Mpsc Science & Tech By Dinesh Satpute

🌟 तीन किरणांचा त्रिकूट – परीक्षा विशेष! 📌 अल्फा, बीटा आणि गॅमा किरणांचे संपूर्ण तुलनात्मक विश्लेषण 🟥 अल्फा किरणे (α) ▪️ सर्वात जड पण सर्वात कमी भेदक ▪️ कागदाचा तुकडाही अडवू शकतो ▪️ शरीरात प्रवेश करीत नाही, पण आत गेल्यास धोका 🟦 बीटा किरणे (β) ▪️ इलेक्ट्रॉन/पाँझिट्रॉन स्वरूपात ▪️ मध्यम भेदकता – अवयवांवर परिणाम ▪️ प्लास्टिक/अ‍ॅल्युमिनियमने अडवता येते 🟨 गॅमा किरणे (γ) ▪️ शुद्ध ऊर्जा – विद्युतचुंबकीय लाट ▪️ सर्वात धोकादायक आणि भेदक ▪️ सिसा किंवा काँक्रीटने अडवावे लागते 📊 Quick Revision: 🔹 Penetration: γ > β > α 🔹 Mass: α > β > γ 🔹 Magnetic Field: α & β वळतात, γ नाही 🔹 Use: α – धान्य निर्जंतुकीकरण β – thickness चाचणी γ – कर्करोग उपचार, अन्न संरक्षिती 📅 2024 मुख्य परीक्षेत यावर 2 प्रश्न आले होते! 🧠 आयोग या घटकावर वारंवार भर देतो – लक्षात ठेवा! 📲 Join for More Science Notes: 👉 @sciencebyashokpawar

♦️👉सरकारी नोकरीच नकोशी, 1200 पैकी 600 भूकरमापकांनी सोडले काम.

जाहिरात क्रमांक ०४९/२०२४ महाराष्ट्र गट-क सेवा संयुक्त (पूर्व) परीक्षा २०२४ - अंतिम उत्तरतालिका आयोगाच्या संकेतस्थळावर प्रसिध्द करण्यात आली आहे.

MAHATRANSCO Exam Postponement 👆

♦️खालीलपैकी कोणती  विधानसभा ही भारतातील पहिली पूर्णपणे सौर ऊर्जेवर चालणारी विधानसभा बनणार आहे.?

♦️ वेगवेगळ्या रंगांच्या वैद्यकीय कचरा पिशव्या कशासाठी वापरल्या जातात याची थोडक्यात माहिती.. * लाल पिशवी: * कशासाठी? संसर्गजन्य कचरा, मानवी शरीराचे अवयव, रक्त आणि शरीरातील द्रवांनी दूषित झालेल्या वस्तू (उदा. रक्ताने माखलेल्या पट्ट्या, हातमोजे). * मुख्य उद्देश: संसर्गाचा धोका असलेल्या वस्तूंची सुरक्षित विल्हेवाट लावण्यासाठी. * पिवळी पिशवी: * कशासाठी? रासायनिक कचरा, फार्मास्युटिकल कचरा (उदा. जुनी औषधे), साइटोटॉक्सिक कचरा (केमोथेरपीची औषधे), आणि काही वेळा प्रयोगशाळेतील संसर्गजन्य कचरा. * मुख्य उद्देश: घातक रसायने आणि औषधे सुरक्षितपणे नष्ट करण्यासाठी. * निळी पिशवी: * कशासाठी? काचेच्या वस्तू (उदा. बाटल्या, काचेच्या स्लाइड्स) आणि काहीवेळा धातूच्या वस्तू (उदा. इम्प्लांट्स) ज्या दूषित नाहीत. * मुख्य उद्देश: काच आणि धातूचा पुनर्वापर किंवा सुरक्षित विल्हेवाट लावण्यासाठी, विशेषतः जर ते संसर्गजन्य नसतील. * पांढरी/पारदर्शक पिशवी: * कशासाठी? सामान्य कचरा, अ-संसर्गजन्य वस्तू (उदा. कार्यालयातील कागद, खाद्यपदार्थांचे वेष्टन, प्लास्टिकच्या बाटल्या). * मुख्य उद्देश: ज्या वस्तूंपासून कोणताही जैविक धोका नाही, त्यांची सामान्य कचऱ्याप्रमाणे विल्हेवाट लावण्यासाठी. प्रत्येक हॉस्पिटल किंवा संस्थेमध्ये कचरा वर्गीकरणाचे नियम थोडे वेगळे असू शकतात, पण हे सामान्यतः वापरले जाणारे रंग-कोड आहेत.

