Perrenûs

‌📝 زانکۆی کوردی و خه‌ونه‌ کوردستانییه‌کانمان ✍ د. بێهروز چەمانارا یه‌ک دوو ڕۆژه‌ ده‌نگۆی دامه‌زراندنی زانکۆیه‌کی کوردی له‌ وڵاتی ئاڵمان بڵاو بووه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌ له‌ کاتێکدایه‌ که‌ کۆمه‌ڵگەی کوردستان ئه‌زموونی سه‌ره‌وه‌ی ۵٠ زانکۆی هه‌یه‌ که‌ له‌وانه‌ی ٣٧ دانه‌یان له‌ هه‌رێمی کوردستان چالاکن. به‌ڵام زانکۆی کوردی نه‌ به‌ جوگرافیا و دامه‌زراندن له‌ خاکی کوردستان ده‌بێته‌ کوردستانی و نه‌ به‌ تۆمارکردنیان به‌ ناوگه‌لی جۆربه‌جۆری کوردی و کوردستانی؛ به‌ڵکوو به‌ ڕۆحێکی ته‌واو کوردستانی و وێژمانی تایبه‌تی کوردستانی ده‌بێته‌ زانکۆی کوردستانی. پێشمه‌رجی زانکۆی کوردستانی، زمانه‌، زمانی کوردی. ئینجا دەزگای زانستی و سیلابێسه‌کانی هه‌ر یه‌ک له‌ به‌شه‌کانییه‌تی، به‌ جۆرێک که‌ له‌ ڕێگەی ئه‌و به‌شگه‌له‌وه‌ جۆرێک له‌ نیزامێکی ڕاستی به‌رهه‌م بهێنێت که‌ هاوکات له‌گه‌ڵ ئاشکراکردنی ڕاستی، ڕزگاریده‌ر بێت و مرۆڤی ئازای به‌ئاوه‌ز به‌رهه‌م بهێنێت. دەزگای کارگێڕیی زانکۆی کوردستانی ده‌بێت له‌گه‌ڵ ده‌زگای هزری و زانستیی زانکۆی کوردستانی هاوساز بێت و ته‌واوی ئه‌ندامانی کارگێڕی ده‌بێت خوێنه‌وار و ئاشنای زامه‌ مێژوویییه‌کانی کوردستان بن. هه‌ر بۆیه‌، به‌شی کوردیی زانکۆی کوردستانی ده‌بێت گرنگترین به‌ش و چالاکترین به‌شی ئه‌و زانکۆیه‌ بێت. ئه‌و به‌شه‌ش ده‌بێت گشتگیر بێت و زمانی کوردی وه‌ک خۆی به‌ هه‌موو لق و پۆپه‌کانییه‌وه‌ ببینێت. ئه‌ندامه‌ زانستییه‌کان ده‌بێت له‌ سه‌ره‌وه‌ی ستانداردی هه‌موو زانکۆکانی ئێستەی کوردستان بن و چاپه‌مه‌نییه‌کانیان پیشانده‌ری چالاکی و سه‌ربه‌خۆیییان له‌ ڕووی زانستییه‌وه‌ بێت. یه‌کێک له‌ ئه‌رکه‌ هه‌ره‌ سه‌ره‌کی و گرنگه‌کانی زانکۆی کوردستانی، به‌دیهێنانی زانست و مەعریفەی دژه‌داگیرکه‌ری له‌ هه‌موو بوواره‌کانی کۆلۆنیالیرەی مێژوویی، ده‌ره‌کی و ناوه‌کییه. هه‌ر که‌س و هه‌ر دامه‌زراوه‌یه‌ک که‌ له‌م ڕێگەیه‌دا هه‌نگاو هه‌ڵده‌گرێت، جێی ده‌ستخۆشی و شانازییه‌ و پێویسته‌ هه‌ر هه‌موومان پاڵپشتی بین و کۆمه‌ڵگەی کوردستانی به‌ شێوه‌یه‌کی خۆبه‌خش، یاریده‌ی ئابوورییان بدات. 💎 @Perrenus

‌📝 نادیاریی سووژەی داگیرکراو: ڕەخنە لە ڕوانگەی عەباس وەلی لە دەلاقەی پارادایمی پۆستکۆلۆنیالەوە   ✍ شاهۆ حوسێنی گرنگترین نادیاریی لێدوانەکەی بەڕێز عەباس وەلی، سووژەی کوردستانییە؛ واتە بەڕێزیان نەک لە دەلاقەی زەینی کوردانەوە، بەڵکوو وەک نوێنەری ئەندێشەی داگیرکەر خوێندنەوە بۆ کوردستان و کورد دەکات. لەم کورتەنووسراوەیەدا لە دەلاقەی پارادایمی پۆستکۆلۆنیالەوە هەوڵ دەدەم بە شێوەی ڕەخنەگرانە بپەرژێمە سەر لێدوانی بەڕێزیان. پارادایمی پۆستکۆلۆنیال کۆگشتییەک لە ڕوانگە و شرۆڤەی ڕەخنەگرانەیە کە تەوەرەی سەرەکیی باسەکانیان شرۆڤەی کارتێکەری و لێکەوتەکانی بەردەوامی سوڵتەی داگیرکاری لەسەر کولتوور، سیاسەت، زمان و شوناسی داگیرکراوە. ئەم پارادایمە بەتایبەتی سەرنج دەخاتە سەر دەنگی "ئەوی‌ تر" یان "سووژەی داگیرکراو" و هەوڵ دەدات نیشانی بدات کە چلۆن سوڵتەی داگیرکەر هێشتا لەنێو وێژمان، ناوەندەکان و درکاندنەکانی ئەمڕۆی داگیرکراودا هێژموونیان هەیە. ئەم پارادایمە کۆلۆنیالیزم نەک وەک دەرکەوتەیەکی مێژوویی، بەڵکوو وەک دۆخێکی هەنووکەیی شرۆڤە دەکات. پارادایمی پۆستکۆلۆنیال لەخۆگری چەمکگەلێکی گرنگە وەک: ١ـ ئەوی‌ تر بەرهەمهێنان (Othering) داگیرکەران کولتوور و کۆمەڵانی خەڵکی داگیرکراو وەک "ئەوی‌ تر"ی سەرەڕۆ، نەفام، وەحشی و ناتێگەیشتوو پێناسە دەکەن و لەسەر ئەو باوەڕەن کە ئەوان پێویستیان بە ڕێنوێن و پێشەنگ هەیە. ٢ـ دەرخستنەوە (Representation) شێوازی دەرخستن و ئەم وێنایەی کە لە کۆمەڵگە داگیرکراوەکان دەریدەخن و دەینوێنن، هەموو کات ساختە و جەعلیە. ٣ـ دەنگ و بێدەنگی (Voice & Silence) سووژەی داگیرکراوە بەردەم وا لە گێڕانەوەکاندا نادیارە و کەسانی‌ تر بە نوێنەرایەتیی ئەوان دەدوێن. ٤ـ زانست و دەسەڵاتی کۆلۆنیالیستی (Knowledge and Colonial Power) بیرمەندانی ئەم پارادایمە لەسەر ئەو باوەڕەن کە زانستی بەرهەمهێنراو لەمەڕ داگیرکراو تەنیا و تەنیا کەرەستەیەکە بۆ کۆنترۆڵ و خۆسەپاندن.   نادیاریی سووژەی کوردستانی لەگوێن بکەری سەربەخۆ (agency)، کاتێک بەڕێز وەلی لە دەستەواژەی "ئەحمەق" بۆ ویستێکی ڕەوا کەڵک وەردەگرێت، بەفەرمی خۆی لە شرۆڤەی بەستێنە مێژوویییەکان، زوڵمی پێکهاتەیی و هۆکارەکانی دەرکەوتنی خەیاڵی سیاسی لە کوردستان دەبوێرێت. ئەو شێوازە لە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ سووژەی کوردستانی لەنێو لێدوانی بەڕێز وەلی، دەبێتە هۆی دابەزاندنی سووژەی کوردستانی لە بکەرێکی مێژوویی بۆ ئوبژەیەکی جێی ڕەخنە. چما ئەگەر نەخشەی کوردستانی مەزنیش لە بواری ژیۆپۆلەتیکی جێی کێشە و مشتومڕیش بێت، یان مەجالەکانی دەرکەوتنی جارێکان لێڵ بێت، ئەوا هێما و سیمبولی ڕزگاری و مەیلی بە ڕزگاری و سەربەخۆییی کوردستانە، بە جۆرێک کە حاشاکردنی ئەم خەیاڵە بەبێ لەبەرچاوگرتنی دۆخی سووژەی کوردستانی، جۆرێک سڕینەوە و خامۆشکردنی دەنگی سووژەی کوردستانییە. بە واتایەکی‌ تر، لە لێدوانەکەی بەڕێز وەلیدا لە جیاتی هەوڵ بۆ تێگەیشتنی سووژەی کوردستانی، سووژەی کوردستانی قەزاوەت و داوەری دەکرێت، ئەمیش عەقڵی سووژەیەکی داگیرکراو بە عەقڵی سووژەی داگیرکەرە. بەگشتی گرنگترین ڕەخنەی لێدوانەکەی بەڕێز وەلی بریتین لە: لە کاتێکدا سووژەی کوردستانی هەوڵ دەدات بدوێت، شوناسساز بکات و خەیاڵی‌ سیاسی خۆی بەرهەم بهێنێت، بەڕێز وەلی لە شوێنی ڕوانەرێکی زاناوە هەوڵی سووکایەتی و بەلاڕێدابردنی هەوڵی سووژەی کوردستانی دەدات. لە جیاتی بیستن و تێگەیشتنی سووژەی کوردستانی، هەوڵی بێدەنگکردنی ڕەوتی جیادوان و جیاخۆدەرخستنی سووژەی کوردستانی دەدات. بەباوەڕی گایاتری ئێسپیواک (Gayatri Spivak)، داگیرکەران (و دوای ڕووناکبیرانی پەساکۆلۆنیال) لە جیاتی دوان لەگەڵ سووژەی داگیرکراو، هەوڵ دەدەن لە جیاتیی ئەو بدوێن، داگیرکەران لە ڕیی ڕووناکبیرانی ئورگانیک هەوڵ دەدەن لە جیاتی گرنگیدان بە ویست، ئەزموون و ویستی سیاسیی داگیرکراوان، ئەوان وەک تێکدەر، ناتێگەیشتوو، گەمژە و نەخویندەوار پێناسە بکەن، واتە سووژەی داگیرکراو نادیار دەبێت. خەساری گەورەی ئەم ڕەوتە لەمەدایە کە ڕووناکبیرانی ئورگانیک زانستێک دووپات دەکەنەوە کە لەسەر بنەمای نەزمیزانیی داگیرکەر بنیات نراوە. لەم ڕوانگەیەدا هەر جۆرە هەوڵێک بۆ شوناسسازیی نەتەوەیی، کولتووری و کۆمەڵایەتی، وەک دواکەوتوویی و عەشیرەخوازی پێناسە دەکرێت.   خەون‌ و خەیاڵی سیاسی فۆرمێک لە دژکردەوەی خۆڕاگرانە (Subaltern Agency)؛ بەشیکی زۆر لە توێژەرانی نێو پارادایمی پۆستکۆلۆنیال وەک "هۆمی بابا" و "ئێشیل مبمبە" لەسەر ئەو باوەڕەن کە خەون و خەیاڵی سیاسی فۆرمێکی خۆڕاگری لە بەرابەر هەوڵ بۆ سڕینەوە، بێدەسەڵاتی و نەدیتنە. بۆیەش هەر جۆرە سووکایەتیکردن بە خەون‌ و خەیاڵی سیاسی لە جیاتی تێگەیشتن لەوان، هەوڵێکە بۆ خامۆشکرد و بێدەنگکردنی سووژەی کوردستانییە بەبێ ئەوەی کە مەجالی تێگەیشتن لە ویست، ترۆمای مێژوویی و خەیاڵی ڕزگاریخوازانی کوردستان ڕەخسابێت. 💎 @Perrenus

