Наталия Рязанская Кэпсээннэрэ

Фото от 🤗

Араайа ытын аһыйан олус айманна, тоҕо уонна туохтан өлбүтүн бэтэринээр да кыайан быһаарбата. Сотору кэминэн кыра нэһилиэккэ Таанньа үс лиитэрэ үргээбит дьэдьэнэ айах кэпсээнинэн ыалтан ыалга улаатан, аҕыс буолан хаалла уонна “Таанньаны эккирэтэн дьүөгэлэрэ суорҕан-тэллэх буолбуттар, оннооҕор ыт тулуйбакка өлбүт” диэн суостаах-суодаллаах, саҥа омуннаах кэпсээн, уос номоҕор киирэрдии, кэмэ-кэрдиитэ суох тарҕанан барда.

-Сүүрэн иһэн оттон харбаан ылбытыҥ дии. -Аата сүрүн, олох өйдөөбөппүн. Хата, дьэдьэммитин тохпотохпун дии. -Бээ эрэ, бу ханна кэллибит? Эн билэҕин дуо?-Араайа биир кэм олорбут сиригэр эргичиҥнээн барда. -Хантан билиэхпиний? Таанньалаах Бииктэр билэллэр дии, сири-дойдуну. Мин сырыы аайы саҥаттан көрөр курдукпун, -Сибиэтэ өйдөөбөтөхтүү иннинэн-кэннинэн буолаат, эмиэ сиргэ олорунан кэбистэ. -Аата сүрүн, аны муна оонньуубут дуо? Саарбах да дьоммут. Ас баар дуо, Сибиэтэ. Мааҕын кэтилиэтиҥ ордубута дии,-Араайа эмискэ тэһэ баран, аны ас көрдөөн барда. -Тыый, бачча ыксалга аһыы олороору гыныҥ дуо, оттон били диетабыт?-Сибиэтэ соһуйан хараҕын кип-киэҥинэн көрөн кэбистэ. -Суох-суох, диеталаабат эбиппин. Бачча иэдээҥҥэ түбэһэ сыһан баран, хайаан да бүтэһикпин аһаан баран өлөбүн. Боруоста аччыктаатым. Аҕал чэ, аскын, көҥөнүмэ хайаама. -Эс, ама көҥөннөхпүнүй. Мэ-мэ,-Сибиэтэ үрүксээгин арыйан хоппуруон иһититтэн кэтилиэтин ороон ылан Араайаҕа уунна. -Арыылаах килиэпкиттэн эмиэ аҕал, -диэн баран Араайа биир быһыы килиэби хаба тардан ылан, кэтилиэттэри баҕастары омуннаахтык уобан, аһаан-сиэн, кимиритэн хамырытан барда. Бу икки ардыгар арай сыыр үөһэтиттэн ким эрэ хаһыытыыра иһилиннэ. Дьахталлар эмиэ сарыласпытынан эргиллэ биэрдилэр. Арай өйдөөн көрбүттэрэ, Таанньалара Бииктэрдиин тураллар эбит. Сибиэтэ арай туруох буолбута, хайдах эрэ сүһүөҕэр кыайан уйуммат курдук буолбут. Дьахталлар Бииктэри хаһыытаан ыҥыра сатаатылар. Биирдэрэ истэн да бэрт. Араайа ыксаан соҕотоҕун ыраас сиргэ тахсан, тохтоло суох далбаатыы-далбаатыы, улаханнык хаһыытаан барда. Сотору сыыр үрдүттэн түһэн, Бииктэр алааска киирэн иһэрэ көһүннэ. Сибиэтэ кэргэнин көрөөт, букатын сиргэ сытынан кэбистэ. Бииктэрэ кэлбитигэр олох да икки атаҕар кыайан турбат, саҥата иһиттэн тахсыбат киһи буолан хаалла. Инньэ гынан Бииктэр кэргэнин сүгэн барарга күһэлиннэ. Кэннилэриттэн Араайа батыһан истэ. Дьахтар икки дьэдьэннээх биэдэрэни туппутунан, хайдах кинилэргэ эһэ саба түһэ сыспытын омуннаахтык ыһа-тоҕо кэпсээн барда. Онуоха олох да Бииктэрдэрэ бэрт холкутук “бүүчээн ити, көрбүтүм мааҕын, тыатааҕы манна суох. Кини итинник куһаҕаннык саҥаран элбэхтик дьону куттааччы. Онон эһэттэн куоттубут диэҥҥит дьон күлүүтүгэр бараайаҕыт” диэн Араайаны саба саҥаран кэбистэ. Үһүөн алаас сыырын дабайан тахсан, кыратык тыын ылан, тохтоон ыллылар. Таанньалара кинилэргэ күлэ-күлэ утары хааман кэллэ. -Хайаа, бу кыргыттар, туох буола сылдьаҕыт? Сибиэтэ туох буолан Бииктэргэ сүктэрдэ? -Оттон туох эрэ сарылаата. Бииктэр бүүчээн диир. Онтон куттанан бу куотан, хаһан да сүүрбэтэхпитин сүүрэн кэллибит. Оннооҕор ханна кэлбиппитин билбэт буолуохпутугар дылы өйбүт дуома ыһыллан хаалла. Сибиэтэ бээ, быһый бөҕө эбит ээ. Дьэдьэммин былдьаан баран иннибэр сүүрүү. Ол гынан баран, кэлбиппит кэннэ атаҕа аккаастаан кэбистэ, -диэн Араайа өрүскэлэспиттии, сып-сап силэ бырдаҥалыы-бырдаҥалыы кэпсии-ипсии турда. -Аата сүрүн. Атаххар туран көр эрэ, Сибиэтэ, -диэн баран Таанньа сүктэрэ сылдьар дьахтары кэргэнин көхсүттэн өйөөн түһэрдэ. Сибиэтэ куттаммыттыы сиргэ түһээт, икки атаҕа кыайан тирэммэккэ, накыс гына түстэ, букатын да суулла сыста. Ити икки ардыгар Бииктэр кэргэнигэр эргиллиэх курдук буолан истэҕинэ, Араайа улаханнык: -Уой, көрүҥ эрэ, ол Мааны Маайа иһэр дии!- диэн хаһыыра түстэ. Онуоха Сибиэтэ соһуйан, ходьох гынаат, эмискэ икки атаҕар тирэнэн, чиккэс гына туран кэллэ уонна: -Ханнаа?-дии-дии уҥа-хаҥас мэлээриҥнээбитинэн барда. Бары күлсүү бөҕө буоллулар. Маннык мачаачайданан, массыыналарыгар тиийиэхтэригэр диэри, дьахталлар Сибиэтэлэрин биир кэм хаадьылыы истилэр. Дьахталлар куттаммыт омуннарыгар элбэхтэ сылдьыбыт Тураннаах алааһын билбэтэхтэриттэн бэри диэн бэркиһээн, өргө диэри күлүстүлэр. *** Сарсыҥҥытыгар Араайалаах Сибиэтэ дэлби эттэрэ-сииннэрэ көһүйэн, сүһүөхтэрэ ыалдьан аҕай уһугуннулар. Икки-үс күн устата арыый да бэтэрээнэн эрэ сырыттылар. Ыттара Доҕор эмиэ биир кэм сытыганнаан, аһаабакка-сиэбэккэ аҕыйах хонук иһигэр дьүдьэйэн, өкчөччү тартаран хаалла. Нэдиэлэ курдугунан өрүттүбэккэ, букатын да өлөн соһутта.