🔰2025 हे 'गगनयान वर्ष' म्हणून घोषित 🔸भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेचे (ISRO) प्रमुख व्ही. नारायणन यांनी 2025 हे "गगनयान वर्ष" म्हणून जाहीर केले आहे. 🔹मोहिमेचा मुख्य उद्देश: ▪️गगनयान मोहिमेचा मुख्य उद्देश तीन भारतीय अंतराळवीरांना (Astronauts) पृथ्वीच्या निम्न कक्षेत (Low Earth Orbit - LEO) सुमारे ४०० किलोमीटर उंचीवर तीन दिवसांसाठी पाठवणे आणि त्यांना सुरक्षितपणे पृथ्वीवर परत आणणे हा आहे. ▪️या यशाने भारत रशिया, अमेरिका आणि चीननंतर मानवी अंतराळात पाठवणारा जगातील चौथा देश बनेल. 🔸 अंतराळवीर : 1)ग्रुप कॅप्टन प्रशांत बालकृष्णन नायर 2)ग्रुप कॅप्टन अजित कृष्णन 3)ग्रुप कॅप्टन अंगद प्रताप 4)विंग कमांडर शुभांशु शुक्ला मोहिमेसाठी अंतिम तीन अंतराळवीरांची निवड चाचणी उड्डाणांनंतर केली जाईल. 🔹 व्योममित्रा : ▪️व्योममित्रा (संस्कृतमध्ये 'व्योम' म्हणजे अवकाश आणि 'मित्रा' म्हणजे मित्र) हे इस्रोने विकसित केलेला एक अर्ध-मानवी रोबोट (half-humanoid robot) आहे. ▪️हा रोबोट मानवी अंतराळ उड्डाणापूर्वीच्या चाचणी मोहिमांमध्ये अंतराळात पाठवला जाईल.

♦️सौर पट (Solar Panel) म्हणजे काय? सौर पट म्हणजेच सोलर पॅनल हे असे उपकरण आहे जे सूर्यप्रकाशाचे थेट विजेमध्ये रूपांतर करते. या प्रक्रियेला फोटोव्होल्टेइक (Photovoltaic) प्रभाव असे म्हणतात. हे पॅनल अनेक लहान सौर पेशी (Solar Cells) एकत्र जोडून बनलेले असतात. सौर पटाचे मुख्य घटक: * सौर पेशी (Solar Cells): हे सिलिकॉनसारख्या अर्धवाहक पदार्थापासून बनलेले असतात. जेव्हा सूर्यप्रकाश या पेशींवर पडतो, तेव्हा प्रकाशामधील फोटॉन (Photons) इलेक्ट्रॉनला गतिमान करतात, ज्यामुळे विद्युत प्रवाह निर्माण होतो. * टेम्पर्ड ग्लास (Tempered Glass): पॅनलच्या वरच्या बाजूला एक मजबूत काचेचा थर असतो जो सौर पेशींचे बाह्य घटकांपासून संरक्षण करतो. * एनकॅप्सुलंट (Encapsulant): सौर पेशी आणि काचेच्या थरामध्ये एक पारदर्शक थर असतो जो पेशींना ओलसरपणा आणि धूळ यांच्यापासून वाचवतो. * बॅकशीट (Backsheet): पॅनलच्या मागील बाजूस असलेला हा थर पेशींना उष्णता आणि आर्द्रतेपासून वाचवतो. * फ्रेम (Frame): पॅनलला मजबुती देण्यासाठी आणि ते बसवण्यासाठी ॲल्युमिनियमची फ्रेम असते. प्रकाश संकल्पना आणि सौर पठाचे कार्य सौर पट सूर्यप्रकाशाचा उपयोग करून वीज कशी निर्माण करतो, हे समजून घेण्यासाठी प्रकाशाची संकल्पना महत्त्वाची आहे. प्रकाशाची भूमिका: * फोटॉनचे आगमन: सूर्यप्रकाश हा फोटॉन नावाच्या ऊर्जा कणांनी बनलेला असतो. जेव्हा हे फोटॉन सौर पठावरील सौर पेशींवर आदळतात, तेव्हा ते पेशींमधील अर्धवाहक पदार्थांमध्ये (उदा. सिलिकॉन) असलेल्या इलेक्ट्रॉनना ऊर्जा देतात. * इलेक्ट्रॉनची हालचाल: ऊर्जा मिळाल्यावर, इलेक्ट्रॉन त्यांच्या जागेतून मोकळे होतात आणि हालचाल करण्यास सुरुवात करतात. सिलिकॉनच्या दोन वेगवेगळ्या थरांमुळे (एक धन चार्ज असलेला P-प्रकार आणि एक ऋण चार्ज असलेला N-प्रकार), हे इलेक्ट्रॉन एका विशिष्ट दिशेने वाहू लागतात. * विद्युत प्रवाहाची निर्मिती: इलेक्ट्रॉनच्या या एक-दिशेने होणाऱ्या प्रवाहामुळे प्रत्यक्ष विद्युत प्रवाह (Direct Current - DC) निर्माण होतो. हा DC प्रवाह नंतर इन्व्हर्टरद्वारे प्रत्यावर्ती विद्युत प्रवाहामध्ये (Alternating Current - AC) रूपांतरित केला जातो, जो आपल्या घरातील उपकरणे चालवण्यासाठी वापरला जातो. * ऊर्जेचे रूपांतरण: थोडक्यात, सौर पट प्रकाशातील ऊर्जा (Light Energy) थेट विद्युत ऊर्जेमध्ये (Electrical Energy) रूपांतरित करतो. फायदे: * स्वच्छ ऊर्जा: सौर ऊर्जा ही स्वच्छ आणि प्रदूषणविरहित ऊर्जा आहे, ज्यामुळे पर्यावरणावर कोणताही वाईट परिणाम होत नाही. * नूतनीकरणीय स्त्रोत: सूर्यप्रकाश हा कधीही न संपणारा नैसर्गिक ऊर्जा स्त्रोत आहे. * कमी देखभाल: सौर पठांना खूप कमी देखभालीची आवश्यकता असते. * विजेच्या खर्चात बचत: एकदा सौर पॅनल बसवल्यावर, विजेच्या बिलामध्ये मोठी बचत होते. मर्यादा: * सूर्यप्रकाशावर अवलंबून: रात्रीच्या वेळी किंवा ढगाळ वातावरणात वीज निर्मिती कमी होते. * प्रारंभिक खर्च: सौर पॅनल बसवण्याचा सुरुवातीचा खर्च जास्त असू शकतो, जरी त्याचे दीर्घकालीन फायदे जास्त आहेत. सौर पट आणि त्यातील प्रकाशाची संकल्पना ही आधुनिक तंत्रज्ञानाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे, जी आपल्याला स्वच्छ आणि शाश्वत ऊर्जा मिळवण्यास मदत करते.