‌📝 ئێمەی کورد بۆ جوگرافیایەکی مێژوویی شەڕ دەکەین کە هەم ئەمڕۆمانە و هەم داهاتوو ✍️ مەسعوود بابایی بێبەشکردنی نەتەوەیەکی ژێردەستە لە یۆتۆپیایەکی سیاسی تەنیا لەبەر ئەوەی "کەتواری سیاسی"ی جیهانی ئەمڕۆ باڵادەستیی هێزە، خۆی هەڵەیەکی سیاسییە. دروستکردنی سەرچەشنێکی جوگرافیای سیاسی کە دەبێت نەتەوە لە داهاتوودا وەک دەوڵەتێک بیهێنێتە دی، بەشێکە لە پرۆژەیەکی درێژخایەن کە هەرچەند نابێت لە کەتواری ئێستەدا ببێت بە بەرنامەی سیاسی، بەڵام بەبێ ئەو ئۆتۆپیایە، سیاسەتی ئەمڕۆ نابێت بە خاوەنی ستراتیژی. ئەگەر کەسانێک خۆیان بە نەتەوەی هەڵبژاردەی خودا و مێژوو نەزانن، چۆن دەتوانن هەزاران هەزار کیلۆمەتر بخەنە ژێر پێی ئەسپەکانیان کە جوگرافیای ئەوانیش نەبووە! ئەدی چۆن دەبێت جوگرافیایەکی مێژوویی و کێشانەوەی نەخشەکەی - تەنانەت لە خەیاڵی یۆتۆپیاییدا - بە گەمژەیی بزانرێت! ئێمە بۆ جوگرافیایەکی مێژوویی شەڕ دەکەین کە هەم ئەمڕۆمانە و هەم داهاتوو! سیاسەت بە یۆتۆپیایەکەوە، جیاوازە لەوەی یۆتۆپیایی سیاسەت بکەی! کەتواری سیاسی، دۆخی ئەمڕۆی کایەی سیاسییە. یۆتۆپیا دابینکەری هێزی ئامانجی سیاسییە لە کردەوەی سیاسیدا. کوردستان نەخشەیەکە کە ناسنامەی منی هەڵگرتووە! من بەشێکی هەرە زۆری ئەو هاونەتەوانەم ناناسم کە لەسەر بست بە بستی ئەم خاکەدا دەژین. ئەم نەخشەیە  پێم دەڵێت هاونەتەوەکانم لەوێن. ئەم نەخشەیە لەگەڵ ئەوەی بزوێنەری جۆرێک لە ڕۆمانتیسیزمە، بەڵام لە ڕاستیدا تەوەرێکە کە ناسنامەی سیاسیی من لەسەری هەڵدەسووڕێت. تەنانەت ئەگەر لە ئێستەشدا من بۆ ڕزگاریی پارچەیەکی تێ بکۆشم و پابەندی ڕیاڵپۆلەتیک بم! وشەیەک کە لەم ڕۆژانەدا پارووی خۆشی دەمی هەمووانە! 💎 @Perrenus

‌📝 پەیوەندیی فەزیلەت و دەوڵەت؛ ئایا کوردبۊن فەزیلەتە؟! ✍ ئەفشین غوڵامی فەزیلەت جورێ لە هەست دەرۊنی یا ئەخڵاقییە کە کەس یا پێکهاتەیێ ملکەچ وە کارەیل دروست و مرۆیی کەیێ. سە ئایا کوردبۊن جوور ئنگلیزیبۊن، فارسبۊن، خوەی وە خوەی مرۆڤ وەرەو کار دروس ناچار کەیێ، یا ئییە تایوەتمەندییەل ئارزییە کە کوردبۊن و تورکبۊن ملکەچ فەزیلەت کەن؟! تایوەتمەندییەل ئارزی، ڕیشە لەناو واقعەو دێرن و لەلایەن مرۆڤ و کۆمەڵگە سازریەن. ئێ واقعەیلە بەرهەم دیالکتیێگن کە لەبان بەستەر مێژووی خوەیان دۊننەو و لەناو مێژگ جەمعیی ئەو مرۆڤەیلە مینن و ڕوسووب کەن و دوایی لە ڕێی ڕەفتارەیل جەمعییان ڕەزیلەتەیل یا فەزیلەتەیلیان زوهور پەیدا کەن. ئەمرێ کە ئێ فەزیلەتە پڵاوا کەیێ، پێکهاتەی دەوڵەتە. یانێ وە وتەی ئەرەستوو و ئەفڵاتوون، ئامانج دەوڵەت ئییەسە کە هاووڵاتییەیلی پەروەردەی فەزیلەت بکەیێ یا وە باوەڕ ڕوسووییەیل و ماکیاوڵیەیل، دەوڵەت پشتیوانی لە ئازادی و بەشداریی گشتی کەیێ و هاووڵاتییەیل کوماری بایەد چالاک و وەرپرسایەتیدار و پاوەند بوون. تەنانەت هابرماسیش ها سەر ئێ باوەڕە کە دەوڵەت بایە فەزا و دەرفەت ئەڕا پەروەردەی فەزیلەت دارەڕا بکەیێ. ئەمان ئایا ئییانە وەتەنیایی مومکنن. نە وەدڵنیایی پەیوەندیی دانەوڕیای مرۆڤ و دەوڵەت و پێکهاتەگان کە فەزیلەتەگان سازن. دڕندەییی مرۆڤ یا دەسەڵات تورک و عەرەب یا هەر کۆمەڵەیگ تر، ئەو عەقڵە جەمعیانەن ک هوکار ڕەزیلەتەیل و فەزیلەتەیلیانن. ئایا ڕەفتار دڕندانەی مەردم تورک یا فارس وە هوکار دەوڵەتەگانیانە یا وە پێچەوانە؟ جواو ئێ پرسیارە هەم ئاسانە و هەم سەخت. بەڵێ ڕەفتارەیل و فەرهەنگ سیاسی ئێ مللەتەیلە نیشان داس کە ڕەزیلەتیان لە فەزیلەتیان فرەترە. هەوەجە نییە موتڵەق بنووڕیمنە ئێ گەپە، ئەمان مێژووی سیاسیی هاوچەرخ نیشان دایە ک لەبان ڕەزیلەتەیلیان فرەتر لە فەزیلەتەیلیان کار کردنە و ئییە کە تەنیا دەوڵەت وە هوکار ئێ ئەمرە بزانیم، کەمێ دۊز نییە، چۊنک دەوڵەت لە چووڵایی وە دی نیەتیەیێ، سازریای ئەو فەرهەنگ سیاسییەسە. ئەمان ئایا کوردبۊن فەزیلەتە؟ نە؛ کوردبۊن وە هیچ شێوە نەباس فەزیلەت بوو. فەزیلەت کوردبۊن وەهمێگە کە ملکەچێ کەیێ تا بەردەوام هەوڵ ئەڕا ڕزگاربۊنێ نەیێ و لە ڕێ ڕاگەیاندن لە هەستی سیاسی دۊرێ بکەن و بەردەوام جوور ڕزگارکەر و فریشتە ناوێ بارن. وەختێ تۆ بەردەوام ئێ وەهمە ئەڕات دروس بۊ کە مونجی و فریشتەی، دی نەخش سەرەکەیەگەی خوەد کە خەڵک خوەدە لە هۊردەو چوو و نەخشە ئەڕا فڵان قەبیلە لە ئامریکای باشوور کیشی و لە ڕاسییەگان دۊر کەفی ... 💎 @Perrenus

‌📝 چۆن زمانی کوردی باشتر بۆ سەردەمی ژیریی دەستکرد ئامادە بکەین؟ ✍ د. ئاران ئەمینی هەر وەک دەبینین لەم ساڵانەدا تەکنۆلۆژییەکانی زمان بۆ چوار بواری سەرەکیی وەرگێڕانی ماشین، ناسینەوەی ئاخاڤتن، بەرهەمهێنانی ئاخاڤتن و بەرهەمهێنانی زمان لێرە و لەوێ بۆ زمانی کوردی - بەتایبەت کوردیی ناوەڕاست و کوردیی ژوورین - لە بەردەستە یان کاریان لەسەر دەکرێت. لە نێوان ئەو چوار تەکنۆلۆژییەدا وەرگێڕانی ماشین و بەرهەمهێنانی زمان لە گەشە و پەرەسەندنی زماندا بناەییترن. تەکنۆلۆژییەکانی دەنگیش کەڵکوەرگرتن لە زمان و بەرهەمهێنان ئاسانتر و خێراتر دەکەن. پێویستە بازنەی ڕۆشنبیری و ئەکادیمیکی کورد ئاگاداری هەندێک شتی سەرەتایی لەسەر ژیریی دەستکرد بێت بۆ ئەوەی باشتر زمانی کوردی ئامادەی ئەم جیهانە نوێیە بکات. لێرەدا دوو چەمکی نێواندۆزی (interpolation) و دەردۆزی (extrapolation) شی دەکەومەوە کە یارمەتیمان دەدات تێ بگەین لەسەر چ شتێک بۆ زمانی کوردی کار بکەین. بەسادەیی نێواندۆزی واتە ئەوەی کە تۆ بتوانیت بە پێدرانی چەند خاڵ، خاڵی دواتر یان خاڵێکی نێوان دوو خاڵی دراو پێشبینی بکەیت. ژیریی دەستکرد لە پرسی نێواندۆزیدا زۆر سەرکەوتووە. بۆ نموونە ئەگەر ئەم ڕستەت دیت پێشبینی بکەیت وشە نەهاتووەکە چییە «من ئاو ... و تینویەتیم دەشکێنم». لێرەدا تا ڕادەیەکی زۆر دەزانین کە وشەی «دەخۆمەوە» دێت. ژیریی دەستکردیش هاوشێوەی ئێمە لەو دەیتایەی لەسەر وێب هەیە، زانیاریی وشەدان و وشەسازی و ڕستەسازی تێکەڵ دەکات و پێشبینییەکی دروست بەدەستەوە دەدات. دەردۆزی بەپێچەوانە واتە بەپێی ئەو زانیارییانەی کە لە بەردەستدایە نەتوانیت خاڵی دواتر پێشبینی بکەیت، چونکە خاڵی دواتر لە بازنەی زانیارییەکانی ئێمەدا نییە. ژیریی دەستکرد لە دەردۆزیدا سنووردارە. بۆ نموونە وشەیەکی نوێ و نامۆی زانستی لە بەرچاو بگرن کە پێشتر هیچ بەرانبەرێکی بۆ دانەنراوە، ئیتر وەرگێڕانی ماشین نازانێت چیی بۆ دابنێت و مۆدێلی زمانی بەرهەمهێنەریش نازانێت چی لە جیاتیی ئەوە دابنێت. خۆ ئەگەر پێشنیارێکیش بدات لە ناچارییە و وشەیەک بە شیمانەیەکی نزم دادەنێت. بۆیە ئەو دەقەی بۆمان بەرهەم دەهێنێت کرچوکاڵ و بێکەڵک دەبێت. بۆ نموونە ڕستەیەکی پسپۆڕانەی وەک «تۆڕی دەماریی ... بە تۆڕێک دەوترێت کە هاوشێوەی سیستەمی بیناییی ماشین لە مرۆڤدایە و ...»، لێرەدا یەک یان دوو بژاردە لە زمانی ئینگلیزیدا دەکرێت دابنرێت کە بەپێی بەستێنەکە وشەیەکی دروست دادەنرێت، بەڵام لە کوردیدا هیچمان نییە و هەرچی دایبنێت هەڵە دەردەچێت. بۆچی؟ چونکە قەت لەسەر ئەو باسە بە کوردی نەماننووسیوە. ئەم دوو چەمکەم بۆچی ناساند؟ بۆ ئەوەی هەوڵەکانی کورد لەسەر زمان ئابوورییانە بکرێت. ئێمە ڕەنگە نەتوانین بۆ هەر بوارێکی زانستی و هزری ڕێژەیەکی زۆر دەق بەرهەم بهێنین، بەڵام دەتوانین بۆ ژمارەیەکی زۆر لە بوارەکان چەند دەق وەربگێڕین. واتە با وەرگێڕان و نووسینی یەکەم، دووهەم، سێەم و چوارەمێکمان لەسەر بابەتی (X) ببێت و لەسەر وێب دایبنێین. ئیتر ژیریی دەستکرد خۆی دەقی پێنجەم لەسەر ئەو بوارەمان یان بۆ بەرهەم دەهێنێت یان بەرهەمهێنانی زۆر خێرا دەکات بۆمان. بۆیە پێویستە ئێمە بەردەوام بپرسین کام بوار کاری لەسەر نەکراوە و چەند کارێک لەو بوارەدا بکەین. ئیتر ژیریی دەستکرد درێژەی ڕێگەکەمان بۆ دەبڕێت و پرسەکە لە دەردۆزی دەکەینەوە بە نێواندۆزی کە لە توانای ژیریی دەستکرددا ببێت. 💎 @Perrenus