Тыатааҕы дьоҥҥо түспүт сураҕа дөрүн-дүрүн иһиллэн ааһара сымыйа буоллаҕай. Бэл, ханна эрэ сүөһүнү тардыбыт, киһини өлөрбүт диэн амырыын сурах кэлэн уолутааччы дии. Онон ыттаах сылдьаллара эрэх-турах курдук. Бэйэтэ да өйдөөх ыт барахсан. Хаһаайката кэпсииринэн, Доҕор киһилии саҥарбат эрэ буруйдаах, олус байанайдаах ыт. Кини баар буолан куруук өлгөм үүнүүлээх сиргэ түбэһэллэр. -Бээ, бу алаас саҕатынан дьэдьэммит бүттэ дии. Билигин аһаан баран мин Сылгы Ыытарга барыам,-эмискэ Таанньалара кэрийэ барарын былааннаан барда. -Оччотугар мин Сиэн Тииккэ бара сылдьыам, төттөрү, ол диэки, -Бииктэр кэннин хайыһан тарбаҕынан ыйда. -Сиэннэнимэ хайаама, биһигини кытта сылдьаҕын, онон бүтэр,-Сибиэтэ кыыһыран кэргэнин ойоҕоско аста. -Уу, бу да кыыһы, бардын-бардын, саатар эрэ. Мааны Маайа ол аайы номнуо сөтүөлүү, балыктыы сылдьар. Бачча былдьаһыктаах кэмҥэ, ол-бу буолума, Сибиэтэ. Эһиги Араайалыын манна хаалыҥ, биһиги Бииктэрдиин икки сиринэн көрө барыахпыт. Чэ, күн ортото буолла. Түөрткэ диэри төннүбэтэхпинэ, Тураннаахха бара тураарыҥ, - диэт, Таанньа соруктаах аҕайдык эмискэ ойон турда. -Эчи, омунун, бу кыыс. Кыратык олорсо түһүөххүн. Сынньаммата даҕаны. Үчүгэйдик бугуһуйан кэлбит дии, -диэн Араайа кэнниттэн улаханнык сөҕө-махтайа хаалла. Ол аайы Таанньа дьүөгэлэрин саҥаларыгар кыһаммакка, титирик мастары тоҕута силийэн, ити икки ардыгар тыа быыһыгар киирэн мэлис гынан хаалла. Кини кэнниттэн Бииктэр туран, төттөрүтүн арҕаа хайысханы тутуһан, тууйаһын кыбыммытынан аа-дьуо лэппэрдии турда. *** Маннык бириэмэ биллибэккэ, сотору кэминэн киэһэрэн, үөн-көйүүр түһэн барда. Сибиэтэлээх Араайа санааларыгар дьоннорун кэтэһэ сатаатылар да, тоҕо эрэ кэлбэтилэр. Дьэдьэннэрэ да бүтэн, ырааһыйаларын хас эмэ төгүл эргийэ сырыттылар. Түөрт чаас буолбутугар биир сүбэнэн, Таанньа эппитин курдук, төттөрү Тураннаахха барар буоллулар. Ыттара Доҕор аны сүтэн хаалбыт. Арааһа, Таанньаны дуу, Бииктэри дуу батыһан барбыт быһыылаах. Дьахталлар отур-ботур кэпсэтэн, иннилэрин хоту баран истэхтэринэ, эмискэ ойоҕосторугар, чугас соҕус туох эрэ бүтэҥитик орулуурга дылы гынна. Дьахталлар иккиэн иһиттибиэт-истибэтибиэт диэт, хатаннык часкыйаат, сарыласпытынан иннилэрин хоту түһүнэн кэбистилэр. Араайа син атаҕар кыанар киһи дьүөгэтин иннигэр түһэн истэҕинэ, быыкаа, хачаайы Сибиэтэтэ кэнниттэн ситэ баттаан кэллэ да, Араайа биэдэрэтин харбаан ыллаат, икки илиитигэр биэдэрэлэрин хороччу туппутунан иннин диэки куһуура турда. Кэнниттэн Араайа “тохтоо, Сибиэтэ, тохтоо, кэтэс!” диирин истибэккэ, табыгырайыы кытаанаҕа буолла. Биирдэ өйдөөбүттэрэ, дьахталлар аҕылаһан-мэҕилэһэн, хайа эрэ алааска киирэн, эргэ өтөх таһыгар тураллар эбит. Куттаммыттара билигин да ааспатах, Сибиэтэ биир кэм сап-салҕалас буолбут. -Иһиттиҥ да? Эһэ, тыатааҕы дии? Өтөххө саһабыт дуо?-дии-дии Сибиэтэ хараҕын муҥунан дьүөгэтин диэки көрөн кэбистэ. -Оннук быһыылаах. Ээ, суох, саһымыахха. Иһэрин көрдөхпүтүнэ киирэн көрүөхпүт. Быһахпыт, саатар, Бииктэргэ баар. Уһуктаах туох эмэ баара буоллар. Ыппыт наадалаахха суох,-Араайа аҕылыы-аҕылыы, дьүөгэтин утары сиргэ лах гына олорунан кэбистэ. -Уой, ол эһэни кытта киирсээри гынныҥ дуо, ама? -Киирсимнэ, таах көрбүтүнэн өлөбүт дуо? -Оттон былыргы саха дьахталлара баттахтарын ыһан баран, эмиийдэрин көрдөрөллөр диэн баара дии, -Сибиэтэ кырдьык-хордьук хаптаҕай түөһүн харбанан көрдө. -Оо, мин баттаҕым суох. Чэ эн син баттах дуомнаах киһи ыһаар, мин наада буоллаҕына эмиийбин да көрдөрүөм. Ол баҕас баар, -Араайа устунан устунан саҥа таһааран күлэн барда. Сибиэтэ эмиэ тугу эрэ хараҕар оҥорон көрдө быһыылаах, эмиэ чочумча буолаат, дьүөгэтин кытта тэбис-тэҥҥэ күлэн алларастаата. -Эн тоҕо киһи биэдэрэтиҥ ыллыҥ, арба даҕаны? –күлэрин кыатана сатыы-сатыы Араайа Сибиэтэттэн ыйытта. -Ким? Мин дуо? Эс, хайдах ол?-Сибиэтэ итэҕэйбэккэ икки илиитигэр биэдэрэ тутуурдаах турарын өйдөөн көрдө.