भरतीला विचारले जाणारे IMP आजार व त्यांचे स्रोत ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 🦠 विषाणूमुळे होणारे आजार 👉 कावीळ, इन्फ्लुएंझा, गोवर, डेंग्यू, रेबिज, जापनीज मेंदूज्वर, एड्स, अतिसार, चिकुनगुन्या, सर्दी, देवी, कांजण्या, गालफुगी, जर्मन गोवर. 🪳 जीवाणूमुळे होणारे आजार 👉 हगवण, घटसर्प, डांग्या, खोकला, प्लेग, लेप्टोस्पायरोसिस, धनुर्वात, विषमज्वर (टायफाईड), मेंदूज्वर, कुष्ठरोग, क्षयरोग. 🦗 कीटकांद्वारे पसरणारे (डासांमार्फत) आजार 👉 जापनीज मेंदूज्वर, चिकनगुनिया, हत्तीरोग (फायलोरिया),हिवताप (मलेरिया), प्लेग, डेंग्यू. 🌪 हवेमार्फत पसरणारे आजार 👉 क्षयरोग, न्यूमोनिया, डांग्या खोकला, कुष्ठरोग,गालफुगी (गालगुंड), जर्मन गोवर, इन्फ्ल्युन्झा (फ्ल्यू),सर्दी, पडसे, घटसर्प, ॲथ्रक्स, पोलिओ. 🦠 कवकांमुळे (Fungus) होणारे आजार 👉 रिंगवर्म, मदूरा फूट, ॲथलेट फूट, धोबी ईच, गजकर्ण नायटा, चिखल्या. ♻️ आनुवंशिक आजार 👉 हिमोफिलीया (रक्त न गोठणे), मधुमेह (डायबेटीस), दमा (अस्थमा), रंग आंधळेपणा, अल्बींनिझम.

♦️नुकतीच राष्ट्रीय सेवा प्राधिकरण (NALSA) चे अध्यक्ष म्हणून कोणाची निवड झाली?