‌📝 ئایا سەربەخۆییخوازی لە کوردستاندا کاری زانستیی لەسەر کراوە؟ زۆر جار لە باس و وتووێژە نێوخۆیییەکانی نێو کوردستان و بەتایبەت لەلایەن کەسانی ناسەربەخۆییخوازەوە باس لەوە دەکرێت کە کاری زانستی لەسەر سەربەخۆییخوازی نەکراوە؛ پەڕنووس لەم پەیوەندییەدا پرسیارێکی ئاراستەی شارەزایەکی بواری خوێندنەوە و توێژینەوەی کوردستانناسی کردووە و هەروەها داوامان لێ کردووە کە ئەگەر کار کراوە، هەندێک سەرچاوەمان لەو بواردە پێ بناسێنێت. 🔹وەڵامی بەڕێزیان بە پرسیارەکەی پەڕەنووس هەندێک لە نووسەران کە چارەسەری پرسی کوردستان و کورد لە دێموکراسیخوازیدا یان وەدیهاتنی وردەمافگەلی دیکە دەبینن ڕەخنە دەگرن کە پرسی سەربەخۆییی کوردستان تیۆریزە نەکراوە و بە شێوەی زانستی کاری لەسەر نەکراوە؛ من پێم وایە دیواری ئایدیۆلۆژی و لێنزی وێژمانی ئەو بەڕێزانە ناهێڵێت بوتی زەینییان بشکێنن و  هەندێک لەو کارانەی کە لە بواری سەربەخۆییی کوردستان و سەربەخۆییخوازیدا کراوە بیبینن و بیخوێننەوە. دەتوانین بڵێین بەکورتی و بەپوختی، ئەپیستیمەی زاڵ لە ساڵەکانی ١٩۵٠ ز. بەملاوە نەیهێشتووە ئاسۆی ئەندێشەی سەربەخۆییخوازی دەنگ هەڵبڕێت و لە مەیدانی وێژمانی کوردستانیدا ببزوێت، هەر بۆیە وەپەراوێز خراوە و خامۆش و کپ کراوە. بەڵام بەم پێیەیش دەتوانین چەند کاری باشی ئەم بوارە بە هۆگران و خوێنەران و توێژەرانی کوردستانی بەم شێوە بناسێنین: ١- کارەکانی بورهان یاسین، بەتایبەتی کتێبی "دەوڵەتی سەربەخۆی کوردستان ـ لە ناوەوە بونیاتکدنان لە دەرەوە دانپێنان" کە لەگەڵ سەردار عەزیز پێکەوە ئامادەیان کردووە. ٢- کارەکانی کامیل ژیر، بەتایبەتی کتێبی " کوردایەتی و سەربەخۆیی". ٣- کارەکانی جەمال نەبەز، بەتایبەتی "بیری نەتەوەییی کوردی" و "ناسنامە و دۆزی ناسیۆنالی کورد". ٤- کارەکانی ئەیوب کەریمی، بەتایبەت کتێبی "گەڕانەوە بۆ سەروەری"، ۵- چەند کاری جەوادی مەلا، بەتایبەت (المعادون لاستقلال کوردستان). ۶- کارەکانی مایکل ڕۆبین، بەتاینەتی (Rubin, michel (2016), rising kurdistan). ٧- کارێکی لوقمان ڕادپەی (towarads an independent kurdistan). ٨- کارێکی موفید محەممەد نووری بە ناوی "کوردستان لە چاوەڕوانی دەوڵەتدا". ٩- چەند کاری جەلال حاجیزادە، بەتایبەت (نگاهی شالودەشکنانە بە برون رفت از یک کلان روایت تاریخی). ١٠- وەرگێڕانێکی نادر فەتحی لە نووسینی مارتین ڤان بە ناوی "لە عوسمانیزمەوە بۆ سەربەخۆیی". هەروەها کەسانی دیکەی زۆرتریش هەن لەوانەیە ئێستە کە ئەم کورتەوەڵامە دەنووسم لەبیرم نەبن یان من کارەکانیانم نەخوێندبێتەوە ... کە دەتوانرێت بەم لیستە زیاد بکرێت. شایانی باسە کە لەم دوایییانەشدا بەرەی لاوی خوێندەواری کوردستانیش لەم بارەدا وتار و لێکۆڵێنەوە و توێژینەوەی زۆر باشیان نووسیوە و خەریکی کاری باشتریشن، کە دەتوانین ئاماژە بەم نموونانەی خوارەوە بکەین: ١- سیروان ڕێناس، وتاری "قەیرانی ناسنامەی نەتەوەیی". ٢- هیوا خاکپوور و توورەج محەمەدی، دوو وتار لە "ڕەخنە لە دێموکراسیخوازیدا" کە بەم زوانە لە گۆڤاری کۆمار و ماڵپەری سەکۆ بڵاو بوونەتەوە. کەسانی دیکەیش زۆر هەن بەڵام ئێستە لەیادم نین و دەکرێن بەم لیستە زیاد بکرێن. جیا لەو نموونانە، ماڵپەڕێک بە ناوی "سەربەخۆیی / Serbexoyi" تایبەت بە ئەندێشەی سەربەخۆیییە کە کارگەلی جیاوازی کەسایەتییەکانی کوردستان بڵاو دەکاتەوە و سەرچاوەی زانستیی باشیشی تێدایە. بەستەری ئەو سەرچاوانەی لەم بابەتەدا ناسنێراون. 💎 @Perrenus

‌📝 ئەحمەد موختار جاف، ڕۆشنبیرێکی فەزیڵەتمەند ✍ هیوا خاکپوور

"جەژنی قوربان ساڵی جارێ خەڵکی قوربانی ئەکەن / بۆ وەتەن من ڕۆژی سەد جار ڕۆحی خۆم قوربان ئەکەم" ( ئەحمەد موختار بەگی جاف)

یەکێک لە تایبەتمەندییەکانی ڕۆشنبیرانی بەراییی کورد، خۆتەرخانکردنێکی فەزیڵەتمەندانەیە بۆ ڕێگەی پێشکەوتن و بەختەوەری و سەروەریی نەتەوەکەیان. وا ئەوە ئەحمەد موختاری جافە کە لە پێگە و ماڵ و سەروەتی بنەماڵەیی دەستی شوست و چووە نێو کاروانی ڕۆشنبیرانی زەمانەوە و لە ڕێگەی سەرکەوتنی نەتەوەییدا، ئەسپی قەڵەمی چاپوکانە تاو داوە. لە "مەسەلەی ویژدان"دا چوو بە گژ نەریتی داڕزیوی پاشەرۆکخوازدا. هەر ئەحمەدە کە خۆی بۆ هۆشیاری و ڕزگاری و پێشکەوتنی نەتەوەکەی تەرخان کردووە.

"زوبانی حاڵی ئەحمەد هەر ئەڵێ وریا بن ئەی میللەت".

... وا هەمدیسان ئەحمەد موختارە کە بە باوەڕی من یەکەم جار وشەی "سەروەری" بە مانا مۆدێڕنەکەی بەکار دەبات:

"من ئەم حەبسەم لەلا فەخرە، بە شەرتی سەروەری کوردان".

ئاوایە ڕۆشنبیرێک کە ئاواتە بەرزە پێشکەوتنخوازەکانی بۆ میللەت، لە بەرەکانی دواتردا ڕەنگ دەداتەوە و ئەوە مامۆستا هێمنە کە دەڵێت:

"دێتە دی ئاواتی بەرزی ئەحمەدی موختاری جاف / ڕێگەی ئاسن دەگاتە شاخی هەورامانەوە".

ئەوە هەر ئەندێشەی ئەم ڕۆشنبیرانەیە کە دەتکێتە ناو هونەری ڕزگاری و بەرخۆدانی کوردییەوە و کەسانێک وەک حەمەجەزا و ناسر ڕزازی و ... لەم پێشخوانەوە، هونەری ڕزگارییان گەشاندەوە. ئەحمەد موختار بەگی نیشتمانپەروەری ڕزگاریخواز، سەرسام بوو بە ڕێبەری ئازادیی هیند کەسایەتی دژی کۆلۆنیالیسیزمی ئینگلیز، واتە گاندی، هەر بۆیە کوڕەکەی خۆی ناو ناوە غاندی. بەگشتی ڕۆشنگەری (تەنویر)، زانستخوازی (مەعاریفپەروەری)، سەروەریخوازی، فەزیڵەتمەندی و ... لە ئاسەواری ئەحمەد موختار بەگی جافدا کە یەکێک لە کۆڵەکەکانی قوتابخانەی تەنویرە، ڕەنگی داوەتەوە و تا ئەمڕۆکە درێژەی هەبووە. تێبینی ئەم کورتەنووسینانە بەشی دەکەم لەگەڵتان، بەشێکە لە پرۆژەی خوێندنەوەکانم لەسەر قوتابخانەی ڕۆشنگەریی کوردی کە لە داهاتوودا زیاتر لەسەری دەنووسم. 📎 سەرچاوە: ئەم بابەتە لە لاپەڕەی تێلێگرامیی خودی نووسەر وەرگیراوە. 💎 @Perrenus