-Кыыс дии-дии, сылласпыт буола-буола. Витюшалаах баҕастаах. Дьахталларга көстөөрү соруйан ити тииккэ сөрүөстэн олордоҕуҥ! -Сибиэтэ уоскуйуох санаата суох кэргэнин көрөн ыраахтан, бу сиэх-аһыах курдук кырыктаахтык кынчыаттаан барда. Бу бириэмэҕэ Мааны Маайалаах массыыналарын собуоттаан, баран эрэр тыастара иһилиннэ. -Бээ, Сибиэтэ, туох айылаах. Мээнэ күнүүлээмэ. Маайа, Мааны Маайа бэйэтэ кыра эрдэҕиттэн нууччатымсыйбыт, итинник дьону наар таптаан ааттыыр, нууччалардыыы сыллаһарын-уураһарын сөбүлүүр, ол эрээри көнө, үөнэ-күрдьэҕэтэ суох, эн эрэ Бииктэргэр наадыйбат дьахтар. Аата, бу сир аһын былдьаһыгар күнүүлүөх санааҥ киирдэҕин. Дойдутугар тахсыбатаҕа ыраатта. Оҕо сааһын доҕорун көрөн үөрдэҕэ дии,- Таанньа дьүөгэтин диэки көрө-көрө мүчүк гынан ылла. -Оттон абата бэрт дии, сокуоннай кэргэнин хараҕын ортотугар сыллаһан-уураһан. Киһи көрбөтүгэр букатын да... Саатар, дьахтаргыт күлүү гынар курдук дии, бачча үргээн сордоно сылдьар дьону, дьэдьэҥҥитин атыылааҥ диэн. “Не в тягость, а радость” диэбит буола-буола. Мааны дьахтар сир астаабат эбит дии, хата. Биһиги ыдьырыйан, сирилийэн-бурулуйан олорорбутун көрөн сиргэннэ буолуо өссө. -Ээ, Сибиэтэ, инньэ диэмэ. Киһи быһыытынан сүрдээх үчүгэй дьахтар. Дьиктитэ, кыра эрдэҕиттэн итинник төрүкү мааны. Тойон ойоҕо буолуохтааҕа үөһэттэн суруллан кэлбит, сыыстан-буортан тэйбит курдуга. Үөрэҕин бүтэрээт, миниистир уолугар эргэ барбыта. Ол гынан баран улахамсыйбытын бу диэн көрө да, истэ да иликпин. Хайа эрэ улахан тэрилтэҕэ эмиэ хотун диэбиттэрэ. -Бииктэр эрэйдээх дьахтар көрөөрү тииккэ сөрөнөр эбит дуу. Мааны Маайаҕа сыллатан, быстахха былдьанныҥ дуу?-Араайа дьүөгэлэрэ кэпсэтэллэрин истэн ыраахтан күлэн саһыгыраата. -Дьэ, диэмэ, Араайа, көмүскэс эрэ, Сибиэтэ онно суохха кыыһырар. Букатын сиэри гынна,-Бииктэр Араайа диэки эргилиннэ. -Айдаарыма олох, дьиэҕэр тиийдэххинэ кэпсэтиэхпит, -Сибиэтэ дьиэтигэр ким муҥур хотун буоларын биллэрэн, ыраахтан кэргэнигэр тарбаҕын чочоҥнотон ылла. Маннык син айманан, күө-дьаа буолан, эбиэттэрэ буола оҕуста. Номоххо киирбит киһи Таанньа икки киилэни үргүү охсубут. Араайалаах да Сибиэтэ балтараалыы гыммыттар. Бииктэр эрэ тууйаһа түгэҕинэн. Арай аһаары, күлүк сири булан, олохтоохтук олорон көрбүттэрэ, Араайалара биир кыра иһиккэ хорчорхой ириистээх уонна биир устуука сымыыттаах эбит. -Аата сүрүн, бу аата аһыҥ дуо?- Таанньа соһуйан саҥа аллайда. -Аһа, аһым. Диеталаан эрэбин. Эбиэтим маннык, -Араайа эһигиттэн аны тугу да сиэбэппин диэбиттии, арыылаах алаадьыттан, лэппиэскэттэн, сыалаах кэтилиэттэн, туора хайыста. -Наһаа дии. Хайдах уонна маннык сылдьаҕын?-Сибиэтэ эмиэ сөбүлээбэтэҕин биллэрэн Араайа сирэйин кыҥастаста. -Сылдьабын, бэрт диэнник. Хата, чэпчээтим аҕай. Биэс уонун ааспыт киһи маннык аһыахтаах. Эһиги да үтүктүө эбиккит. Бурдук астан уонна сыалаахтан, саахартан букатын аккаас. Киэһэ алта кэннэ аһаабаппын. Сарсыарда аайы хайаан да уон мүнүүтэ сэрээккэлиибин. Ыйааһыным да түһэн эрэр. Көстүбэт дуо?-диэн киһилэрэ былгыйан олорон утары ыйытар киһи буолла. -Көстөн ини оттон сотору. Ол гынан баран бу кылгас олоххо маннык биир устуука сымыытынан уонна быыкаа ириис хааһынан олохпун моҥуом диэтэххэ иэдээн дии, -диэт, Таанньа биир арыылаах лэппиэскэни айаҕар батары биэрдэ. Маннык аһаан ортолоон эрдэхтэринэ, арай чугас туох эрэ ыйылыыр, чугас тииккэ хатаастар тыаһа иһилиннэ. Дьахталлар соһуйан үһүөн хаһыыра түстүлэр. Соһуйан-өмүрэн эргиллэн көрбүттэрэ, тыа быыһыттан, туох да буолбатаҕын курдук, ыттара Доҕор кутуругун куймаҥнаппытынан тахсан кэллэ. -Һуу, бу ыт, киһини соһутта,-Сибиэтэ сүрэҕин туттан, мэктиэтигэр эппэҥнээн ылла. -Эмиэ Мааны Маайа кэллэ дии санаатыҥ дуу?-Араайа аһыгар хара сыһа-сыһа, улаханнык күлэн саһыгыраата. -Чэ, ээх, оннук буолбаккаҕын. Эһэ дии санаатым. -Туох эһэтэ манна хааламмыт үһү,-Бииктэр эмиэ күлэн мүчүҥнүүр. Ыттара аттыларыгар кэлэн тылын таһааран, аҕылыы-аҕылыы сытынан кэбистэ. Дьахталлар сир аһыгар куруук ыттаах сылдьалларын сөбүлүүллэр. Хайа кутталай, кырдьык, араас буолуон сөп буоллаҕа. Эһэ диэбиккэ дылы, эһэ да баар буолуон сөп.

-Уой, это же Витюша, Витя Павлов – мой одноклассник. Сколько лет, сколько зим. Хайа, Витя, миигин биллиҥ дуо?Дорообо, доҕор, көрбөтөх ыраатта,-диэбитинэн биилин быакаччы бааммыт дьахтар курууһуба сэлээппэтин өрө анньыммытынан Бииктэргэ ыкса кэлэн, ыга кууһан ылаат, уҥа иэдэһиттэн тыастаахтык сыллаан ылла.. -Ээ, хайаа, Маайаҕын дии, билэн-билэн Хайаан билиэм суоҕай? Көр, оскуола кэннэ олох уларыйбатаххын дии, -дии-дии Бииктэр тиит анныттан орҕостон туран кэллэ, кыбыстыбыттыы умса көрөн кэбистэ. -Эн да олох уларыйбатаххын, Витя. Сир астыы сылдьаҕыт дуо? Туох сонуннааххыт? Олоруу хайдаҕый? Хата, эйигин уолум квадрокоптерынан көрөн, дьон баар диэн ыҥырда дии. -Ээ, тыый, оннук тэһэ көрөр дуо, ити сэп? Биһиги бары оттон этэҥҥэбит. Олоруу кэминэн. Бу дьэдьэннии сылдьабыт. Оттон эһиги тугу гына сылдьаҕыт? -Мин бу уолбунаан дойдубар биир хонукка тахса сылдьабыт. Ыксал бөҕөнөн. Дьэдьэн баар дуо, кимнээҕи кытта сылдьаҕын?-Маайа мичээрдии-мичээрдии дьахталлар диэки эргиллэн көрдө. -Ээ, бу мин кэргэмминээн Сибиэтэлиин уонна оттон эн үрдүгүнэн үөрэммит Таанньа Дьэпириэмэбэ ол олорор. Араайаны, арааһа, билбэтиҥ буолуо. Кийиит манна, Дьөгүөссэ Саарын кэргэнэ. -Уой, Танька, привет бу мин Маайабын, Григорьева. Бирибиэттэрин кыргыттар. Көрбөрөх да ыраатта, -дии-дии сып-сап тырыкынайан тиийэн дьахтар Таанньаны чоп гына иэдэһиттэн уураан ылла. -Ээ, Маайа эбиккин дуу, олох билбэтибит. Куораттан таҕыстыгыт, сир астыы сылдьаҕын дуо?-Таанньа суххай соҕустук ыйытар киһи буолла. -Ээ, суох, сир астаабаппын. Күүлэйдии сылдьабыт. Көннөрү айылҕаны көрө, хаартыскаҕа түһэ, сөтүөлүү, балыктыы. Бу былыр оонньообут оҕо сааһым алааһын өҥөйөн аастыбыт. Ийэм, аҕам өтөхтөрүн бу кыра уолбар Рудольфка көрдөрдүм. Дьэдьэн баар эбит дуу, Таня, ыраатыннарбыккын дии. Мин атыылаһыам этэ. Хата, эһиги атыылаабаккыт дуо?-дии-дии Маайа ып-ырааһынан көрөн кэбистэ. -Эс, суох, атыылаабаппыт. Бачча көлөһүммүтүн тоҕон баран айахпытыгар эрэ буоллаҕа. Оҕолор, сиэттэр сииллэр, - Таанньа сөбүлээбэтэҕин биллэрэн, дьахтартан сирэйин арааран, киэр хайыста. -Ээ, эмиэ да оннук бөҕө буоллаҕа. Саас да ылан истэҕэ. Сир аһыгар умса түһэн бүтэн эрдэхпит. Били, этэргэ дылы, биһиги сааспытыгар барыта “не в тягость, а радость” буолуохтаах буоллаҕа. Мин сир астаабаппын букатын. Атыылаһан да сиибин. Чэ, бээ, биһиги бардыбыт, ыксыы аҕай сылдьабыт. Чаас ыраатан эрэр. Кылааһынан көрсөр инибит, быйыл оскуолабыт үбүлүөйүгэр. Билигин өрүскэ киирэн балыктыахпыт, сөтүөлүөхпүт, киэһэ куораппытыгар төннөбүт. -Чэ, Витюша, Таня, үчүгэйдик сир астааҥ,-Маайа хайдах тырыбынаан кэлбитэй да, оннук чэпчэкитик дугунан уолунаан туохтан эрэ хатаннык күлэ-күлэ тыа быыһыгар уолунаан киирэн истилэр. -Бээ, ити дыыгыныыр туох куотар сэп диэтигит, көрдөрбөтүгүт дии. Бачча ыраах уонна туох массыынанан кэллигит?-Бииктэр баран эрэр дьону кэннилэриттэн хаһыытыы былаастаан ыйытта. -Хантердаахпыт. Итиннэ тохтоотубут. Кэлэн көр ээ,- диэн аны Мааны Маайа уола Рудольф тохтоон, Бииктэргэ эргиллэн, бүтэҥи куолаһынан хардарда. -Ээ, тоҕо бэрдэй? Хаантар-хаантар, сөп-сөп, -Бииктэр Маайалаах барбыт суолларынан соппой уопсан барыах курдук буолан истэҕинэ: -Дьэ оннук-маннык хаантар игин диэн көр эрэ, хантаарыҥнатыам мин билигин эйигин! Барыма! Дьэдьэннии кэлбитиҥ дуу, хайыы кэлбитиҥ дуу!? Кэл манна!-Сибиэтэ ойон туран субу Бииктэри охсуох курдук ыраахтан суоһурҕанан, олорбут сириттэн мэктиэтигэр буулдьалыы ойон турда. -Бээ, аргыый эрэ, Сибиэтэ. Дьон истиэ. Тоҕо сүргүнүй? Барбаппын-барбаппын, чэ. Аныгы сэптэри оттон көрөөрү гыннаҕым дии. Дьону да кытта кэпсэтэрим барыта буруй буоллаҕай? Бу диэн эттэххэ уонна Маайа эн аҥар да атаххар тиийбэт. Иһиттиҥ дии, эн курдук маннык сир да астаабат. Куорат мааны кыыһа, миигинньиктэри көрбөт, -Бииктэр улахан айдаан тахса илигинэ кэргэнин диэки кылап гына көрө-көрө, сибигинэйэ былаастаан саҥара охсоот, эрэй эрдэтинэ туора тиийэн олорунан кэбистэ уонна тута тууйаһын ылан, дьэдьэнин үргээбитинэн барда.