♦️सूर्यापासून मिळणारी 100% ऊर्जा आपल्याला थेट मिळत नाही. पृथ्वीला सूर्याच्या एकूण ऊर्जेचा एक छोटासा भागच मिळतो, कारण सूर्य खूप मोठा आहे आणि पृथ्वी त्यापासून खूप दूर आहे (सुमारे 150 दशलक्ष किलोमीटर). पृथ्वीवर पोहोचणारी ही ऊर्जा 175 क्वाड्रिलियन (1.75 x 10^17) वॅट्स इतकी प्रचंड असते. यापैकी, सुमारे 30% ऊर्जा वातावरणात आणि पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरून परत अवकाशात परावर्तित (Reflected) होते. याला 'अल्बेडो' (Albedo) म्हणतात. ही ऊर्जा पृथ्वीच्या हवामानावर किंवा तापमानावर परिणाम करत नाही. उरलेली सुमारे 70% ऊर्जा पृथ्वीच्या प्रणालीद्वारे शोषली (Absorbed) जाते. ही शोषलेली ऊर्जा खालीलप्रमाणे वितरित होते: * वातावरणात शोषण (About 23%): वातावरणातील वायू (जसे की पाण्याची वाफ, कार्बन डायऑक्साइड आणि ओझोन), धूळ आणि इतर कण सूर्याच्या काही ऊर्जेला शोषून घेतात. ओझोन थर विशेषतः हानिकारक अल्ट्राव्हायोलेट (UV) किरणांना शोषून सजीवांचे संरक्षण करतो. * पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर शोषण (सुमारे 48%): ही सर्वात मोठी टक्केवारी आहे जी जमीन आणि महासागरांद्वारे शोषली जाते. या ऊर्जेमुळे पृथ्वीचे पृष्ठभाग तापते. * समुद्र आणि जमीन तापणे: यामुळे पृथ्वीचे सरासरी तापमान 14°C पर्यंत टिकून राहते. * बाष्पीभवन (Evaporation): समुद्रातील पाणी तापल्यामुळे त्याचे बाष्पीभवन होते, ज्यामुळे वातावरणात पाण्याची वाफ मिसळते. * जलचक्र (Water Cycle): बाष्पीभवन झालेल्या पाण्याची वाफ ढग बनवते आणि पाऊस पडतो, ज्यामुळे जलचक्र पूर्ण होते. * प्रकाशसंश्लेषण (Photosynthesis): हिरव्या वनस्पती सूर्याच्या ऊर्जेचा वापर करून प्रकाशसंश्लेषणाद्वारे अन्न तयार करतात, जे पृथ्वीवरील संपूर्ण जीवसृष्टीचा आधार आहे. * वारे आणि हवामानातील बदल: उष्णता शोषल्यामुळे वारे निर्माण होतात आणि उष्णतेचे वितरण होते, ज्यामुळे हवामानात बदल होतात. थोडक्यात, सूर्यापासून मिळणाऱ्या 100% ऊर्जेपैकी सुमारे 70% ऊर्जा पृथ्वीच्या वातावरणाद्वारे आणि पृष्ठभागाद्वारे शोषली जाते, तर 30% ऊर्जा परावर्तित होऊन अवकाशात परत जाते. ही शोषलेली ऊर्जा पृथ्वीवरील जीवसृष्टी, हवामान आणि जलचक्र यासाठी आवश्यक आहे.

सर्वात जास्त क्रियाशील पासून सर्वात कमी क्रियाशील असा क्रम: * पोटॅशियम (K) - Potassium * सोडियम (Na) - Sodium * कॅल्शियम (Ca) - Calcium * मॅग्नेशियम (Mg) - Magnesium * ॲल्युमिनियम (Al) - Aluminium * झिंक (Zn) - Zinc * लोह (Fe) - Iron * शिसे (Pb) - Lead * हायड्रोजन (H) - Hydrogen (हा धातू नसला तरी, धातूंच्या क्रियाशीलतेची तुलना करण्यासाठी एक संदर्भ बिंदू म्हणून वापरला जातो. हायड्रोजनच्या वरील धातू आम्लातून हायड्रोजन वायू विस्थापित करतात.) * तांबे (Cu) - Copper * पारा (Hg) - Mercury * चांदी (Ag) - Silver * सोने (Au) - Gold * प्लॅटिनम (Pt) - Platinum