‌📝 وەرگێڕ و وەرگێڕان و زمان ✍ ڕەسووڵ سوڵتانی زمان یەکەم و گرنگترین چەکی وەرگێڕە. بەڵام دەگمەنن ئەوانەی لە وەرگێڕاندا کەڵک لە هەموو ڕەهەند و بوارەکانی ئەو چەکە وەردەگرن، هەر بۆیە زۆر نین ئەو کتێبه وەرگێڕدراوانەی کە وێڕای گەیاندنی پەیامی نووسەر، چێژێکی تایبەتیش بە خوێنەر دەبەخشن و نەک خوێنەر ماندوو ناکەن، بگرە تەواو ڕەوگیریشی دەکەن. وەرگێڕی دەروەست تەنیا واتای نووسەر ناگوازێتەوە. کەوا بوو وەرگێڕی باش ڕۆڵی ڕۆبۆت و گووگڵترانسلەیت ناگێڕێت؛ وەرگێڕی بەمشوور و بەتوانا و وەرگێڕی شارەزا، وێڕای گواستنەوەی پەیامی نووسەر، ئەوەنده وەستایانە کەڵک لە زمانەکەی خۆی وەردەگرێت، کە دەکرێت بڵێی سەرلەنوێ دەقەکە دەخولقێنێتەوە. ئەو جوانکارییانەی م. هەژار لە وەرگێڕانی خەیامدا کردوویەتی، نموونەیەکن و هەتاهەتایە دەبێت وەکوو سەرتۆپی وەرگێڕان بە نموونە بیانهێنینەوە. وەرگێڕ هەیە لەم کوردستانە نزیک سەد کتێبی وەرگێڕاوە، بەڵام لەبەر ئەوەی وشە و دەستەواژەی دەرەوەی شاریی لە خۆی حەرام کردووە، زمانی هەر سەد کتێبەکەی لە یەکتر دەچن. لە حاڵێکدا هەر کتێبە و بەگوێرەی بابەت و ناوەڕۆک و تەنانەت سەردەمی بەرباسی کتێبەکە، زمانی جیاوازی دەوێت. محەمەد قازی، گەورەوەرگێڕی فارسان لە وەرگێڕانی دۆنکیشۆتدا دەگەڕێتەوە بۆ زمانێک کە بەسەرهاتی پاڵەوان و ئەفسانەکانیان پێ گێڕاوەتەوە، هەر بۆیە بە دانپێدانانی هەموو گەورەئەدیبانی فارس، دۆنکیشۆتەکەی محەمەد قازی نەک هەر وەک وەرگێڕدراو، بەڵکوو وەکوو یەکێک لە بەرهەمە گرینگەکانی ئەدەبی فارسی دادەنرێت. لە زمانی کوردییشدا، وەرگێڕانەکانی م. هەژار و م. عەبدوڵڵا حەسەنزادە و شکوور مستەفا. لێرەدایە دوای زانینی زمان شتێک دێته گۆڕێ کە پێی دەوترێت هونەری وەرگێڕان. واتە وەرگێڕ جا لە گواستنەوەی پەیامی نووسەر، ئینجا خۆشی وەکوو نووسەرێکی زمانشیرین لە زمانێکی پڕوردەکاری و چێژبەخشدا دایدەڕێژێتەوه. لەنێو وەرگێڕەکانی ئێستەدا دە تا پازدە (١٠ ـ ١۵) کەسێک هەن کە بابەتی زمان بەلایانەوە گرنگە؛ ئەوانی دی هەموو بە شوێن زۆروبۆرەوەن، بەتایبەتی لە هەموویان تێکدەرتر و چەواشەکەرتر ئەوانەن کە باوەڕیان وایە وەرگێڕ نابێت کەڵک لە زمانێکی قووڵ و پتەو وەرگرێت، نەکا منداڵی گەڕەک لێی حاڵی نەبن. وەرگێڕی باش دەبێت بەردەوام ئەو هۆنراوەیەی م. هێدیی نەمری لە گوێدا بزرینگێتەوە کە دەفەرموێ: هەر گۆشەیەک سەد جاری لێ دەنۆڕم وشە هەیە سەد باری لێ دەگۆڕم 💎 @Perrenus

‌📝 جیهان ٢٤٨ وڵات و نیمچەوڵاتی تێدایە و کوردستانیش لە کەناری چاوەڕوانیدایە ✍ عارف باوەجانی پێشەکی لە ئێستەدا ٢٤٨ وڵات و نیمچەوڵات لە جیهاندا هەیە، کە لەو ژمارەیە ١٩٣ وڵاتیان ئەندامی فەرمیی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانن، ٢ وڵاتیش ئەندامی چاودێرن. هەر ١٩۵ وڵاتەکە ساڵانە لە کۆبوونەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان بەشداری دەکەن. لە ڕاستیدا نەدەبوو ناوی نەتەوە یەکگرتووەکان بوایات، دەبوو ناوی وڵاتە یەکگرتووەکان بوایات، چونکە بە سەدان نەتەوەی دیکە هەیە لەنێو نەتەوە دەسەڵاتدارەکاندا کۆلۆنیالزە کراون و لەو کۆڕبەندە بێبەشن و جێیان نەبووەتەوە؛ نموونەی گەورەشیان کوردستانە. دەستپێک لە کۆی ئەو ١٩۵ وڵاتەی جیهان، بەسەر کیشوەرەکانی (قاڕە) جیهاندا دابەش کراون کە بریتین لە: ٤۵ وڵات لە ئەفریقا. ٤٤ وڵات لە ئورووپا. ٣٣ وڵات لە ئەمریکای لاتین و کاریبی. ١٤ لە ئوقیانووس. ٢ وڵات لە ئەمریکای باکوور. ٤٨ وڵات لە ئاسیا کە لەو ٤٨ وڵاتەی ئاسیاش، ١٨ وڵاتی دەبێتە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست؛ ئەو ١٨ وڵاتەش دابەش بوون بە سەر چەند بەشێک، وەک: ئانادۆڵ، هیلالی بەپیت (الهلال الخصيب)، پێدەشتی ئێران (فەلاتی ایران) و نیمچەدوورگەی عەرەبی. ئانادۆڵ ئانادۆڵ کە تورکیەی هەنووکە لەخۆ دەگرێت، لە سەردەمی عوسمانییەکاندا گەورەترین بەشی کوردستانیش خراوەتە سەری و لەلایەن تورکیەوە داگیر کراوە. هیلالی بەپیت (الهلال الخصيب) زاراوەیەکی جوگرافیایییە کە لەلایەن "جەیمس هێنری برێستێد"، شوێنەوارناسی ئەمریکایییەوە دراوە بە ڕووبارەکانی دیجلە و فورات و بەشی کەنارزەریاکانی لێڤانت (بلاد الشام) و شارەکانی باشووری میزۆپۆتامیا و دوورگەی فورات له عێراقی ئێستە تاکوو ڕۆژاوای لێڤانت. بەپێی دانپێدانانی خۆیان، ئەم ناوچانە نموونەی شارستانیەتی جیهانن کە بەشی زۆری ئەو مێژووەش گرێ دراوە بە نەتەوەی کورد و کوردستانەوە، هەم لە چوارچێوەی مێزۆپۆتامیا و هەم لە چوارچێوەی لێڤانتەوە. پێدەشتی ئێران (فەلاتی ئێران ـ Iranian plateau) ئەویش جۆرە پێناسەیەکی دیکەی فارسەکانە کە لە مێژوودا بۆ خۆیان دروستیان کردووە و هەمیشە بە ناوی سەیروسەمەرە و زیرەکانە خۆیان کردووەتە خاوەن تاپۆی گشت پێکهاتەکانی سەر چیای زاگرۆس، تەنانەت تاکوو سنووری وڵاتانی دوورەدەستیش. هەر بەو شێوەیە خۆیان خزاندووەتە نێو قوژبنە مێژوویییەکانەوە و بەو شێوەیە بەشی زۆری ئەو بەناو "پێدەشتی ئێرانە"ش، لەسەر خاکی ڕۆژهەڵاتی نیشتمانی ئێمەی کوردستانییە؛ دیسانەوە دەبینین لەو هەموو پێناسەیە گەلەکەی ئێمە بێ ناو و بێ تاپۆ و بێ کورسییە. نیمچەدوورگەی عەرەبی ئەویش ناوی بەشێکی دیکەی وڵاتانی کەنداوە، کە خاکی کوردستان نەکەوتووە ئەو بەشەوە. هەروەها وڵاتانی میسر و قیبرەسیش دەخرێنە سەر وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئاکام ئێمە ئەگەر نەتەوەیەکی بێ ناسنامە و بێ مێژوو بواتاین، لەوانەیە بوترایە با باسی زۆر بابەتی لە خۆمان گەورەتر نەکەین، بەڵام دەست بۆ هەر لاپەڕەیەکی گرنگی مێژووییی نەتەوە دێرینەکان، جوگرافیایی، مێژووی شارستانیەت و ئاسەوارە دێرینەکانی مرۆڤایەتی لە گۆی زەوی دەبەین، دەبینین کە کوردستان لە لووتکەدایە؛ بەڵام ناوەکەی هەمیشە خراوەتە ژێرەوەی هەموو ناسنامە نێودەوڵەتییەکانەوە. ئایا هەر دەبێت نەتەوەکەی ئێمە لە چاوەڕوانیدا بمێنێتەوە! سەدە دوای سەدە بچێتە نێو چوارچێوەی ناو و نازناوی نوێتری وڵاتانی داگیرکەرەوە، ئەوان ببنە خاوەن هەموو پێناسەکانی ئێمە؟؟؟!!! ئەی ناکرێت بە جیهانبینییەکی نوێترەوە هەوڵ بۆ زیندووکردنەوەی ئەو مێژووە دزراوانەمان بدەینەوە؟!؟! بەڵێ خەبات لە پێناوی سەروەریی سیاسیی نیشتمانیی نەتەوەی کورد و سەربەخۆییی کوردستانی داگیرکراومان، تەنیا خەباتی دروست و ڕزگاریدەری یەکجاریی نەتەوە و نیشتمانەکەمانە لە نەهامەتی و ڕووداوە بەردەوامەکان. 💎 @Perrenus