-Оччоҕо, саатар, уу иһэбин дуо?-Бииктэр иһитин өҥөс гынан баран, кылап-халап көрөөт, Сибиэтэтин истибэтэх курдук туора хайыһан кэбистэ. -Бииктэр, кэл диибин ээ, төһөнү үргээбиккин көрдөр, -Сибиэтэ улахан соҕустук хаттаан ыйытта. -Бээ, оччотугар уута иһиэххэ. Биһиги үрүксээкпит ханныга эбитэ буолла. Саатар, дьүһүннэрэ бары биир буолан, -дии-дии Бииктэр эмиэ кэргэнин саҥатыгар кыһаммакка, аны үрүксээктэрин биир-биир хасыһан булумахтанан барда. -Дьэ киһи наадыйдаҕына бу киһи эмиэ таас дьүлэй буолан кубулунан эр эрэ. Бииктэр, эн миигин истэҕин дуу,суох дуу? -Сибиэтэ ыгыччы кыыһырбыт сирэйдээх ойон турда. -Ээ, кыра-кыра, манна аҕыйах үүммүт, иһитим түгэҕинэн үргээтим. Эһиги курдук харбыалаһар кыах суох. -Саҥарыаххын, саатар, киһи ыйыттаҕына. Пахыый, дьэдьэнин олох да барытын илдьи тэпсибит дии, бу киһи. Саатар отуттан араара-араара үргүөххүн. Аата сүрүн. Кыра Аанчыкпыт оннооҕор маннык үргээбэт. Сүрүүн-сүрүн, - Сибиэтэ оҕонньоругар чугаһаан кэлэн тууйаһын өҥөс гынан көрөөт, кэлэйэн икки хааһын түрдэһиннэрэн кэбистэ. -Оттон ол оҕоҥ ханна баарый? Бачча үргүүрбэр баһыыба диэ. Биир от күнэ, кэбиһиим таах хаалла,-Бииктэр утары өс саҕа буола түстэ. -Өссө диэ, бу оҕонньор олох тылга тииһиэн баҕарар дуу, тугуй? Аҕалан абыраабыккар баһыыба-быраһаай. Кыһын оттон бу дьэдьэҥҥин син да бастакынан бэйэҥ баһан сиэҥ онньоҥолотуоҥ. -Оо дьэ, Сибиэтэ, Бииктэргин наһаа мөҕүмэ. Кыдьык, бачча суол-иис мөлтөх сиригэр тиэйэн аҕалбытыгар уонна үргэһэ сылдьарыгар махтал. Сатыыра оччо буоллаҕа, -Таанньа дьонун диэки эргиллэн көрдө. -Оттон, кыргыттаар, кэлэн үргээбит сирин көрүҥ ээ. Ыт да маннык тэпсибэт ини. Сүрүн баҕаһын. Чэ, бу уугуттан кыратык ис. Үрүксээгин да билбэт, накаас киһи, -Сибиэтэ арыый сымнаан, кэргэнигэр уулаах бытыылкатын үрүксээгиттэн ойутан таһааран икки илиитигэр туттаран кэбистэ. -Хата, инньэ диэ. Табахтыырбын уонна көҥүллүүр инигин. Манна кыратык сөрүүҥҥэ олоро түһүөм. Сиһим да ыарыыта сүгүннээмээри гынна, саатар, маастамматахпын дии өйдөөн,-диэбитинэн Бииктэр чугас турар улахан тиит анныгар күлүккэ, күөх окко лах гына олоро түстэ. -Чэ, түргэн соҕустук ууллаан, табахтаан ис уонна кыратык сискин көннөрөн ыл,- Сибиэтэ куолаһа ити икки ардыгар букатын сымнаан хаалла. Бу бириэмэҕэ арай үрдүлэригэр туох эрэ дыыгынаан кэллэ. -Хайаа, туох көтө сылдьарый? Ээ, били, аныгы сэптэрэ сылдьар дии, туох эрэ дьиибэ ааттаах этэ ээ. Ким кэлэн манныгы көтүттэҕэй? Тыый, миигин көрөр курдук дуу, далбаатыахха, бээ. Тайааран турар. Көрүҥ-көрүҥ эрэ,-дии-дии үөһэ хантайан, Бииктэр хаҥас илиитинэн далбаатаан, уҥа илиитинэн чарапчыланан, күн уотуттан хараҕа саата-саата, хайдах сатыырынан кыҥастаһа сатаата. -Бу киһи туох-туох диирий, далбаатаама хайаама! Көөчүктэнимэ! Дьон көрүө, кини аҕай буолан, -Сибиэтэ кэргэнин көрөн, хаттаан тымтан барда. -Бииктэр, ити тэрилинэн барытын көрө сылдьаллар, сас-сас, ити тиит кэннигэр, дьон кэлиэ билигин,-Таанньалаах Араайа эмиэ тэҥҥэ айманан бардылар. Ити икки ардыгар улахан массыына тыаһа бирилэтэн кэлэн, олох аттыларыгар оту-маһы барчалаан тохтуурга дылы гынна. Ону кытта тэриллэрэ ол диэки көтөн дыыгыныы турда. -Кырдьык, кимнээх эрэ кэллилэр, хайыыбыт?-дии-дии Араайа бэркэ ыксаабыт сирэйдээх дьахталларын диэки көрөн ылла. -Хайаары гынаҕын? Олор, олорбут сиргэр. Биһиги булбут дьэдьэммит, бэйэбит үргүүбүт,-Таанньа кэтит көхсө бөгдьөллөн, букатын киирсэргэ бэлэм дьуос курдук бөкүнүйэн хаалла. Арай иһиттэхтэринэ, ким эрэ “уой, какая красота. Дойдум барахсан сыттыын-сымардыын үчүгэйэ. Манан дьон баара дии” дии-дии дьахтар хатан куолаһа үрүйэ долгунун курдук чаҕаара кутулунна. Ону кытта от-мас быыһыттан дьахтардаах эдэр киһи тахсан кэллилэр. Үс дьахтар ону истибэтэх курдук түҥнэри хайыһан, көхсүлэринэн буолан, дьэдьэннэрин хомуйбуттарын курдук хомуйа олордулар. Сибиэтэ хараҕын кырыытынан көрбүтэ, баһыттан атаҕар дылы муус-маҥан таҥастаах дьахтар кини Бииктэрин диэки чугаһаан эрэр эбит.