तुम्ही मूलद्रव्यांच्या क्रियाशीलतेनुसार (Reactivity) त्यांचा क्रम विचारत आहात, हे स्पष्ट आहे. मूलद्रव्यांची क्रियाशीलता म्हणजे ती इतर मूलद्रव्यांशी रासायनिक बंध तयार करण्याची त्यांची क्षमता होय. याला क्रियाशीलता श्रेणी (Reactivity Series) म्हणतात. ही श्रेणी सर्वात जास्त क्रियाशील (Most Reactive) मूलद्रव्यापासून सर्वात कमी क्रियाशील (Least Reactive) मूलद्रव्यापर्यंत लावली जाते. धातूंची क्रियाशीलता श्रेणी (Reactivity Series of Metals) धातूंची क्रियाशीलता ही इलेक्ट्रॉन गमावून धन आयन (cations) तयार करण्याच्या त्यांच्या प्रवृत्तीवर अवलंबून असते. जे धातू इलेक्ट्रॉन लवकर गमावतात, ते जास्त क्रियाशील असतात. सर्वात जास्त क्रियाशील पासून सर्वात कमी क्रियाशील असा क्रम: * पोटॅशियम (K) - Potassium * सोडियम (Na) - Sodium * कॅल्शियम (Ca) - Calcium * मॅग्नेशियम (Mg) - Magnesium * ॲल्युमिनियम (Al) - Aluminium * झिंक (Zn) - Zinc * लोह (Fe) - Iron * शिसे (Pb) - Lead * हायड्रोजन (H) - Hydrogen (हा धातू नसला तरी, धातूंच्या क्रियाशीलतेची तुलना करण्यासाठी एक संदर्भ बिंदू म्हणून वापरला जातो. हायड्रोजनच्या वरील धातू आम्लातून हायड्रोजन वायू विस्थापित करतात.) * तांबे (Cu) - Copper * पारा (Hg) - Mercury * चांदी (Ag) - Silver * सोने (Au) - Gold * प्लॅटिनम (Pt) - Platinum अधातूंची क्रियाशीलता श्रेणी (Reactivity Series of Non-metals) अधातूंची क्रियाशीलता ही इलेक्ट्रॉन मिळवून ऋण आयन (anions) तयार करण्याच्या किंवा इतर अणूंशी इलेक्ट्रॉनची भागीदारी करण्याच्या त्यांच्या क्षमतेवर अवलंबून असते. सर्वात जास्त क्रियाशील पासून सर्वात कमी क्रियाशील असा क्रम: * फ्ल्युओरीन (F) - Fluorine (हे सर्व मूलद्रव्यांमध्ये सर्वात जास्त क्रियाशील मानले जाते.) * क्लोरीन (Cl) - Chlorine * ब्रोमीन (Br) - Bromine * आयोडिन (I) - Iodine * ऑक्सिजन (O) - Oxygen * सल्फर (S) - Sulfur * नायट्रोजन (N) - Nitrogen * कार्बन (C) - Carbon * फॉस्फरस (P) - Phosphorus टीप: * निष्क्रिय वायू (Noble Gases): हेलियम (He), निऑन (Ne), आर्गॉन (Ar), क्रिप्टॉन (Kr), झेनॉन (Xe) आणि रेडॉन (Rn) हे रासायनिक दृष्ट्या जवळजवळ निष्क्रिय (Inert) असतात. त्यांची बाहेरील इलेक्ट्रॉन कक्षा पूर्ण असल्यामुळे ते इतर मूलद्रव्यांबरोबर सहसा अभिक्रिया करत नाहीत. त्यामुळे त्यांना सहसा क्रियाशीलता श्रेणीमध्ये समाविष्ट केले जात नाही. तुम्ही कोणत्या विशिष्ट प्रकारच्या क्रियाशीलतेबद्दल विचारत होता, यावर अधिक तपशीलवार माहिती दिली जाऊ शकते.