‌📝 لێکەوتەی ئەگەری ڕێککەوتنی ئێران و ئەمریکا ناوچەکە دەگۆڕێت؛ کورد نەجووڵێتەوە دۆڕاوی ئاڵوگۆڕەکان دەبێت ✍ د. مێرۆ عەلیار ڕەوتی ڕووداو و وتووێژەکانی نێوان ئێران و ئەمریکا دەرخەری ئەوەن کە دەوڵەتی ئێران کەوتووەتە ژێر گوشارێکی قورس و ترسی لێ نیشتووە کە لەژێر ئەو گوشارەدا خۆی نەگرێت و بڕووخێت؛ بۆیە نابێت ئەگەری "ڕێککەوتن" بەکەم بگیرێت و ئەو ڕێککەوتنە مەرج نییە بە زیانی نەتەوەکانی ناو جوگرافیای سیاسیی ئێران بشکێتەوە، بەمەرجێک پلان و ستراتیژیی توکمە و هاوبەشی لەپشت بێت. دژکردەوەکانی ئیسرائیل لە دوای هێرشی ٧ی ئوکتوبری ٢٠٢٣ ز. ئێرانیان وەها تووشی تەنگەژە و پاشەکشە کردووە و هێزە نیابەتییەکانی وەها لێ لاواز و داماو کراوە کە لەوە ناچێت تازە ڕێگە بە ئێران بدات هەستێتەوە و لەو زەبرە قورسانەی لێی کەوتووە، بحەسێتەوە؛ تەنانەت ئەگەر ئێران و دەوڵەتی دوناڵد ترامپ پێکیش بێن. لە ڕێککەوتنی دوو لایەن لە هەلومەرجی نابەرابەرەدا، ئاشکرایە هەردوو لایەنەکە وەک یەک براوەی مامەڵەکە نابن و لایەنی لاواز بەڕادی لایەنی باڵادەست خێری لێ نابینێت! بۆیە، ماهیەتی ڕێککەتنەکە، بە لەبەرچاوگرتنی دەوری نەرێنی و ڕووخێنەری ئێران لە ماوەی ٤٦ ساڵی ڕابردوودا، هاوکات لەگەڵ داڕمانی ڕەوابوونی ڕێژیم لە نێوخۆ لە لایەک و ڕووداوەکانی دوای ٧ی ئوکتوبر لە لایەکی دیکەوە، بەدڵنیایییەوە مانای خۆی دەبێت و ئاکام و لێکەوتەی قووڵی بۆ نێوخۆی ئێران و بارودۆخی ناوچەکە بەدوادا دێت. ئەوەی دەیبینین دەرخەری هەرەسهێنان و داڕمانی ئایدیۆلۆژیی ئێران و پڕۆژەکانی "هەناردەکردنی شۆڕش" (صدور انقلاب) و "بەرەی خۆڕاگری" (محور مقاومتـ)ـە. ئەگەری سەرهەڵدانەوەی "بەرەی خۆڕاگری" و گەڕانەوەی پێگە و دەوری ڕێژیم بۆ دوو ساڵ لەمەوبەر، گەیشتووەتە نزمترین ئاستی خۆی، ئەگەر نەڵێین نەلواوە. ئەوە بەو مانایە نییە کە ئێران واز لە سیاسەتەکانی خۆی دێنێت، بەتایبەتی هەتا عەلی خامنەیی وەک ڕێبەر بمێنێت و سوپای تیرۆریستی پاسداران ئێشی پێ نەگات، ڕێژیم هەوڵەکانی خۆی بەمەبەستی ئاژاوەگێڕی درێژە پێ دەدا؛ بۆیە لێرەدایە کە ئەو ئەگەرە دوور نییە کە خامنەیی ناچار بکرێت بکشێتەوە بۆ ئەوەی ئێران لەوە زیاتر تووشی دۆڕان و خەسار نەبێت و ڕێگە بۆ هەندێک ئاڵوگۆڕی ڕواڵەتی بکرێتەوە. پاشەکشەی ئیسلامی سیاسی بەگشتی، ڕێککەوتنەکە بە مانای کاڵبوونەوە و هەرسهێنانی وێژمڵنی شۆڕشگێریی ئایدیۆلۆژیک وەک ڕێگەچارەی گەیشتن بە ئامانج دەبێت و ئەو وێژمانە لانی کەم بۆ ماوەیەکی دوورودرێژ کاڵ دەبێتەوە و وەلا دەنرێت. بارودۆخی نێوخۆیی دەبێتە سەرەکیترین سەرئێشە و "ڕووبڕکێ"ی دەوڵەتەکانی ناوچە و دوور نییە تەنانەت حکوومەتە سەرەڕۆ و دیکتاتۆرەکانیش، ناچار بن بۆ مانەوەی خۆیان بە سیاسەت و کردەوەکانیاندا بچنەوە. هەندێک جموجووڵ و هەنگاوی بچووک لە وڵاتانی دەوروبەر، ئەو بۆچوونە دەسەلمێنن. ئەو ئاڵوگۆڕانە بێهەست و بێشوێندانەری بەپەنای ئێمەی کوردیشدا تێ ناپەڕن، چەندی خۆشمان ببوێرین، دەمانگرنەوە. ناکرێت دنیا بگۆڕێت بەڵام ئێمە لە بەرانبەر ئاڵوگۆڕەکاندا پەراوێز بمێینەوە! کوردی هەر یەک لە بەشەکانی کوردستان ناچار دەبێت بە شێوەخەبات و وێژمانی شۆڕشگێڕیی خۆیدا بچێتەوە و بیگۆڕێت. بەڵام ئەو جارەش ئەگەر ئەو هەنگاوە بە یەکگرتوویی هەڵنەگرێتەوە و وێژمان و خەباتی خۆی یەکگرتوو نەکات و لەگەڵ بارودۆخی گۆڕاودا نەیگونجێنێت و داینەڕێژێتەوە، دۆڕاوی ئاڵوگۆڕەکان دەبێت. دیارە ئەوە پێویستییەکی بێئارەقە و بێژان نابێت، بەڵام لە پێناوی پاراستینی خۆی و بەرژەوەندیی خۆی، پێویستە! لەمێژە کاتی بەخۆداچوونەوە و خۆگورجکردن و داڕشتنی پلان و ستراتیژیی هاوبەش بۆ هاتنەئارای زۆر ئەگەر و دۆخی چاوەڕوانکراو و چاوەڕواننەکراو هاتووە. ڕوودا و ئاڵوگۆڕەکان نە لەسەر کوردی پڕشوبڵاو ڕادەوستن و نە بەزییان پێیدا دێت! ڕەنگە سبەینێ درەنگ بێت و ڕووداوەکان بەسەرماندا بڕووخێن. پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا حیزبەکان هەروا بە شەڕەدندووکە و شتی لاوەکییەوە خۆیان دەخافڵێنن و چاوەڕوانی قەزا و قەدەر دەبن یان بەسەر ئەو پڕشوبڵاوی و بێبەرنامەیییەدا زاڵ دەبن و بەرپرسیارانە توانا و هێزی سیاسی لە خۆیان نیشان دەدەن و لە دەوری یەک کۆ دەبنەوە و ستراتیژییەک بۆ خەباتی هابەشی خۆیان دادەڕێژن؟ 💎 @Perrenus

‌📝 فۆرمێكی نوێی كۆیلەیی ✍ جەلیل ئازادیخواز مرۆڤ كاتێک نەیتوانی لە ئاوەز و هۆشیاری و ژیربێژیی خۆی وەک بوونێكی تایبەتمەند و خاوەنی ئەقڵانییەت لە ئاپوورەی ئەندێشە و هۆشیاریی سەردەمدا بە شێوەیەكی دیار و دەربازبوو لە هێژموونیی باو یان خۆسپاردنی بێپرس و ڕامان بە هەركام لە دەزگا مەعریفییەكانی سەردەم لە خۆی بەرجەستە بكاتەوە، جۆرە كویلەیییەكی نوێی هەڵدەبژێرێت كە سیمایەكی مۆدێڕن و بەڕواڵەت ئەقڵانی پێ دەدات. كایەكردنی ناهۆشیارانەی سەربەخۆ لە هەر دەزگایەكی هزریدا كە ئاوەزی ڕامان و ڕووبەرەكانی ئافراندنی هۆشیار و هزری لە تۆ دەسێنێتەوە، كۆیلەبوونە. كایە لە هەر دەزگایەكی زانستیدا بێ پێزیادكردن و خوێندنەوەی ڕەخنەگرانەی ئەو دەزگا، داماڵینی ئەقل و ئاوەز و هۆشیارین لە بوونێک؛ لە ڕاستیدا ڕەنگە هەندێک لە كۆیلەبوون ئەولاتریش بێت و سەرەڕای ئەمەش سڕینەوەی ئەقڵ سڕینەوەی بوونەوەرێكی خاوەن بوونە، یان داماڵین لە بوونێكی هۆشیاربەبوونە كە ڕەنگە بچێتە یانەی شێتبوونەوە. دەتوانێت ئاستێک لە بوونایەتی بێت، بەڵام لەو دۆخەدا ئیر خاوەن پرسیار و ئاگابەبوونی خۆی نییە. هیچ بوونێک بێ فامكردنی ئاقاری بوونی خۆی لە شوێنكاتدا بوونی نییە. هیچ شوێنكات و شوێنكاتێكی تر وەک یەک نین، بۆیە دەبێت هەموو بوونێكی هۆشیار، بوونی خۆی لە شوێنكاتی خۆیدا فام بكات و بزانی هەم بوون، هەم شوێنكاتی ئەم بوونە نەوەک پێش خۆیەتی و نە وەک پاش خۆی، بەڵكوو دەتوانی تەنیا پەیوەندییەكی زەمەنی و ڕەهەندێكی مێژوویی بەوانەوە هەبێت. ئەگەر وا نەبێت یان بەشێک بووە لە ڕابردوو، یان شتێک لە داهاتووتدا؛ كەوایە هیچ كاتێک بوونی سەربەستانەی خۆی لە چركەساتەكاندا هەست نەكردووە و ئەمەش فۆرمێكە لە كۆیلەبوون. 💎 @Perrenus

‌📝 شیکاریی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بۆشایییەکی گەورەی کوردستانە ✍ د. ئاران ئەمینی یەکێک لەو بوارانەی لەم دە ساڵەی دوایی لە بواری زانستی کۆمپیوتەردا سەری هەڵداوە شیکاریی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانە. شیکاریی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان لە بەشەکانی زانستی کۆمپیوتەر و ژیریی دەستکرددا دەکرێت و لە هەندێک شوێنیش بەشی تایبەت بە خۆی لەژێر ناوی زانستی تۆڕەکان یان تۆڕەکانی زانیاری هەیە. تۆڕی کۆمەڵایەتی بەشێکی گەورە و بەرچاو لە ژیانی ئێمەی کوردستانیی بە خۆیەوە خەریک کردووە و بەهۆی پارچەپارچەبوون و ئاوارەبوونمان تاکە ڕێگەی یەکتر دۆزینەوە و نزیکبوونەوەشمانە. هاوکاتیش بەرچاوترین شوێنی بەریەککەوتنمان لە ڕووی ڕەگەز، ئایین، بۆچوونی سیاسی و تەنانەت پارچەکانی کوردستانیشە. بە هەمان شێوە کە کەرەستەیەکی بەهێزی بەرخۆدان و ڕێکخستنی کۆمەڵایەتیمانە، شوێنێکیشە کە داگیرکەران دەتوانن بیقۆزنەوە بۆ کەرتکردنمان. لەم نێوانەدا هەموومان بەبێ ترووسکایییەک و بەبێ زانست و زانیاری لەسەر ئەو تۆڕە کۆمەڵایەتییانە و ڕووداو و دیاردە چالاکەکانی ناویان دەڕۆین، بەبێ ئەوەی کە بزانین ئەو ڕووداوانەی بە دژمان چالاکن لە کوێوە سەرچاوە دەگرن و کێ ڕێبەرایەتییان دەکات و چۆن بەریان پێ بگرین. بوونی ناوەندێکی توێژینەوەی نێوان - لقی (ئەگەر بکرێت بێلایەن) لەسەر تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان بۆ ئێمەی کورد زۆر پێویستە کە دیاردە گرینگ و بەرچاوەکانی کۆمەڵگەی ئێمە شرۆڤە بکات و ئەنجامەکان بۆ ڕای گشتی بڵاو بکاتەوە، یان یارمەتیی ناوەندە سیاسییەکانی کوردستان بدات کە لە سیاسەتگوزاریدا بە زانیارییەوە هەنگاو بنێن. چەند نموونە لەو دیاردانەی کە بۆ من بەردەوام جێگەی پرسیار بوون و پێویستە لە قەبارە و تۆڕەکەی و دینامیزمەکەی و پێکهاتەکەی تێ بگەین، ئەمانەن: ــ هێرش بۆ سەر کەمینە ئایینییەکان و بەتایبەت ئێزدییەکان. ــ هێرش بۆ سەر ژنان و هاندان بۆ بندەستکردن و کۆنترۆڵکردنی زیاتری ژنان. ــ جنێودان و پێکهەڵپڕژانی نێوان پارچەکانی کوردستان بەتایبەت باشوور و ڕۆژهەڵات. ــ هێرشەکانی دەرەوەی کوردستان بۆ سەر کورد. بۆ نموونە هێرشی سوورییەکان لەم ساڵەدا بۆ سەر ڕۆژاوا. ــ هێرشی ئێرانییەکان بۆسەر کورد. ــ هێرشی تورکەکانی ئێران بۆ سەر کورد و هەروەها هێرشی تورکەکان بە گشتی بۆ سەر کورد. دیارە زۆر دیاردەی کۆمەڵایەتیی دیکە و زۆر پرسی گرینگ هەن هەر لە تەندروستییەوە بگرە تاکوو پەروەردە و ئاساییش کە گرێدراوی ئەو بابەتەن، بەڵام بەداخەوە یەک دانە توێژینەوەم لەو بوارەدا نەدیوە. بەو هیوایەی کە توێژەرانی بواری کۆمپیوتەر و کۆمەڵناسی لە هاوکارییەکدا بتوانن هەندێک لەسەر ئەو بوارە کار بکەن، دڵنیام کە زۆر شت هەیە لە پشتەوە کە بەبێ لێکۆڵینەوە ناتوانین لێی تێ بگەین و لە ئاکامدا ناتوانین چارەسەری بکەین. 💎 @Perrenus