Массыынаттан сып-сап түһэн, Сибиэтэлээх Араайа Бииктэрдэрин кыбыммытынан субу тыаҕа ойуох курдук буолан истэхтэринэ, Таанньалара алгыс түһэрэбин диэн тохтотон кэбистэ. “Тугун эмиэ алгыһай, тайматай” диэн Бииктэр мөҕүттүөх курдук буолбутун, дьахталлар саба саҥаран кэбистилэр. Таанньалара илиитин күҥҥэ өрө уунан толору түөһүнэн тыын ылан чочумча турда. Онтон сирин-дойдутун алаадьынан айах тутан күндүлээтэ. Аттыгар дьахталлара харахтарын быһа симэн туран ытыстарын нэлэччи тутан, үөһэ уунан турдулар. Сибиэтэ Бииктэри ойоҕоско охсон, эмиэ сиэргэ-туомҥа кыттыһарыгар модьуйан, саҥата суох бэлиэ биэрдэ. Бииктэр тэҥнэһиэ дуо, илиилэрин сып-сап илин диэки утары уунан сарас гына түстэ. Таанньалара син балачча тугу эрэ ботугураабытын кэннэ, бары биир киһи курдук, илиилэрин түһэрэ оҕустулар. Ол кэннэ сыгынах маска олорон, үрүксээктэриттэн кумаар эмин ороон таһааран, чачайа сыһыахтарыгар дылы өлгөмнүк ыстарынан бурхаттылар. Дьэ бу кэннэ силиктэрэ барыта ситэн, ыксыы-саарайа, дьэдьэннээх сирбит манан буолуохтаах диэн, тыаларын диэки түһүнэн кэбистилэр. Дьахталлар кэннилэриттэн үс үрүксээги тэҥинэн иилиинэн Бииктэр аа-дьуо хооһоҥнуу турда. Саамай бытааннара, атаҕынан мөлтөхтөрө Сибиэтэ. Ол гынан баран үргүүрүгэр атамаан. Таанньаттан кыранан хаалар. Араайа икки илиитинэн үргүүр. Онон эмиэ түргэн сир асчыттар ахсааннарыгар киирсэр. Дьахталлар сылын ахсын үһүөн бэркэ тапсан сир астыыллар. Элбэх саҥалаахтара, элэккэйдэрэ Араайа, бэйэтэ хаама сылдьар тыыннаах араадьыйа. Сибиэтэ көрдөххө сэмэй соҕус эрээри, тугу эмэ сөбүлээбэтэҕинэ өрүкүйэн кэлэр уолҕамчы майгылаахтара. Араайалаах Сибиэтэ иккиэлэстэхтэринэ кэпсээннэринэн дьиэ ис-тас эргиниттэн саҕалаан баран, аан дойдуну барытын, сир-дойду айыллар тутааҕын да ырытан быһаарар дьон. Арыт сөпсөспөккө хадаардаһан да ылар түгэннэрэ баар буолааччы. Холобур, соторутааҕыта Эмиэрикэ дуу, Дьобуруопа Арассыыйаҕа дьайыыта улаханын дуу, кыратын дуу быһаарса сатаан баран, аҕыйах хонукка кэпсэппэт гына, кыыһырсан ылбыттара. Киһи соһуйуох, уонна быыбарга куруук иккиэн тус-туспа хандьыдааттаах буолаллар. Онон быыбар кэмигэр иһирдьэ-таһырдьа бырахсаллара элбэх буолааччы Ол эрээри быыбар бүттэ да, аҕыйах хонугунан эйэлээх олохторугар төннөн, эмиэ эн-мин дэсиһэн барар дьон. Оттон Таанньалара кытаанах, эр киһилии соҕус киирбит-тахсыбыт, кэлбит-барбыт дьахтар. Наада буоллаҕына эмиэ кими баҕарар кытта аахсар, тойонтон, хотунтан да толлон турбат киһи. Ол эрээри көнө, олус сиэрдээх майгылаах. Хобу-сиби сөбүлээбэт, баарынан сылдьар. Араайалаах Сибиэтэ аны, дьиктитэ, Таанньаларын кытта хаһан да мөккүспэттэр, этиспэттэр. Ол курдук Таанньа баарыгар үһүөн тутуспутунан эйэ дэмнээхтик сылдьаллар. Маннык син балай да бара түспүттэрин кэннэ, алаас үрдүнээҕи кыра ырааһыйа оҕотугар киириигэ, Араайалара “уой” диирин кытары, дьахталлар “баар-баар, уу, бөдөҥүн, үчүгэйин” бөҕө буола түстүлэр. Дьэ, доҕоор, арай Бииктэр көрдөҕүнэ, киһи сымыйанан кэпсээбитин курдук, ырааһыйа ортотугар онон-манан от быыһыгар баҕалааах дьэдьэннэрэ бу бөлтөһөн, кытаран-наҕаран аҕай олороллор эбит. Дьахталлар тута чохчос гынаат, үргээбитинэн бардылар. Бииктэр да хаалсыбата. Кэргэнэ кыра тууйас туттарбытын ылан, биир-биир ылгаан, тобугуратан истэ. Дьахталлар дьэ үөрэ-көтө кэпсэтэн, буолары-буолбаты ылахтаһан, нэһилиэк сонунуттан саҕалаан улуус баһылыгар тиийэ ырытан бардылар. Күһүн буолуохтаах быыбартан Араайалаах Сибиэтэ эмиэ кыратык тыл бырахсан, күрүчүөктэһэн ыллылар. Тааанньалара, хата, “чэ, ол быыбартан биһиги тус олохпут уларыйбат. Олорбуппут курдук олоруохпут. Ити аайы бэйэ икки ардыгар кыыһырсар наадата суох” диэбитигэр сөбүлэһэн, дьүөгэлэрэ тута көнньүөрэ оҕустулар. Онтон чаастан ордук үргээбиттэрин кэннэ, арай саҥата суох сылдьыбыт Бииктэрдэрэ: -Чэ, оттон аһаабаппыт дуо, утатыы барда, -диэн турда. -Тохтоо, бу да киһини, уон икки диэки аһыахпыт. Саҥа уон буолан эрэр дии. Кыра оҕоҕо дылы. Эмиэ айаҕын айдаана буолан эрэр. Төһөнү үргээтиҥ, көрдөр, -диэн Сибиэтэ сөбүлээбэтэҕин биллэрэн, кэргэнин диэки ыраахтан өтөрү-батары көрдө.