विज्ञानमधील आवर्तसारणी (Periodic Table of Elements) हे रसायनशास्त्रातील एक महत्त्वाचे आणि मूलभूत साधन आहे. मूलद्रव्यांच्या (elements) गुणधर्मांनुसार त्यांची मांडणी करून तयार केलेली ही सारणी आहे. आवर्तसारणीचा इतिहास आणि विकास: * सुरुवातीचे प्रयत्न: मूलद्रव्यांच्या वर्गीकरणाचे सुरुवातीचे प्रयत्न डोबेरायनरची त्रिके (Döbereiner's Triads) आणि न्यूलॅंडची अष्टके (Newlands' Octaves) यांसारख्या पद्धतींद्वारे झाले. परंतु या पद्धतींमध्ये सर्व मूलद्रव्ये व्यवस्थित बसत नव्हती. * मेंडेलीव्हची आवर्तसारणी: रशियन शास्त्रज्ञ दिमित्री मेंडेलीव्ह (Dmitri Mendeleev) यांनी १८६९ मध्ये पहिली आधुनिक आवर्तसारणी मांडली. त्यांनी मूलद्रव्यांना त्यांच्या अणु-वस्तुमानाच्या (atomic mass) चढत्या क्रमाने मांडले आणि असे म्हटले की, "मूलद्रव्यांचे गुणधर्म हे त्यांच्या अणुवस्तुमानाचे आवर्ती फल (periodic function) असतात." मेंडेलीव्हने काही रिकाम्या जागा सोडल्या, ज्यामध्ये भविष्यात शोध लागणाऱ्या मूलद्रव्यांचे गुणधर्म वर्तवले होते आणि ते नंतर खरे ठरले. * आधुनिक आवर्तसारणी: १९१३ मध्ये ब्रिटिश शास्त्रज्ञ हेन्री मोस्ले (Henry Moseley) यांनी असे शोधून काढले की, अणुवस्तुमान हा मूलद्रव्यांचा मूलभूत गुणधर्म नसून अणुअंक (atomic number) हा आहे. मोस्लेने मेंडेलीव्हच्या सारणीत अणुअंकानुसार मूलद्रव्यांची फेरमांडणी केली आणि आज आपण वापरत असलेली आधुनिक आवर्तसारणी तयार झाली. आधुनिक आवर्तसारणीची रचना: आधुनिक आवर्तसारणी अणुअंकाच्या चढत्या क्रमाने मांडलेली आहे आणि ती खालीलप्रमाणे विभागलेली आहे: * आवर्त (Periods): * आवर्तसारणीतील आडव्या ओळींना "आवर्त" असे म्हणतात. * आधुनिक आवर्तसारणीमध्ये एकूण सात आवर्त आहेत (१ ते ७). * एकाच आवर्णातील मूलद्रव्यांमध्ये इलेक्ट्रॉन कक्षांची (electron shells) संख्या समान असते. * पहिला आवर्त सर्वात लहान असतो (२ मूलद्रव्ये), तर सहावा आणि सातवा आवर्त सर्वात मोठे असतात (३२ मूलद्रव्ये). * गण (Groups): * आवर्तसारणीतील उभ्या स्तंभांना "गण" किंवा "वर्ग" असे म्हणतात. * आधुनिक आवर्तसारणीमध्ये एकूण अठरा गण आहेत (१ ते १८). * एकाच गणातील मूलद्रव्यांमध्ये बाहेरील कक्षेतील इलेक्ट्रॉनची (valence electrons) संख्या समान असते, त्यामुळे त्यांचे रासायनिक गुणधर्म सारखे असतात. * उदा. गण १ मधील मूलद्रव्ये (अल्कली धातू) अत्यंत क्रियाशील असतात, तर गण १८ मधील मूलद्रव्ये (राजवायू) रासायनिकदृष्ट्या निष्क्रिय असतात. आवर्तसारणीचे खंड (Blocks): मूलद्रव्यांच्या बाहेरील इलेक्ट्रॉनच्या (valence electrons) कक्षानुसार, आवर्तसारणीला चार खंडांमध्ये विभागले जाते: * s-खंड (s-block): गण १ आणि २. हे अत्यंत क्रियाशील धातू आहेत. * p-खंड (p-block): गण १३ ते १८. यामध्ये अधातू, उपधातू आणि काही धातूंचा समावेश आहे. * d-खंड (d-block): गण ३ ते १२. यांना संक्रमण धातू (Transition Metals) म्हणतात. यांची संयुजा (valency) परिवर्तनीय असते आणि हे अनेकदा रंगीत संयुगे (colored compounds) तयार करतात. * f-खंड (f-block): यामध्ये लँथॅनॉइड्स (Lanthanoids) आणि ॲक्टिनॉइड्स (Actinoids) यांचा समावेश होतो. हे आवर्तसारणीच्या खाली दोन स्वतंत्र ओळींमध्ये दाखवले जातात. आवर्तसारणीचे उपयोग (Uses of Periodic Table): आवर्तसारणी ही केवळ मूलद्रव्यांची यादी नाही, तर ती एक अत्यंत उपयुक्त साधन आहे: * मूलद्रव्यांच्या गुणधर्मांचा अंदाज: एखाद्या मूलद्रव्याचा गण आणि आवर्त क्रमांक माहित असल्यास, त्याचे भौतिक आणि रासायनिक गुणधर्म (उदा. धातू आहे की अधातू, त्याची संयुजा, अभिक्रियाशीलता) याचा अंदाज लावता येतो. * नवीन मूलद्रव्यांचा शोध: मेंडेलीव्हने ज्याप्रमाणे काही जागा रिकाम्या सोडल्या होत्या, त्यातून भविष्यात शोध लागणाऱ्या मूलद्रव्यांचे गुणधर्म वर्तवण्यास मदत झाली. * रासायनिक अभिक्रियांचा अभ्यास: मूलद्रव्यांच्या इलेक्ट्रॉन संरचनेनुसार त्यांचे रासायनिक वर्तन समजून घेण्यास मदत होते. * शिक्षण आणि संशोधन: रसायनशास्त्र, भौतिकशास्त्र, जीवशास्त्र आणि इतर अनेक वैज्ञानिक क्षेत्रांमध्ये आवर्तसारणी एक महत्त्वाचे संदर्भ साधन आहे. थोडक्यात, आवर्तसारणी हे मूलद्रव्यांचे एक सुव्यवस्थित वर्गीकरण आहे, जे त्यांच्या गुणधर्मांमधील आवर्ती संबंधांवर आधारित आहे आणि विज्ञानाच्या अभ्यासात ते अत्यंत उपयुक्त ठरते.