‌📝 دیمەنێکی ڕوون لە ئێستەی کوردستان ✍ عەتا جەماڵی لە پەیوەندی بە سەردانی ژەنەراڵ مەزڵووم کۆبانێ بۆ هەولێر و کۆبوونەوەی لەگەڵ بەرپرسیانی باشووری کوردستان و کەسایەتی و بەرپرسە بیانییەکان، هەروەها سەردانی بەرپرسانی وڵاتانی جیهان بۆ هەولێر و کۆبوونەوەیان لەگەڵ بەرپرسیانی کوردستان، چەند خاڵێک جێی ئاماژەپێدانن کە بریتین لە: ١ـ سنوورێک لەنێوان باشوور و ڕۆژاوای کوردستاندا نەماوە ... ئەوەی کە هەیە تەنیا ساویرێکی (وەهمێکی) فەرمییە لەنێوان دوو دەوڵەتی ساویریی عیراق و سووریە کە هیچ یاسایەکی نێودەوڵەتی ئیتر ناتوانێت بەسەر "کورد"دا دایخات. ٢ـ دانیشتنی وەزیری دەرەوەی وڵاتێکی وەک فەرانسە (گرنگترین وڵاتی نێو یەکیەتیی ئورووپا) لەگەڵ مەزڵووم کۆبانێ لە هەولێر، دیسانەوە بێنرخکردنی یاسای نێودەوڵەتییە لە بەرانبەر بەرژەوەندییەکی سیاسیدا کە بەدڵنیایییەوە دیوێکی ئەم بەرژەوەندییە، کوردستانە. ٣ـ بانگهێشتی فەرمیی مەسعوود بارزانی وەک سەرۆکی پارتێکی سیاسیی کوردستان لەنێو دەوڵەتی ساویریی عیراقدا لەلایەن وەزیری دەرەوەی فەرانسەوە بۆ پاریس، لەپێشدا شکاندنی دیسانەوەی پرینسیپەکانی یاسای نێودەوڵەتی و پاشان تێکدانی هاوسەنگیی دیپلۆماتیکە لەپێناو بەرژەوەندییەکدا کە بەدڵنیایییەوە دیوێکی ئەم بەرژەوەندییە، کوردستانە. ٤ـ بڕیاری کرانەوەی گەورەترین باڵوێزخانەی ئەمریکا لە هەولێر هاوکات لەگەڵ داخستنی سی (٣٠) باڵوێزخانەی ئەمریکا لە وڵاتانی دیکەی جیهان، پێمان دەڵێ: "کوردستان" چەقی هاوسەنگیی قۆناغی داهاتووی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە. ۵ـ داهاتووی کوردستان لە دوو حاڵەت بەدەر نییە؛ یان دەوڵەتێکی سەربەخۆ بۆ کورد لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست یەکلادەبێتەوە، یان لاوازکردن و لاواز هێشتنەوەی چوار دەوڵەتی ئێران و عیراق و تورکیە و سووریە دەبێتە مەرجی مانەوەی کوردستان وەک چەقی هاوسەنگی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا. 💎 @Perrenus

‌📝 ڕاڤەیەکی کورتی کاریزما و کاریزماکانی مێژووی ڕۆژهەڵاتی‌ کوردستان‌ ✍ شاهۆ حوسێنی ڕەنگە هەتا ئەمڕۆکەش هیچ چەمک‌ و دەستەواژە و وشەیەک هێندەی "کاریزما" بۆ شرۆڤە و پێناسەکردنی ڕێبەران لە کاتی قەیران‌ و لە کەشی شۆڕشدا ڕوونکەرەوە و چەسپاو نەبووبێت‌ و کەڵکی لێ وەرنەگیرابێت. کاریزما ئاماژەیەکە بۆ سەرنجڕاکێشی و تایبەتمەندیگەلێکی درەوشاوە و بەرچاوی‌ تاک‌ و کەسگەلێک کە دەتوانن سەرنجی گشتی و ڕێزی گشتی کۆمەڵگەیەک یان کۆمەڵە مرۆڤێک بۆ لای خۆیان ڕاکێشن و بتوانن شوێندانەریی کۆمەڵایەتی و گشتییان هەبێت. لە نێوەندی سەدەی بیستەمەوە دەستەواژەی "کاریزما" بوو بە چەمکی دیار و مسۆگەر بۆ پێناسەی هەڵکەوتە سیاسییەکان کە تواناییی ڕێکخستن و کارتێکەری کەموێنەیان لەناو کۆمەڵگەدا هەیە. چەمکی کاریزما لە ڕاستیدا پێناسەی مرۆڤ یان مرۆڤگەلێکە کە بانتر لە ئیرادەی مرۆڤەکان، ئەوان دەخاتە ژێر کارتێکەریی ئیرادەی خۆی و تاکەکان دەبنە شوێةنکەوتەی. بێگومان کاریزما یەکێک لە گرینگترین تایبەتمەندییەکان و بنەماکانی کەسایەتیی تاک و ڕێبەرێکە کە دەتوانێت شوێندانەر و خاوەنهێژموون بێت لە کۆمەڵگەدا؛ واتە یەکێک لە گرینگترین و سەرەکیترین تایبەتمەندییەکانی مرۆڤە بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات و هێژموونیی کۆمەڵایەتی و سیاسی. لە ڕێی ئەم تایبەتمەندییەوە مرۆڤی کاریزما توانای ڕاکێشان و ڕێکخستنی مرۆڤەکانی لە دەوری خۆی هەیە، بە جۆرێک لەگەڵ ئەوەدا زۆر جار مرۆڤی کاریزما کە خاوەن هیچ پلە و پایەکی فەرمی و بۆرۆکراتیک نییە، بەڵام دەنگی لەناو کۆمەڵگەدا بەهێژموونترە لە پلەدارەکان و بەرچاوترە و درەوشاوەترە، هەر بەم پێیەش گوێیەکان زیاتری دەبیسن و چاوەکان ڕوونتری دەبینن. کەم نین ئەم کەسایەتییانەی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کە لەگەڵ ئەوەدا تۆزی مێژوو لەسەر ژیان و زەمەنیان‌ نیشتووە، بەڵام هێشتا لە ئاسمانی خەیاڵ و هەستی کوردستاندا دەدرەوشێنەوە؛ گیانبەختگردووانی وەک: سمکۆی ڕێبەر، قازی محەمەد، د. قاسملوو، د. شەرەفکەندی. کاک فواد، د. جەعفەر شەفیعی‌ و ... 💎 @Perrenus

‌📝 ئازادی لە ناخ و ڕۆحەوە: مامۆستا سروە وەک نموونە و کاردانەوەیەکی زیندوو ✍️ بێگەرد ساڵح ئێمە ڕێگەی زانست لەبەر دەگرین؛ ئەمە نەتەنیا ڕستەیەکی جوانە، بەڵکوو کاردانەوەترین ڕێگەیە ... مامۆستا سروە و کەسانی وەک سروەکان، نموونەی ژنانێکی کوردن کە بەرگەی گوشارە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانیان گرتووە. نموونەیەکی زیندووی ئەو چەشنە مرۆڤانەن کە لە جیاتیی سەربەخۆییی تاکی، ڕۆحی ئازادییان بۆ بەرگریکردن لە مافەکانی کۆمەڵگە لە ناخدایە. ئەوان بە هەوڵ و چالاکییەکانیان، بەتایبەت لە ڕێگەی زانست و هەڵوێستی دروستەوە، بوونەتە هۆی پەرەپێدانی پەروەردەی گشتی و بەتایبەت نەوەی نوێ، بێدەنگیان شکاند و سەلماندیان کە دەتوانن تابۆکانی کۆمەڵگە بشکێنن. مافی کولتووریی گەل و نەتەوە، وەک مافی زمانی دایک و زمانی نەتەوەیی، یەکێکە لە ستوونە سەرەکییەکانی پاراستنی ناسنامەی گەلان و نەتەوەکان. کولتوور، تەنیا جەژن و بۆنەکان نییە، بەڵکوو شێوەی ژیان، بیرکردنەوە و بەهاکانی کۆمەڵگەیە کە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی دیکە دەگوازرێتەوە؛ بەڵام نەتەوەکانی وەک نەتەوەی کورد کە بەردەوام خەباتیان کردووە بۆ پاراستنی کولتوورەکەیان، هەمیشە ڕووبەڕووی هەوڵەکانی سڕینەوە و توندوتیژی بوونەتەوە. کەسانی وەک خاتوو سروە پوورمحەمەدی کە بەرگری لەم مافە دەکەن، بەردەوام لەژێر گوشارن، چونکە کولتووری کوردی، بەهۆی چیرۆکەکانی خۆی، مۆسیقاکەی و ئەدەبیاتەکەی، هێزێکی بەبڕشتە کە دوژمنەکان لێی دەترسن. ئێمە دەبێت بە یەکگرتوویی، کولتوورەکەمان بپارێزین و نەهێڵین هیچ هێزێک ئەم مافە سەرەتایییەمان لێ بستێنێت، چونکە کولتوورمان، سەرچاوەی سەربەخۆیی و بەرخۆدانمانە. مافی زمانی دایک و زمانی نەتەوەیی، یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی مافەکانی مرۆڤە، بەڵام بەداخەوە، کەسانی وەک خاتوو سروە پوورمحەمەدی کە بەرگری لەم مافە ڕەوایە دەکەن، هەمیشە لەژێر گوشار و زوڵمی حکومەتی دەوڵەتە داگیرکەرەکانن. زمانی دایک، تەنیا زمان نییە، بەڵکوو ناسنامە، کولتوور و مێژووی گەلێکە کە بوونەتە سەرچاوەی سەربەخۆیی و دەسەڵات. سروەکان کە بە دڵسۆزی بەرگری لە زمانی کوردی و مافەکانی خۆیان دەکەن، سەرەڕای هەموو گوشارەکان، بەردەوامن لە خەباتدا. ئەم گوشارانە، لە بەندیخانەدا بگرە هەتا سەرکوتکردنی ئازادییەکانیان، ناتوانن ئیرادەی ئەم خەباتکارانە بڕووخێنن. قوڕ بەسەر دوژمنەکانی ئازادی، ئەو "دوژمنە"ی کە دەتوانێت یاسا نایەکسانەکان و سیستەمی سەرکوتکەر و هەروەها کولتووری پیاوسالاری بگرێتەوە کە هەوڵ دەدەن ژنان و مرۆڤە ئازادەکان بکەنە ئامرازی کۆنترۆڵ. بەندیخانە، وەک سەرکوتگەیەکی فیزیکی، ناتوانێت ئەو ئازادییەی کە لە ناخ و ڕۆحی مرۆڤەکاندایە، بسڕێتەوە. ئەم چەمکە لە چالاکییەکانی خاتوو سروەدا بەرچاوە کە تەنانەت لەژێر گوشارە گەورەکاندا، بەردەوام بووە لە بەرگریکردن لە دادپەروەری و یەکسانی. خاتوو سروە جارێکی دیکە سەلماندی، ئەوەی قەت پێتان ناکرێت، سڕینەوەی ئازادییە لە ناخ و ڕۆحمانا ... "ئەمە تەنیا سەرەتایە ... خاتوو سروە پوورمحەمەدی وەک سیمبولی بەرخۆدان و ئازادی، بەردەوامە لە ڕووناککردنەوەی ڕێگەیەک کە هەموو کەسێک پێویستی بە بینینیەتی. ئێمەش، وەک گەلێک کە بەرگری لە مافەکانمان دەکەین، دەبێت بە یەکگرتوویی و زانست، بەرەو پێشەوە بچین و نەهێڵین هیچ دوژمنێک ئیرادەمان بشکێنێت. بەندیخانەکان تەنیا دیوارن، بەڵام ئازادی لە ناخماندا زیندووە و هەرگیز ناکەوێتە ژێر کۆنترۆڵی کەسانی دیکە، دەبێت پشتیوانی لەم کەسانە بکەین و بە یەکگرتوویی دەنگی خۆمان بەرز بکەینەوە، چونکە زمانی دایک و زمانی نەتەوەیی، مافێکی سەرەتایییە و کەس ناتوانێت ئەم مافەمان لێ بستێنێ." م. قانع واتەنی: قوڕ بەسەر ئەو دوژمنەی هیوای بە بەندیخانەیە. 💎 @Perrenus