*Наталия Рязанская* *_УОС НОМОҔО_* *Кэпсээн* Самаан сайын салаллан, бэс ыйын бүтүүтэ, өҥүрүк куйаас сатыылаан турар кэмигэр, Таанньа, киһи сымыйанан кэпсээбитин курдук, улаханнык ыалдьан хаалла. Устунан урукку-хойукку ыарыыта барыта көбөн, оройуон киинигэр көрдөрө киирбитин, уонча хонукка балыыһаҕа симэн кэбистилэр. Бачча сайын үгэнигэр, буолаары буолан былдьаһыктаах дьэдьэн кэмигэр онон балыыһа түөрт истиэнэтин маныырга күһэлиннэ. Таанньа балыыһаҕа киирэн үс-түөрт хонук сытан, эмтэнэн, бэттэх кэлэн иһэн, өйө-санаата олох атыҥҥа буолан барда. Саатар, аныгы үйэ буолан, дьон дьэдьэн иннэ үүммүт, манна үүммүт диэн төлөпүөн нөҥүө хаартыскала бөҕө ыытан, дьахтары букатын өрүкүтэн кэбистилэр. Бассааптара, инстаграамнара тобуус-толору. Бу санаатыттан устунан Таанньа кыайан киһилии аһаабат-сиэбэт, устунан утуйбат да буолан хаалла. Ол сүрүн төрүөтүнэн, Таанньа тыыннааҕар айах кэпсээнигэр киирбит улахан сир асчыт. Били, туох да күүркэтиитэ суох, эр дьоҥҥо ааттаах-суоллаах булчут баар эбит буоллаҕына, кэрэ аҥардар ортолоругар кини номоххо киирбит сонордоох сир асчыт. Онто мээнэҕэ буолбатах. Таанньа өссө кыра сааһыттан түргэнинэн-тарҕанынан, сүрэхтээҕинэн, кини сир астыырын харахтаан эрэ көрбүтү - барыларын соһутар этэ. Ол киһи улааппыта эриэккэс буоллаҕа. Аанньатыгар, Таанньа кэнниттэн тыаҕа бара да сорунумаҥ, күөх от төрдүттэн харааран, кини сылдьыбыт сирин кэнниттэн бурҕаҥнас буор эрэ хаалар диэн кэпсиэхтэрэ дуо? Биитэр, дьэдьэни уоннааҕынан икки илиитигэр тутан, сэттэлээҕи кэннигэр сүгэн, биэстээҕи тииһигэр ытыран кэлэр киһи диэхтэрэ дуо? Атын сир аһын уонна хайдах үргүүрүн бэйэҕит да санааҥ көрүҥ. Арааһа, оннук сир асчыт туһунан эһиги хаһан да истэ илик буолуохтааххыт. Хор, Таанньа оннук курдук суон сурахтаах улахан сир асчыт. Сир аһа үүммэтэх да сылыгар кини булан-талан сир астаабыта эрэ баар буолааччы. Ол бэйэтэ балыыһаҕа бу хам хараллан сыттаҕа. Бырааһа туох да иһин таһаарар санаата суох. Таанньа бэйэтэ да түүн-күһүс кыайан утуйбакка, хаанын баттааһына үрдээн, өй-мэй баран, куу-хаа курдук сылдьар. Санаата барыта сир аһа, түүн-күнүс хараҕар буспут өлгөм дьэдьэн эрэ көстөн ааһар. Бэл, кэнникинэн турар-олорор да кыаҕа суох курдук буолан барда. Ол эрээри эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар кэмнээх буоллаҕа. Нэдиэлэ курдугунан, киһи эрэ буоллар, Таанньа биир күн ууга тааһы бырахпыттыы кыбыс-кытаанахтык утуйан хаалла. Сарсыҥҥытыгар чэп-чэмэлкэй киһи уһуктан кэллэ. Этэ-сиинэ махтанан, син ону-маны ыйдаҥардан толкуйдуур киһи туругар киирэргэ дылы гынна. Бырааһа да хайҕаата, маннык үчүгэй буоллаххына, анаалыһын түмүгүнэн бэнэдиэнньиккэ таһаарыахпыт диэн дьахтары эрэннэрэн, бэркэ диэн үөртэ. Балыыһаттан тахсар сураҕын истээт, Таанньа хап-сабар, тута дьүөгэлэригэр эрийэн хачыгыратта. Бастаан Араайаҕа эрийдэ, онтон Сибиэтэҕэ. Араайалыын оҕо сааһыттан, оттон Сибиэтэлиин кийиит буолан, уонча сыллааҕыта көһөн кэлбит кэмиттэн, ыкса билсэр, баар-суох дьүөгэлэрэ. Күнүн ахсын ылахтаһар, кэпсэтэр, били этэргэ дылы, эркин курдук эрэнэр дьоно. Араайалаах Сибиэтэ эмиэ сир аһа диэн баран муннукка ытаабыт барахсаттар. Таанньалара балыыһаттан тахсарын санааларыгар олус өр күүттүлэр. Дьүөгэлэрэ тахсар сураҕын истэн ытыстарын таһыныахтарыгар дылы үөрдүлэр. Араайа тута маҕаһыыҥҥа өйүө оҥостуом диэн ас атыылаһа сүүрдэ. Сибиэтэ оттуу сылдьар кэргэнигэр, Бииктэргэ, “Таанньа бэнидиэнньиккэ тахсар. Биир күн от үлэтин тохтотон, оптуорунньукка Тураннаахха дьэдьэннии барабыт” диэн эрийэн, тыастаах соҕустук, төттөрү энчирэппэт гына кытаанах бирикээс биэрдэ. *** Дьахталлар санааларын хоту Таанньалара балыыһаттан тахсан, больдоспут оптуорунньуктара буола оҕуста. Үһүөн һуу-һаа буолан, ахтыспыт дьон куустуһан-сыллаһан, үөрэн-көтөн, Бииктэр эргэ уазик массыынатыгар олорсон, Араайа Доҕор диэн ыттарын батыһыннарбытынан сир астыы бардылар. Бэрт түргэнник айаннаан тирилэтэн кэлэн, Тураннаах улахан алааһын кытыытыгар биирдэ баар буола түстүлэр.

Үтүө киэһэнэн🥰. Саҥа кэпсээммин таһаарабын. Курус тиэмэттэн тэйэн, көрдөөҕү суруйа сатаатым. Ыарахан соҕус эбит суруйарга😅.

Фото от 🤗

-Сотору кэлиэм. Киэсик, Лаанык, кэлиэм, бары хачыаллыахпыт, -диэн сибигинэйэ былаастаан, сэниэтэ суох мүчүҥнүү, уҥа илиитинэн далбаатыы сытаахтаабыта. Күннэй айдааран туран кэргэнин арыаллаан, ускуорайдары кытта хара күүһүнэн оройуон киинигэр киирсибитэ. Ускуорай массыыната ардаҕы аннынан айаннаан, бадарааннаах суол устун батылла сыһа-сыһа, көстүбэт буолуор диэри дьиэҕэ хаалбыттар бары атаара хаалбыттара. Күһүҥҥү силбик күнү кытта тэҥинэн, тугу эрэ куһаҕаны түүйбүт курдук, оҕолуун, кырдьаҕастыын Сиидэр оҥорбут хачыалын аттыгар бука бары уйа-хайа суох ытаһа хаалбыттара. *** Үс хонугунан, эмиэ күһүҥҥү ардахтаах сарсыарда Сиидэр эрэйдээх суорума суолламмыт ыар сураҕа кыра Саастаах нэһилиэгин толорон кэбиспитэ. Эдэр киһи куһаҕан буолбутун дьон барыта олус соһуйа истибитэ уонна үгүстэрэ харах уулаах наһаа аһыйбыта. Ол курдук Сиидэр барахсан биир киһиэхэ куһаҕаны оҥорбокко, кимниин да этиспэккэ-охсуспакка, дьоҥҥо куруук үтүөнэн эрэ сылдьан, кылгас олоҕун эйэ дэмнээхтик моҥообут эбит. Оттон Күннэй кэргэнин кытта ол курдук кыайан киһилии кэпсэппэккэ, букатыннаахтык бырастыыласпакка хаалбыта. Сиидэр айаннаан иһэн, суолга өйүн сүтэрэн, бүтүннүү хаана баран, балыыһаҕа сыккырыыр тыына эрэ тиийбитэ. Икки күн реанимацияҕа сытан өйүгэр кэлбэккэ, үһүс күнүгэр өлөн эрэрин билбэккэ даҕаны, Сиидэр Дьэкиимэп бу Орто дойду олоҕуттан букатыннаахтык күрэммитэ. Күннэй бу сыллар тухары кэргэнигэр кырдьыгы эппэтэҕиттэн төһөлөөх кэмсиммитэ буолуой? Бэйэтин буруйданыан буруйданар курдук. Маайыска эмээхсин да кийиитин сирэй-харах анньара сөпкө дылы. Ийэ сүрэҕэ оҕотугар чугас буоллаҕа. Уолугар алы гынан, бүтэһигэр тугу эрэ хайаан да этиэ, төрөппүт оҕотун хайдах эмэ гынан алы гынан уоскутуо эбитэ дуу... Ол эрээри ардыгар Күннэй Сиидэрэ, хайдах эрэ өлөрүн билэн, бу бүтэһик хачыалын оҥордоҕо диэн, сүрэҕин хайа эрэ муннугунан сэрэйэргэ дылы. Бу уҥа-хаҥас биэтэҥниир хачыал курдук хас биирдии киһи олоҕо икки өрүттээх буоллаҕа: кырдьык-сымыйа, үтүө-мөкү, дьол-сор, олох-өлүү... Биһиги олохпут барыта сээбэҥнээһин, күнүн ахсын хайа суолунан барарбытын талыы курдук эбээт. Чахчыта даҕаны, оннук... олох кырдьыгын булар уустук курдук.