♦️स्थायू, द्रव आणि वायू या तीन अवस्थांनंतर पदार्थाच्या आणखी दोन अवस्था आहेत: प्लाझ्मा (Plasma) आणि बोस-आईनस्टाईन कंडेन्सेट (Bose-Einstein Condensate). या पाचही अवस्थांची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे: १. स्थायू (Solid): स्थायू पदार्थांना निश्चित आकार आणि आकारमान असते. त्यांच्यातील कण अत्यंत घट्ट बांधलेले असल्याने ते स्वतःच्या जागेवर कंपन करतात, पण त्यांची जागा बदलत नाहीत. त्यामुळे स्थायूंना कठीणता आणि दृढता येते. उदाहरणार्थ: दगड, धातू, लाकूड. २. द्रव (Liquid): द्रव पदार्थांना निश्चित आकारमान असते, पण त्यांना स्वतःचा आकार नसतो. ते ज्या भांड्यात टाकले जातात, त्याचा आकार घेतात. द्रवातील कण स्थायूपेक्षा थोडे सैलसर बांधलेले असतात, त्यामुळे ते एकमेकांवरून सरकू शकतात आणि द्रव प्रवाही असतो. उदाहरणार्थ: पाणी, तेल, दूध. ३. वायू (Gas): वायू पदार्थांना निश्चित आकार किंवा आकारमान नसते. ते उपलब्ध असलेली सर्व जागा व्यापतात. वायूतील कण खूप दूरदूर आणि वेगाने फिरत असतात, त्यामुळे वायू अत्यंत प्रसरणशील आणि संपीड्य असतो. उदाहरणार्थ: हवा, ऑक्सिजन, नायट्रोजन. ४. प्लाझ्मा (Plasma): प्लाझ्मा ही पदार्थाची चौथी अवस्था आहे. वायूला अत्यंत उच्च तापमानाला गरम केल्यावर त्याचे आयनीकरण (ionization) होते, म्हणजेच त्यातील अणू आपले इलेक्ट्रॉन गमावून धन आयन (positive ions) आणि मुक्त इलेक्ट्रॉन (free electrons) बनतात. ही आयन आणि इलेक्ट्रॉनची एकत्रित अवस्था म्हणजे प्लाझ्मा. * प्लाझ्माला स्वतःचा निश्चित आकार किंवा आकारमान नसते. * तो विद्युत आणि चुंबकीय क्षेत्रांना जोरदार प्रतिसाद देतो, कारण त्यात charged कण असतात. * प्लाझ्मा विद्युत वाहक असतो. * नैसर्गिकरित्या प्लाझ्मा सूर्य आणि ताऱ्यांच्या आत आढळतो. पृथ्वीवर तो वीज चमकताना किंवा ऑरोरा बोरेलिस (Aurora Borealis) मध्ये दिसतो. * कृत्रिमरित्या प्लाझ्मा तयार करण्यासाठी उच्च तापमान किंवा विद्युत ऊर्जा वापरली जाते, जसे की फ्लोरोसेंट लाईटमध्ये किंवा प्लाझ्मा टीव्हीमध्ये. ५. बोस-आईनस्टाईन कंडेन्सेट (Bose-Einstein Condensate - BEC): बोस-आईनस्टाईन कंडेन्सेट ही पदार्थाची पाचवी अवस्था आहे, जी अत्यंत कमी तापमानाला (जवळजवळ पूर्ण शून्य केल्व्हिन -273.15°C) काही विशिष्ट प्रकारच्या अणूंच्या (बोसॉन) गटाला थंड केल्यावर तयार होते. या अवस्थेत, अनेक अणू एकाच क्वांटम अवस्थेत (quantum state) येतात आणि एक 'महा-अणू' (super-atom) सारखे वर्तन करतात. * या अवस्थेत पदार्थाचे कण त्यांच्या वैयक्तिक ओळख गमावून बसतात आणि एकत्रितपणे एकाच वेव्ह फंक्शनने (wave function) दर्शविले जातात. * बोस-आईनस्टाईन कंडेन्सेटमध्ये घर्षण नसलेले प्रवाह (superfluidity) आणि अतिसंवाहकता (superconductivity) यांसारखे असामान्य गुणधर्म दिसू शकतात. * ही अवस्था प्रयोगशाळेत कृत्रिमरित्या तयार केली जाते आणि क्वांटम यांत्रिकीच्या अभ्यासासाठी ती अत्यंत महत्त्वाची आहे. या पाच मुख्य अवस्थांव्यतिरिक्त, पदार्थाच्या इतरही अनेक अवस्था ज्ञात आहेत, ज्या विशिष्ट परिस्थितीत आढळतात, परंतु स्थायू, द्रव, वायू, प्लाझ्मा आणि बोस-आईनस्टाईन कंडेन्सेट या मूलभूत आणि महत्त्वाच्या अवस्था आहेत.

