و پیوندهای اجتماعی مستحکم، امکان بسیج مؤثر بازاریان در نهضت ملی شدن نفت و انقلاب ۱۳۵۷ را فراهم می‌کرد. پس از انقلاب، جایگزینی این ساختارها با سلسله‌مراتب اجباری، نفوذ نهادهای حکومتی و رقابت‌های مخرب، همبستگی بازار را کاهش داد و باعث شد که بازار دیگر نتواند نقش تاریخی خود را در کنش‌های سیاسی ایفا کند.

این بخش تحولات ساختاری بازار تهران در حوزه‌های فرش، چای و ظروف چینی را بررسی می‌کند. روابط تعاونی و مبتنی بر اعتماد جای خود را به سلسله‌مراتب اجباری و رسمی داده است. دخالت‌های دولتی، تغییرات ارزی و ظهور کالاهای استاندارد، پیوندهای سنتی و اعتبار فردی را تضعیف کرده‌اند. تجارت فرش هنوز به شبکه‌های تخصصی و نخبگان متکی است، اما بخش‌های چای و چینی با قاچاق و رقابت نهادهای دولتی مواجه‌اند. تغییر فضای فیزیکی و تمرکززدایی بازار، شبکه‌های جدید تجاری و کاهش همبستگی اجتماعی میان بازاریان را به همراه داشته است.

این بخش گذار بازار از یک ساختار منسجم به نظامی اتمیزه و رانتی را بررسی می‌کند. دولت با سیاست‌های حامی‌پرورانه و توزیع گزینشی منابع، میان بازاریان شکاف ایجاد کرد و همبستگی طبقاتی بازار را از بین برد. تعدد مراکز تصمیم‌گیری و بی‌ثباتی قانونی، رقابت فردی برای دسترسی به رانت را جایگزین کنش جمعی کرد. هم‌زمان، با گسترش نهادهای موازی و مناطق آزاد، تمرکز تجاری از بازار تهران به حاشیه منتقل شد و شبکه‌های غیررسمی و قاچاق جای نظم سنتی بازار را گرفتند.

این بخش تحولات بازار تهران در دو دوره‌ی پیش و پس از انقلاب را مقایسه می‌کند. در دوران پهلوی، سیاست‌های نوسازگرایانه با وجود رویکرد خصمانه، به حفظ خودگردانی و انسجام بازار انجامید. در مقابل، جمهوری اسلامی با مداخلات گسترده، ایجاد رانت و سیاست‌های پوپولیستی، سلسله‌مراتب تعاونی و هویت صنفی بازار را تضعیف کرد. وابستگی دولت به اقتصاد نفتی و شرایط جنگ، نظارت مستقیم بر توزیع و تولید را گسترش داد و مناسبات افقی بازار را به وابستگی‌های عمودی به قدرت سیاسی تبدیل کرد.

این بخش گذار بازار تهران پس از انقلاب از نظمی مبتنی بر اعتماد و همکاری به سلسله‌مراتب‌های اجباری را بررسی می‌کند. خروج بازاریان قدیمی و ورود نیروهای وابسته به نهادهای دولتی، شبکه‌های سنتی اعتبار و حسن شهرت را از هم گسست. با گسترش اقتصاد زیرزمینی، قاچاق و واسطه‌گری، روابط بلندمدت اجتماعی جای خود را به معاملات کوتاه‌مدت و پولی داد. در نتیجه، بازار به فضایی تکه‌تکه و طبقاتی بدل شد که در آن نفوذ دولت و رانت‌خواری، همبستگی اجتماعی و ماهیت قدرت بازار را دگرگون کرد.

این بخش ساختار تعاونی بازار تهران پیش از انقلاب را بررسی می‌کند؛ نظمی که بر اعتبار شخصی، اعتماد و حسن شهرت استوار بود و قراردادهای رسمی نقش محدودی داشتند. نویسنده با اشاره به افزایش چک‌های برگشتی و دعاوی حقوقی در دهه‌های بعد، زوال این نظم سنتی را نشان می‌دهد. تحلیل نقش دلال‌ها، بنکدارها و نظام‌های اعتباری غیررسمی روشن می‌کند که پیوندهای مذهبی، قومی و خانوادگی پایه‌ی همبستگی بازار بودند. در نهایت، متن تأکید می‌کند که این همبستگی ذاتی نبود، بلکه محصول شبکه‌هایی بود که با مداخله‌ی دولت و تغییرات ساختاری، کارکرد نظارتی خود را از دست داده‌اند.

در این بخش، بازار تهران فراتر از یک فضای فیزیکی بازتعریف می‌شود و به‌عنوان مجموعه‌ای از شبکه‌های درهم‌تنیده اجتماعی و اقتصادی فهم می‌شود. نویسنده با نقد نگاه‌های سنتی، بازار را نهادی پویا می‌داند که هویت آن از روابط میان بازاریان و پیوند با سیاست شکل می‌گیرد. متن نشان می‌دهد چگونه اعتبار، مذهب و اقتصاد در بازار به هم گره می‌خورند و سازوکاری خاص برای مبادله و کنش سیاسی می‌سازند. همچنین بر نقش تداوم فضایی بازار در حفظ همبستگی گروهی و مقاومت در برابر فشار دولت تأکید می‌شود.

این بخش به این پرسش می‌پردازد که چرا بازار تهران در دوران پهلوی استقلال خود را حفظ کرد، اما در جمهوری اسلامی دچار تضعیف شد. نویسنده با استفاده از مفهوم شبکه‌های نهفته نشان می‌دهد که بازار از یک نظم همکارانه به ساختاری اجباری حرکت کرده است. این تحول نتیجه‌ی مداخلات مستقیم دولت در بخش‌های تجاری و سیاست‌های توسعه‌ای بود و همبستگی بازاریان و توان آن‌ها برای کنش سیاسی را کاهش داد.