Ону ол диэбэккэ, Сиидэр оонньууругар букатын оҕо курдук тэбэнэттээхтик күлэрэ-үөрэрэ, уоҕа кылаана тахсыар диэри мэниктиирэ. Бэйэтэ да, бара-кэлэ дьыссаат, кыра оскуола оҕолорун хаадьылыырын, дьээбэлиирин олус сөбүлүүрэ. Дьэ онно сэргэҕэ, чобуота киирэн, аа-дьуо сылдьар бэйэтэ, тэбэнэттэнэн оҕо сааһыгар төннөн ыларга дылыта. Күннэй эмиэ дьиэтигэр төннөн кэлэн, кэргэнин быыһыыр-абырыыр толкуйугар түүн-күнүс аанньа утуйбат, аһаабат-сиэбэт буолан барбыта. Дьиҥэр, син кытаанах соҕус дьахтар этэ даҕаны, кэргэнэ, оҕолоро көрбөттөрүгэр куруук кистээн ытыыр идэлэммитэ. Түүн кэргэнин тыынарын иһиллии сытан, арааһы бары саныыра, төлөпүөнүн кэмэ суох хаһара. Ол тухары Сиидэр ыалдьарын кимиэхэ да кэпсээбэт этэ. Чугас эргин биллэр-көстөр улахан ойууҥҥа кытта бара сылдьыбыта. Ол эрээри ойууна “киһиҥ бүппүт диэн” кыккыраччы батынан, аккаастаан кэбиспитэ. Сиидэр ийэтэ Маайыска эмиэ бэйэтэ тугу сатыырынан уолун сахалыы эмтии сатаабыта: бөрө отун оргутан иһэрдибитэ, хантан эрэ олус ыарахан сыанаҕа кулааһай ыытын кытта булан сиэтэн, бэйэтэ да нэһиилэ сылдьар уолун аҕынньатын элбэхтэ төлүннэрбитэ. Ол эрээри ыарахан ыарыы обургу Сиидэр эрэйдээҕи быһа сиэн эрэрэ сотору кэминэн биллэн барбыта. Үчүгэйдик аһаабакка-сиэбэккэ, аанньа утуйбакка олус эрэйдэммитэ, манна эбии хаана барара, өйүн сүтэрэрэ элбээн барбыта. Биирдэ оннук дьүһүн-бодо буола сытан кэргэнигэр: -Күннэй, мин, арааһа, улаханнык ыалдьыбыппын быһыылаах, ускуорайдар миигин тоҕо балыыһаҕа киллэрбэттэрий? Өлөөрү гыннаҕым дуу диэн арыт куттанабын ээ,-диэхтээбитэ. -Аньыы даҕаны, бачча хаама сылдьаҥҥын өлүөҥ да? Эппитим дии, күһүн куоракка киирэбит диэн. Сайын бүтэ илик, оройуон быраастара тугу билиэхтэрэй? Куоракка киирэн үчүгэйдик эмтэниэхпит, кыратык тулуйа түс,-Күннэйэ туох да буолбатаҕын курдук хоруйдуу охсубута. -Бу уу-судараай астан олус сылайдым, бэрэски, эттээх, сыалаах ыһаары сиэхпин баҕарабын. Бэрэскилээбэккин дуо? Сэниэ киллэриммит киһи, сытарбыттан олус сылайдым, тугу эмэ гыныам этэ буоллаҕа,-диэн баран ып-ырааһынан кэргэнин диэки аатаһардыы көрөн кэбиспитэ. Күннэй бастаан утаа утарылаһыах курдук буолан иһэн, “оо дьэ, уонна ол хаһан сиэҕэй, билигин буолбатаҕына” дии санаан: -Сөп, бэрэскилээн бөҕө буоллаҕа уонна оттон хортуоскабыт да ситэн эрдэҕэ, сибиэһэй хортуосканан эттээх ыһаары да оҥоруом, -диэбитэ. Ол эрээри сүрэҕин баҕатын бүтэн эрэр быара букатын уйбатын, Сиидэр эрэйдээх хантан билээхтиэй? Баҕалаах биир бэрэскини антах диэки бэрт минньигэстик анньаат, тута иһэ быһыта тыытан, сонно олорбутунан остуолугар кулгуйа сыһан, дьүһүн-бодо бөҕө буолан, дьиэлээхтэрин барыларын куттаабыта. Бу түгэн кэннэ ийэтэ Маайыска кэлэн Күннэйгэ: -Хайа муҥун эппэккин? Эн кыайан эппэт буоллаххына мин этиэм. Оҕом, баҕар, кэриэһин тугу эрэ этиэ этэ буоллаҕа. Бүтэһик баҕатын толоруо этибит, -диэн уола истибэтигэр ытыы-ытыы көрдөспүтэ. -Этиэм... кэмэ кэллэҕинэ бэйэм этиэм. Өссө да сэнэх сылдьар дии, өлөн эрэбин диэн санаабакка сылдьара ордук буолбатах дуо?-диэн Күннэй инин букатын биэрбэтэҕэ. *** Арай биир сарсыарда уһуктубуттара, Сиидэр бэркэ сэргэхсийбит көрүҥнээх тэлгэһэтингэр тахсан, ампаарын ойоҕоһугар тугу эрэ булукунайа сылдьара. Күннэй ону көрөн олус соһуйбута. Кэнниттэн батыһан тахсан: -Хайа, Сиидэр, тугу гынан эрэҕин?-диэн ыйыппыта. -Хачыал. Оҕолорбор хачыал оҥоробун, -диэн баран, аҕылыы-аҕылыы уҥуох-тирии буолбут илиилэринэн хаптаһыннарын тардыалаһа сатаабыта. Күннэй кэргэнэ сэниэтэ суоҕун көрөн, биир хаптаһыны бэйэтэ көтөҕөн ылан, Сиидэр иннигэр ууран биэрбитэ. Маннык син көмөлөөн, сордоон-муҥнаан нэдиэлэ курдугунан хачыалларын оҥорон, дьиэлэрин ойоҕоһугар дьону көмөлөһүннэрэн туруоран кэбиспиттэрэ. Бүтэһик тоһоҕотун саайан баран, Сиидэр сонно турбут сиригэр бүтүннүү муннунан-айаҕынан хаана баран, өйүн сүтэрэн, күр гына сууллан түспүтэ. Күннэй бу сырыыга улаханнык куттанан, тута ускуорай ыҥыран, Сиидэр балыыһаҕа киирэр буолбута. Ол барарыгар, биир биэс тыла суох, дар уҥуох буолбут киһини наһыылкаҕа сытыаран кэбиспиттэрэ. Онуоха Сиидэр эрэйдээх ускуорай массыынатыгар угуохтарыгар дылы, төбөтүн өндөтө сатыы-сатыы, оҕолоругар, дьонугар:

Онон Күннэйдээх Сиидэр бэрт ыксалынан куоракка киирбиттэрэ. Сотору көрдөрөн бүтээттэрин кытта, “хойутаабыккыт, быара бүппүт, уһаабыта икки-үс ый барыаҕа, хайдах да быыһыыр кыахпыт суох” диэн кытаанах бириигэбэри Күннэй соҕотоҕун истибитэ. Хайдах эрэ өйүнэн-санаатынан куһаҕан ыарыы буулаабытын сэрэйэр этэ, ол иһин бырааһын кытта Сиидэр букатын истибэтин курдук эрдэттэн кэпсэтэн кэбиспитэ. Кэргэнэ уйанын билэр буолан, аны туох эмэ куһаҕан диэтэхтэринэ, сонно тута миэстэтигэр иэдэйиэ дии санаабыта. Ол эрээри быраас эппит тылларын кэнниттэн Күннэй бэйэтэ букатын дөйүөрэн хаалбыта. Сиидэрэ улаханнык ыалдьыбытын бэркэ диэн өйдөөбүтэ эрээри, бу сотору кэминэн суох буолуоҕун хайдах да ылынар кыаҕа суох курдуга. Быраас хоһуттан мичээр аргыстаах тахсарын, сүрэҕэ аһыйбахтаан, тыына кылгаан, этэ-сиинэ олус ыараханнык ылыммыта. Маннык бэйэтин туттуна сатаан, дьүһүн-бодо буолан тахсыбыта, Сиидэрэ барахсан кыра оҕо курдук балыыһа уһугар кэргэнин кэтэһэн чөкөллөн олороохтуура. Күннэйин көрөөт, үөрэн мүчүк гына-гына, туран кэлбитэ: -Хайа, доҕоор, туох диэтилэр? - Ээ, оттон этэҥҥэ соҕускут диэтилэр. Киһи өлөр ыарыыта буолбатах. Билигин балыыһаҕа миэстэ суох, ол иһин күһүн ыҥырыахпыт, билигин дьиэлиэхпитин сөп үһү”, -диэт, Күннэй күөмэйигэр туох эрэ бүөлүү анньыбытын, төттөрү ыйыстаат, хараҕын кистии-саба, сымыйалаан кубарыппыта. Онуоха Сиидэрэ барахсан үөрэн сэгэс гына түспүтэ уонна идэтинэн мүчүк гынаат: -Эппитим дии, Күннэй, наһаа киһи куттанар ыарыыта суох диэммин. Эн олус омуннааххын. Хроническай диэн этэбин дии, бу быарым. Хата, билигин оҕолорбутугар кэһиитэ ыла барыах уонна бүгүн тута дойдулуу охсуох. Куоракка тыыным-быарым олус хаайтаран эрэр,-диэхтээбитэ. -Оннук. Бүгүн киэһэ таксибытын сакаастаан дойдулуохпут. Хайдаххыный? Эдьиийин аахха баран кыратык сынньанан, сытан ылаҕын дуу?-диэн Күннэй киһитэ нэһиилэ турарын көрөн ыйыта охсубута. -Эс, ама, сыта сылдьыам да, бачча ыксалга. Ырыынакка бара охсуох, чаас эрдэтинэ, -Сиидэрэ балыыһа иһиттэн куотан эрэрдии, ыксыы-саарайа тахсар аан диэки дьулуруйбута. Улаханнык ыарырҕаттар да, кэргэнигэр илин-кэлин түһэн, аҕылыы-аҕылыы Күннэйин батыһа сылдьан оҕолоругар кэһии диэн ааттаан кыра таҥас-сап уонна оҕуруот аһын ылбыттара. Түгэн көһүннэр эрэ кыратык сынньанан ыла-ыла, киэһэлик дойдулуур таксиларыгар дьэ олорбуттара. -һуу, бу арбуус сатана ыйааһына хас этэй? Ыарахан да бэрт эбит, дэлби сылатта, урут маннык аһы киһилээбэккэ куулунан да көтөҕүөхпүн сөп этэ, -Сиидэр бүтүннүү көлөһүн-балаһын аллыбыт сирэйин болотуогунан сотто-сотто, хаста да өрүтэ тыынаахтаабыта. -Хас эбитэ буолла, умнан кэбистиппин, улахан дии, ыйааһын бөҕө ини,-диэт, “оо, үс да киилэ ыараабыт эбит дуу?” дии санаат, Күннэйэ хараҕа ууламмытын кистээри, массыына түнүгүнэн таһырдьаны одууласпыта буолан, түҥнэри хайыһан кэбиспитэ. *** Дойдуларыгар син этэҥҥэ айаннаан кэлэн баран, Күннэй уол дьонугар, ийэлээх аҕатыгар Акыымнаах Маайыскаҕа барытын аһаҕастык кэпсээбитэ. Ол эрээри кырдьыгы уолларыгар букатын быктарыа суох, кэмэ кэллэҕинэ бэйэтэ этиэх буолан тылларын ылбыта. Уонна биир тыынар тыыннаахха Сиидэр улаханнык ыалдьыбытын, сотору күн сириттэн күрэнэн эрэрин быктарымаҥ диэн кытаанах бирикээс биэрбитэ. Сиидэр дьиэтигэр кэлээт, хайдах эрэ санаата көтөҕүллэн аҕыйах хонук устата үөрэ-көтө сылдьыбыта. Кыыстаах уолун да кытта бодьуустаһан санаата көнньүөрбүккэ дылыта. Аҕа киһи быһыытынан, Сиидэр олус оҕомсох этэ. Оҕолорун Киэсиктээх Лааныгын тылланыахтарыттан, атахха киириэхтэриттэн батыһыннара сылдьан, сайын массыынатыгар, тыраахтарыгар олордо сылдьан от-мас үлэтигэр сыһыарара, сир астыырга үөрэтэрэ. Оскуолаҕа киириэхтэрин иннинэ өссө кыһыннары хочуолунайыгар илдьэ сылдьан, Күннэйиттэн элбэхтик мөҕүллэрэ. Сиидэр, дьиктитэ, оҕолорун кытта ардыгар букатын оҕотугар түһэн хаалара. Бэл, биирдэ эмэ үлэтиттэн быыс-хайаҕас, соло буллар эрэ, мас саа тута-тута уолун Киэсиги уонна чугас эргинээҕи ыал оҕолорун кытта сэриилэһэ оонньуура. Уп-улахан киһи бөтөрөҥкөлөтөн тиийэн, мастан маска саһан, куотан багдаллан турарарын көрөр, эмиэ да киһи сонньуйар, сүөргүлүүр, көрүдьүөс көстүүтэ этэ.