♦️हृदय हा एक स्नायूंचा बनलेला अवयव आहे जो आपल्या छातीच्या पिंजऱ्याच्या मध्यभागी, किंचित डाव्या बाजूला असतो. हे आपल्या रक्ताभिसरण प्रणालीचे केंद्र आहे आणि त्याचे मुख्य कार्य म्हणजे संपूर्ण शरीरात रक्त पंप करणे. हृदयाची रचना: हृदयाचे चार मुख्य भाग किंवा कप्पे असतात: * दोन अलिंद (Atria): हे हृदयाचे वरचे कप्पे आहेत. उजवा अलिंद (Right Atrium) शरीराच्या विविध भागांतून ऑक्सिजन नसलेले रक्त स्वीकारतो, तर डावा अलिंद (Left Atrium) फुफ्फुसातून ऑक्सिजन असलेले रक्त स्वीकारतो. * दोन निलय (Ventricles): हे हृदयाचे खालचे कप्पे आहेत. उजवा निलय (Right Ventricle) ऑक्सिजन नसलेले रक्त फुफ्फुसांकडे पाठवतो, तर डावा निलय (Left Ventricle) ऑक्सिजन असलेले रक्त संपूर्ण शरीरात पंप करतो. या कप्प्यांव्यतिरिक्त, हृदयात चार मुख्य झडपा (Valves) असतात. * ट्रायकस्पिड झडप (Tricuspid Valve): उजव्या अलिंद आणि उजव्या निलयाच्या दरम्यान असते. * पल्मोनरी झडप (Pulmonary Valve): उजव्या निलय आणि फुफ्फुसीय धमनीच्या दरम्यान असते. * माइट्रल झडप (Mitral Valve): डाव्या अलिंद आणि डाव्या निलयाच्या दरम्यान असते. * एऑर्टिक झडप (Aortic Valve): डाव्या निलय आणि महाधमनीच्या दरम्यान असते. या झडपा हे सुनिश्चित करतात की रक्त फक्त एकाच दिशेने प्रवाहित होईल आणि मागे जाणार नाही. हृदयाचे कार्य: हृदय सतत आकुंचन आणि प्रसरण पावते, ज्यामुळे रक्त पंप होते. याला हृदयाचे ठोके म्हणतात. सामान्य प्रौढ व्यक्तीचे हृदय मिनिटाला सुमारे ६० ते १०० वेळा धडकते. हृदयाचे मुख्य कार्य खालीलप्रमाणे आहेत: * ऑक्सिजन आणि पोषक तत्वांचा पुरवठा: हृदय फुफ्फुसातून ऑक्सिजन असलेले रक्त संपूर्ण शरीरातील पेशी आणि ऊतींपर्यंत पोहोचवते. या रक्तातून पेशींना आवश्यक असलेले पोषक तत्वे मिळतात. * कार्बन डायऑक्साइड आणि टाकाऊ पदार्थांची वाहतूक: पेशींमधून तयार होणारा कार्बन डायऑक्साइड आणि इतर टाकाऊ पदार्थ रक्तवाहिन्यांद्वारे परत हृदयाकडे आणले जातात. हृदय हे रक्त फुफ्फुसांकडे पाठवते, जिथे कार्बन डायऑक्साइड बाहेर टाकला जातो. * रक्तदाब नियंत्रण: हृदयाचे आकुंचन आणि प्रसरण रक्तदाब नियंत्रित ठेवण्यास मदत करते, ज्यामुळे रक्तवाहिन्यांमध्ये योग्य प्रकारे रक्त प्रवाह होतो. * संपूर्ण शरीराचे कार्य सुरळीत ठेवणे: हृदय आणि रक्ताभिसरण प्रणाली शरीरातील सर्व अवयवांना योग्य प्रमाणात रक्तपुरवठा करून त्यांचे कार्य सुरळीत ठेवण्यास मदत करते. हृदयाचे आरोग्य कसे जपावे: आपल्या हृदयाचे आरोग्य चांगले राखणे खूप महत्त्वाचे आहे. काही साध्या उपाययोजना करून आपण हृदयविकारांचा धोका कमी करू शकतो: * संतुलित आणि पौष्टिक आहार घ्या: फळे, भाज्या, धान्ये आणि कमी चरबीयुक्त पदार्थांचा आहारात समावेश करा. जंक फूड आणि प्रक्रिया केलेले अन्न टाळा. * नियमित व्यायाम करा: दररोज किमान ३० मिनिटे मध्यम स्वरूपाचा व्यायाम करा. चालणे, धावणे, पोहणे किंवा सायकल चालवणे हे चांगले पर्याय आहेत. * धुम्रपान सोडा: धुम्रपान हृदयासाठी अत्यंत हानिकारक आहे. * पुरेशी झोप घ्या: दररोज रात्री ७-८ तास शांत झोप घेणे आरोग्यासाठी आवश्यक आहे. * तणाव व्यवस्थापन: योगा, ध्यान किंवा इतरRelaxation Techniques वापरून तणाव कमी करा. * नियमित आरोग्य तपासणी करा: आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या आणि रक्तदाब, कोलेस्ट्रॉल आणि साखरेची पातळी नियमितपणे तपासा. * वजन नियंत्रित ठेवा: जास्त वजन किंवा लठ्ठपणा हृदयावर अतिरिक्त ताण आणू शकतो. हृदय आपल्या शरीरासाठी एक महत्त्वपूर्ण आणि नाजूक अवयव आहे. त्याची काळजी घेणे आपल्या सर्वांसाठी खूप महत्त्वाचे आहे.