‌📝 زمان و مرۆڤ لە نووسیندا ✍ ناسر حیسامی بابەتەکە بەو پرسیارەوە دەست پێ دەکەم: مرۆڤ لە ئەدەبدا چۆن وێنا دەکرێت و زمان چ دەورێکی لەو گێرانەوەیەدا هەیە؟ بەبڕوای من مرۆڤ و زمان گرنگترین جمگەی ئەدەبن. "ئەفسانەی چیای ئاگری" یاشار کەماڵ نووسیویەتی و شوکور مستەفا کردوویە بە کوردی. ئەو کتێبە زمانی کوردیی لەبەر چاوی من شیرین کرد. ئەفسانەی چیای ئاگری ڕۆمانە بە زمانی شیعر. لەو کاتەوە هەوای ئەوەم کەوتە سەر بە زمانێک بنووسم وشەکان لەپاڵ یەکتر مانایەک بخولقێنن واوەتر لەوەی هەر وشەیەک لە قامووسدا هەیەتی. ئەوە، زۆر جار لە نووسین پەشیمانی کردوومەوە. دوای نووسین بۆم دەرکەوتووە، وشەکان گیانیان نییە. بڕواننە "ئەفسانەی چیای ئاگری": "هەموو ساڵێ کە بەهار لەگەڵ بەفرچوونەوەدا چاو هەڵدێنێ و نەورۆزێکی بەشانوشکۆ و پڕهەیتوهووت لە چیای ئاگری دەتەقێتەوە، دەوروبەری گۆلەکە، جۆگەتی باریک پڕ دەبن لە گولیلکی کورتەبنە و تیژ، ڕەنگیان تا خەیاڵ بڕ کا گەش و ڕوونە".  "هەر کە بەهار لە چیای چاو هەڵدێنێ، شوانە چاوڕەشە جوانە پڕخەمە ... قامک درێژ و باریکەکانی چیای ئاگرییش، لەگەڵ گولیلکان، لەگەڵ بۆنی تیژ، لەگەڵ ڕەنگان، لەگەڵ خاکی مسڕەنگدا بلوێرەکانیان هەڵدەگرن و دێنە سەر گۆلی کووپە. لەو بن زنارە سوورانەدا، لەسەر ئەو خۆڵە مسڕەنگە، لەسەر سنگی ئەو بەهارە هەزار ساڵانەیە کەپەنکەکانیان ڕادەخەن و بە چواردەوری گۆلەکەدا چوارمشقی لێی دادەنیشن. بەر لە خۆرکەوتن، لەژێر ئەستێرە خەرمانکراوەکانی ئاگریدا کە هەمیشە کڵپەکڵپ دەسووتێن بلوێرەکانیان لەبەر پشتێنیان دەردێنن و دەست بە بلوێرلێدان دەکەن و تا ڕۆژ ئاوا دەبێ تووڕەیی هەزاران ساڵی ئاگری هەڵدەڕێژن. لە زەردەپەڕدا مەلێکی چکۆلەی سپی وەکوو بەفر بەسەر گۆلەکەدا دەست بە فڕین دەکا." ئەوە تەنیا وەسفی دیمەنی گۆل و شاخ و کێو و شوانەکان نییە، بەڵکوو ترپەی دڵی مێژوویەکی هەزاران ساڵانەیە کە گیان بە دیمەنەکان و مرۆڤەکان دەبەخشێت. بەهار، تەنیا وەرز نییە، بەڵکوو "سەرسنگی بەهاری هەزار ساڵانە" جێگایەکە شوانەکان لێی دادەنیشن و ئەوە نیشان دەدا مرۆڤی ئەوێ ڕەگیان چەند قووڵ ڕۆچووە. ئەو دیمەنە بێننە بەرچاو: لەگەڵ بۆنی تفتوتیژی گولیلکان، لە بەرەبەیانێکدا لەبن ئەستێرەی گڕگرتوو و بەسەر شانی چیایەکی بڵندی وەک چیای ئاگرییەوە، لەسەر گۆلاوێک کۆمەڵێک شوان بە بلوێرەکانیان تووڕەییی هەزاران ساڵی چیای ئاگری دەژەنن. هەموو شتێک چەند شکۆدارە: نەورۆز و چیای ئاگری و مرۆڤ لەسەر سنگی بەهارێکی هەزار ساڵە. دەڵێی وشەکان گیانیان وەبەر هاتووە؛ بوونەتە تێکەڵەی بۆنوبەرامە و ڕەنگ و جووڵە و هەست. من کاتی خوێندنەوەی چیرۆکەکەی شۆڵۆخۆڤیش (چارەنووسی ئادەمیزاد) کە دوکتۆر ئەوڕەحمانی حاجی مارف بە زمانێکی شیرین کردوویە بە کوردی، هەستم کرد خوێنەر دەکەوێتە نێو خەرمانەیەکی جادوویی کە ئیدی دەڵێی لە دەوروبەری خۆی دادەبڕێ و دەچێتە ناو کتێبەکە. لە چیرۆکی "ماڵاوایی لە چەک"یشدا هێمین گوای هەمان کار دەکا. لە ڕۆژانی دوای شەڕی جیهانیدا، سەربازی بریندار، ئەو کاتەی ئیدی شارەکان چۆڵ کراون و گوندەکان سووتاون و دیار نییە جادەی چۆڵ بە ئاوەدانییەکی دەگەیەنێ یان بە مەیدانی شەڕێکی بێهوودە، ورینگەی سەربازەکە لەبەر خۆیەوە وەها دێنێتە سەر کاغەز: "ئێستا ئیدی ماوەیەک بوو من هیچ شتێکی پیرۆزم نەدیتبوو. ئەو شتانەی پێشتر زۆر جێگەی شانازی بوون، ئێستە ئیدی جێی شانازی نەمابوون و قوربانییەکان وەک مەڕوماڵاتی کوشتارگاکانی شیکاگۆ وا بوون، گەرچی لاشەی مەڕوماڵاتەکە بەکار دەهاتن و ئەمان گڵیان بەسەردا دەکرا. زۆر وشە هەبوون مرۆڤ ئیدی تاقەتی بیستنیانی نەمابوو. هەر ناوی شوێنەکان بوو کەڵکیان مابوو. وشەی دیکەی وەک شانازی و شەرەف و ئازایەتی، یان وەک پیرۆز، ئیدی لەپاڵ ناوی گوندە سووتاوەکان و ژمارەی جادە و شەقامە چۆڵەکان و ژمارەی فەوجەکان بەتاڵ و بێناوەرکڕۆک ببوون." دەگەڕێم لە زمانێک توانای دەربڕینی هەبێت. تێبینی: ڕێنووسی "ئەفسانەی چیای ئاگری"م دەستکاری نەکرد. 💎 @Perrenus

‌📝 زمان و مرۆڤ لە نووسیندا ✍ ناسر حیسامی بابەتەکە بەو پرسیارەوە دەست پێ دەکەم: مرۆڤ لە ئەدەبدا چۆن وێنا دەکرێت و زمان چ دەورێکی لەو گێرانەوەیەدا هەیە؟ بەبڕوای من مرۆڤ و زمان گرنگترین جمگەی ئەدەبن. "ئەفسانەی چیای ئاگری" یاشار کەماڵ نووسیویەتی و شوکور مستەفا کردوویە بە کوردی. ئەو کتێبە زمانی کوردیی لەبەر چاوی من شیرین کرد. ئەفسانەی چیای ئاگری ڕۆمانە بە زمانی شیعر. لەو کاتەوە هەوای ئەوەم کەوتە سەر بە زمانێک بنووسم وشەکان لەپاڵ یەکتر مانایەک بخولقێنن واوەتر لەوەی هەر وشەیەک لە قامووسدا هەیەتی. ئەوە، زۆر جار لە نووسین پەشیمانی کردوومەوە. دوای نووسین بۆم دەرکەوتووە، وشەکان گیانیان نییە. بڕواننە "ئەفسانەی چیای ئاگری": "هەموو ساڵێ کە بەهار لەگەڵ بەفرچوونەوەدا چاو هەڵدێنێ و نەورۆزێکی بەشانوشکۆ و پڕهەیتوهووت لە چیای ئاگری دەتەقێتەوە، دەوروبەری گۆلەکە، جۆگەتی باریک پڕ دەبن لە گولیلکی کورتەبنە و تیژ، ڕەنگیان تا خەیاڵ بڕ کا گەش و ڕوونە".  ... "هەر کە بەهار لە چیای چاو هەڵدێنێ، شوانە چاوڕەشە جوانە پڕخەمە ... قامک درێژ و باریکەکانی چیای ئاگرییش، لەگەڵ گولیلکان، لەگەڵ بۆنی تیژ، لەگەڵ ڕەنگان، لەگەڵ خاکی مسڕەنگدا بلوێرەکانیان هەڵدەگرن و دێنە سەر گۆلی کووپە. لەو بن زنارە سوورانەدا، لەسەر ئەو خۆڵە مسڕەنگە، لەسەر سنگی ئەو بەهارە هەزار ساڵانەیە کەپەنکەکانیان ڕادەخەن و بە چواردەوری گۆلەکەدا چوارمشقی لێی دادەنیشن. بەر لە خۆرکەوتن، لەژێر ئەستێرە خەرمانکراوەکانی ئاگریدا کە هەمیشە کڵپەکڵپ دەسووتێن بلوێرەکانیان لەبەر پشتێنیان دەردێنن و دەست بە بلوێرلێدان دەکەن و تا ڕۆژ ئاوا دەبێ تووڕەیی هەزاران ساڵی ئاگری هەڵدەڕێژن. لە زەردەپەڕدا مەلێکی چکۆلەی سپی وەکوو بەفر بەسەر گۆلەکەدا دەست بە فڕین دەکا." ئەوە تەنیا وەسفی دیمەنی گۆل و شاخ و کێو و شوانەکان نییە، بەڵکوو ترپەی دڵی مێژوویەکی هەزاران ساڵانەیە کە گیان بە دیمەنەکان و مرۆڤەکان دەبەخشێت. بەهار، تەنیا وەرز نییە، بەڵکوو "سەرسنگی بەهاری هەزار ساڵانە" جێگایەکە شوانەکان لێی دادەنیشن و ئەوە نیشان دەدا مرۆڤی ئەوێ ڕەگیان چەند قووڵ ڕۆچووە. ئەو دیمەنە بێننە بەرچاو: لەگەڵ بۆنی تفتوتیژی گولیلکان، لە بەرەبەیانێکدا لەبن ئەستێرەی گڕگرتوو و بەسەر شانی چیایەکی بڵندی وەک چیای ئاگرییەوە، لەسەر گۆلاوێک کۆمەڵێک شوان بە بلوێرەکانیان تووڕەییی هەزاران ساڵی چیای ئاگری دەژەنن. هەموو شتێک چەند شکۆدارە: نەورۆز و چیای ئاگری و مرۆڤ لەسەر سنگی بەهارێکی هەزار ساڵە. دەڵێی وشەکان گیانیان وەبەر هاتووە؛ بوونەتە تێکەڵەی بۆنوبەرامە و ڕەنگ و جووڵە و هەست. من کاتی خوێندنەوەی چیرۆکەکەی شۆڵۆخۆڤیش (چارەنووسی ئادەمیزاد) کە دوکتۆر ئەوڕەحمانی حاجی مارف بە زمانێکی شیرین کردوویە بە کوردی، هەستم کرد خوێنەر دەکەوێتە نێو خەرمانەیەکی جادوویی کە ئیدی دەڵێی لە دەوروبەری خۆی دادەبڕێ و دەچێتە ناو کتێبەکە. لە چیرۆکی "ماڵاوایی لە چەک"یشدا هێمین گوای هەمان کار دەکا. لە ڕۆژانی دوای شەڕی جیهانیدا، سەربازی بریندار، ئەو کاتەی ئیدی شارەکان چۆڵ کراون و گوندەکان سووتاون و دیار نییە جادەی چۆڵ بە ئاوەدانییەکی دەگەیەنێ یان بە مەیدانی شەڕێکی بێهوودە، ورینگەی سەربازەکە لەبەر خۆیەوە وەها دێنێتە سەر کاغەز: "ئێستا ئیدی ماوەیەک بوو من هیچ شتێکی پیرۆزم نەدیتبوو. ئەو شتانەی پێشتر زۆر جێگەی شانازی بوون، ئێستە ئیدی جێی شانازی نەمابوون و قوربانییەکان وەک مەڕوماڵاتی کوشتارگاکانی شیکاگۆ وا بوون، گەرچی لاشەی مەڕوماڵاتەکە بەکار دەهاتن و ئەمان گڵیان بەسەردا دەکرا. زۆر وشە هەبوون مرۆڤ ئیدی تاقەتی بیستنیانی نەمابوو. هەر ناوی شوێنەکان بوو کەڵکیان مابوو. وشەی دیکەی وەک شانازی و شەرەف و ئازایەتی، یان وەک پیرۆز، ئیدی لەپاڵ ناوی گوندە سووتاوەکان و ژمارەی جادە و شەقامە چۆڵەکان و ژمارەی فەوجەکان بەتاڵ و بێناوەرکڕۆک ببوون." دەگەڕێم لە زمانێک توانای دەربڕینی هەبێت. تێبینی: ڕێنووسی "ئەفسانەی چیای ئاگری"م دەستکاری نەکرد. 💎 @Perrenus

📝 ئەوەی هەرگیز پێتان ناکرێ، سڕینەوەی ئازادییە لە ڕۆحمانا ✍ بەیان فەڕشی وشەکان ڕەنگە زۆر جار بەئاسانی بنووسرێن و بوترێنەوە، بەڵام هەموویان مانایەکیان بە خۆیانەوە ڕاپێچ نەکردووە. باسی ئاوابوون و کۆتاییی ڕێ و چۆکدادانمان لا نەماوە، ئەگەر دەنگەکانیش بێدەنگ بکرێن، وشەکانیش ڕیشەکێش بکرێن، وێنەکان دێنە زمان. ئەگەر وشەکانیش یاخی بکرێن، دەستەکان وێنەکێشن، خۆڵقێنەرن، پەیکەرتاشن؛ دەستەکان پەیکەری وشە دادەتاشن؛ وشەکان دەبنە پەیکەر، دەبنە مێژوو، دەبنە داهاتوو. وشە پەیکەرەکان دەنگیان دەڕوا، دەبینرێن، دەبیسترێن؛ ڕەنگە بڕوخێنرێن، بەڵام وێنەیان دەمێنێت. ڕەنگە وێنەیان بسووتێنرێن، بەڵام دەستەکان دەمێنن بۆ خۆلقانێکی نوێ. ڕەنگە دەستەکان بشکێنرێن، بەڵام بیرەکان دەمێنن بۆ داڕژانێکی نوێ. ڕەنگە بیرەکان چاوترسێن بکرێن، بەڵام بیرەوەری دەمێنێتەوە. بیرەوەریی وشە پەیکەرەکان و پەیکەرە وشەکان هەرمانن، لەبیر ناچنەوە، سەر هەڵدەدەنەوە و لەسەر بناغەی ڕەسەنایەتییەکی هەرمان دەبووژێنەوە. @Perrenus

‌📝 ڕاڤەیەک لەسەر دانوستان: دانوستاندن چییە؟ ✍ مەیسەم مورادی پێشەکی بەپێی پێناسەیەکی کلاسیکی ئەکادیمی: "دانوستاندن پرۆسەیەکە کە تێیدا پێشنیارە ڕوونەکان دەخرێنە ڕوو و بە شێوەیەکی ئاشکرا بەمەبەستی گەیشتن بە ڕێککەوتن لەسەر گۆڕینەوە یان بەدیهێنانی بەرژەوەندیی هاوبەش لە کاتێکدا کە بەرژەوەندییە ناکۆکەکان بوونیان هەیە". کەواتە دەتوانین بڵێین، دانوستان پرۆسەیەکی ستراتیژییە کە چەندین لایەن، زۆر جار بە بەرژەوەندیی ناکۆک و هاوبەش، هەوڵ دەدەن بگەن بە ڕێککەوتن لەسەر ئامانجێکی هاوبەش. جۆرەکانی دانوستاندن دانوستاندن دەتوانێت شێوازی جیاوازی هەبێت. لە تیۆرییەکانی دانوستاندندا دوو شێوازی دانوستاندن هەیە کە جەختی لەسەر دەکرێتەوە؛ دانوستاندنی دوولایەنە و دانوستاندنی چەندلایەنە. بەڵام دانوستاندن دەتوانێت لە کاتێکدا کە دوولایەنەیە، شێوازی چەندلایەنەش لەخۆ بگرێت؛ بۆ نموونە دانوستاندنی نێوان ئێران و ئەمریکا دوولایەنەیە، بەڵام بە نێواندگیریی عەمان. ئەم دانوستاندنانە دەبێتە چەندلایەنە، بەڵام بەو تێبینییەوە کە نێواندگیرێک (عەمان) لە نێوانیاندایە. ستراتیژیی دانوستاندن چییە؟ سەرەتا، ستراتیژی پەیوەندی بە ئامانجی گشتییەوە هەیە کە دەتەوێت بەدەستی بهێنیت. ستراتیژ بریتییە لە بەردەوامبوون لە گەڕاندا بەدوای ئیمتیازی ڕکابەری. ستراتیژ هەوڵێکە بۆ زاڵبوون بەسەر ڕکابەرەکانی دیکەدا. ستراتیژ لە جەوهەردا مەبەستێکە بە واتای ئەوەی کە مەبەستێک هەبێت بۆ جێبەجێکردنی پلانێک کە بتوانێت لایەنێک سەر بخات و لایەنێک بدۆڕێنێت.  لە دانوستاندنەکانی نێوان دەوڵەتەکان یان ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان، هەموو کات ستراتیژیی تایبەت بەو دانوستاندنانە لەلایەن بەشداربووانەوە دادەڕێژرێت. لە تیۆریی دانوستاندنی نێودەولەتیدا، دوو جۆرە لە ستراتیژی بۆ دانوستاندن بوونی هەیە کە ئەم دوو جۆرە لە ستراتیژییە دەتوانێت ڕوانگەی جیاوازتر لەخۆ بگرێت. دانوستاندن لە نێوان دەوڵەتەکان بەتایبەت یان ستراتیژی لەخۆگرتن (integrative) کە لێرەدا هەردوو لایەن هەست بە براوەیی دەکەن، یان ستراتیژیی دابەشکاری (distributive) کە یەک لایەن دەبێتە براوە و لایەنێک دەدۆڕێت. لەبەر ئەوەی لێرەدایە کە دانوستاندن دەبێت (Zero - Sum)، وەک ئەوە ئێستەی ئێران و ئەمریکا. جیاوازیی ئەم دوو ستراتیژییە لە خشتەکەدا دەتوانن ببینن. ئەوەی کە گرنگە، ئەوەیە کە دانوستاندن، بەتایبەت دانوستاندنی دەوڵەت، بەدەر لەم دوو ڕوانگەیە نییە؛ دەوڵەتێک دەتوانێت یەکێک لەم دوو ستراتیژییە هەڵبژێرێت، یان دەتوانێت هەردووکیان تێکەڵ بکات و ستراتیژییەکی تێکەڵ لەم دوو ڕوانگەیە دروست بکات. خاڵە سەرەکییەکانی وەک داڕشتنی ستراتیژی بۆ دانوستاندن، بریتین لەم خاڵانەی خوارەوە: ١ـ ئامانجی گشتی: باشترین ئەنجامی تۆ. ٢ـ (BATNA): باشترین بژاردەی جێگرەوە بۆ ڕێکەوتنێکی دانوستان. بۆ تێگەیشتن لەم خاڵە، چاو لە (Harvard Negotiation Project) بکەن. ٣ـ چوارچێوەسازی: ئەمە چارەسەری چییە و چۆنە. ٤ـ لایەنەکان: زیاتر یان کەمتر. ۵ـ بەستنەوەی پرسەکان: زیاتر یان کەمتر یان جیاواز. ۶ـ کاریگەری: سیاسەتی دار و گێزەر. ٧ـ شوێنەکان: لە کوێ دانوستان بکرێت. ٨ـ لەخۆگرتن یان نەگرتنی ناوبژیوانەکان / دادگاکان. تاکتیک چییە؟ تاکتیک پەیوەندی بە جێبەجێکردنی هەنگاوە ڕاستەقینەکانی نێو ستراتیژیی گشتییەکەوە هەیە کە دەبێتە هۆی گەیشتن بە ئەنجامی دڵخواز. تاکتیکەکان لە دانوستاندندا بەو مەبەستە بەکار دێت کە لایەنێک بیهەوێت بە شێوازی جیاواز، لایەنی بەرانبەر هەڵخەڵەتێنێت و لە چوارچێوەی ستراتیژیی تایبەتی خۆیدا هەڵسوکەوت بکات. کەواتە تاکتیک بە کۆمەڵە پلانێکی کاتی دەوترێت کە بۆ بردنەپێشەوەی ستراتیژییەکی تایبەت بەکار دێت. خاڵە سەرەکیەکانی تاکتیکەکان ئەم بریتین لە: ١ـ شۆک و سەرسوڕمان: ترەمپ وەک شێت ڕەفتار دەکات؛ سیاسەتی لێواری هەڵدێر. ٢ـ کەناڵە پشتییەکان (Backchannel) و تراکی دووەم (Track Two Diplomacyy). ٣ـ ناوبردن / چوارچێوەکردنی نەیارەکان: وەک تیرۆریست، دیکتاتۆر، تاوانباری جەنگ. ٤ـ پێگەیشتنی ناکۆکی و هەڵبژاردنی کاتی گونجاو بۆ دەستپێکردنی دانوستان (Timing). ۵ـ ڕەچاوکردنی کولتووری دانوستانی بەرانبەرەکەت. ۶ـ بەکارهێنانی سیمبول: بۆ نموونە، لە شوێن، ناوەڕۆک، دەق و ڕێوڕەسم. ٧ـ گوێگرتن. ٨ـ دروستکردنی متمانە. تێبینی لە وێنەکەدا بەڕوونی باسی ئەوەم کردووە کە ئەم دوو جۆرە ستراتیژییە چ پێناسەگەلێکیان هەیە. 💎 @Perrenus