Күннэй кийиит киһи быһыытынан бастаан кэмчиэрийэ соҕус туттан киирэн баран, остуолга олорон, сотору кэминэн айаҕа аһыллан, дьонун, дойдутун туһунан ыһа-тоҕо кэпсээн барбыта. Дьиэлээхтэр кийииттэрин хас биирдии тылын-өһүн сыыска-буорга түһэрбэккэ, олус болҕомтолоохтук олорон истибиттэрэ. Онтон Күннэй сотору буолаат, уолларын өттүккэ охсоотун кытта, Сиидэр кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии, кулгааҕар тиийэ буспут дьэдьэн курдук кытаран олорон эрэ, Күннэйи кэргэн ылар буоллум, ыал буолан эрэбит диэбитигэр, Акыымнаах Маайыска үөрэн чаҕылыһа түспүттэрэ. Бу курдук Дьэкиимнэр эмискэ куруук үөрэ-көтө сылдьар, ханна да тиийдэр хобо чуораанныы чугдаарар, бэрт сэргэх кийииттэнэн хаалбыттара. Саха дьонун сиэринэн соҕотох уолларыгар күһүн улахан уруу оҥорон ньиргиппиттэрэ. Эһиилгитигэр кырдьаҕас Дьэкиимнэр бэйэлэриттэн үс тэлгэһэ нөҥүө эдэр Дьэкиимнэргэ саҥа дьиэ тутан дьэндэппиттэрэ. Сиидэрдээх Күннэй икки сыл курдугунан утуу-субуу талбыт курдук уоллаах кыыс оҕоломмуттара. Сотору сытыы-хотуу Күннэй кыыс оскуола саабыһа буолан, күнүстэри-түүннэри үлэтигэр оройунан түһэн, үксүн онтунан эрэ муҥурданан курдук буолбута. Хата, сайын тыын ылан, уоппускатын кэмигэр, кэргэннээҕин, оҕолордооҕун дьэ өйдөөн көрбүттүү, дьиэ ис-тас үлэтинэн, оҕо иитиитинэн күүскэ дьарыгырара. Оттон Сиидэр кыһыннары-сайыннары кур бэйэтэ кубулуйбакка, нэһилиэк баар-суох эрэллээх хачыгаарынан үлэлээбитин курдук үлэлии сылдьыбыта. Эдэр ыаллар дьиэ-уот, тэлгэһэ-хаһаа эрэ туттубакка, сүөһү-ас бөҕө буолбуттара, массыына, тыраахтар ылыммыттара. Этэргэ дылы, аҕыйах сылынан Саастаах биир бас-көс ыалларын ахсааныгар киирэ охсубуттара. Сиидэр киһи хайҕыах, арыгы, табах диэни букатын амсайбата. Аны үлэһитэ, ууһа, кыайыгаһа этэ да барыллыбата. Дьиэтин-уотун, хаһаайыстыбатын бүүс-бүтүн бэйэтэ тутан олороро. Ол гынан баран, Сиидэр эмиэ биир дьикти итэҕэстээҕэ - дьоҥҥо аккаастыыр диэни сатаабат этэ. Онон үгүс дьон бу итэҕэһинэн олус туһаналлара. Сиидэр бэйэтин отун оттообокко, ардахха баттатан сытытара, ол оннугар ыаллыы Сүөкүлэ эмээхсин ото кураанахтыы кэбиһиллэн хаалара. Биитэр туттар малын уларсан баран, дьон өргө диэри төнүннэрбэтэ, арыт олох да алдьатан кэбиспит буолара. Ону барытын Сиидэр улахаҥҥа уурбат курдук төттөрү ирдэһэ, төлөттөрө барбат этэ. Кини кэнниттэн кэргэнэ Күннэй тиийэн аахсара, быһаарсара, арыт кыайыылаах хаалан тугун эмэ мүлчү туттаран ылара. Аны ардыгар киһитэ сээкэйин кимиэхэ уларсыбытын, хайдах да гынан ирдэспэт гына, таһы бааччы умнан кэбиһэрэ. Сорох дьон онон Сиидэр умнуганынан олус туһаналлара. Биллэн турар, бу кэннэ кэргэниттэн Сиидэр улаханнык мөҕүллэрэ. Ол эрээри, киһи кыһыйыах, сыыһа да, сөпкө да эттиҥ диэн кэргэнигэр биир харда тылы быктарбата, Күннэйгэ сүүс төгүл абалаах этэ. Арай буоларын курдук, мулук-халык тутта-тутта, мүчүк-мүчүк эрэ гынан кэбиһэрэ. Ардыгар Күннэй кэргэнэ саҥата суоҕуттан олус кыйыттан кэлэрэ. Тугу саныыра, иһигэр тугу толкуйдуу сылдьара биллибэт курдуга. Киһи сонньуйуох, Сиидэрэ улаханнык мөҕүлүннэҕинэ, хомойбута аатыран, кыра оҕолуу кистээн, саҥата суох ытаан бобуллаҥныыра. Оччотугар Күннэй кэргэнин уйанын билэрэ бэрт буолан, аһынан, тута уостан хаалаахтыыра. *** Маннык олорбуттара уон сыл буолбутун кэннэ, сааһыары Сиидэрэ биир кэм сылааргыыр, хайдах эрэ сыта мээрик курдук буолан хаалбыта. Уруккутун курдук кэлбэт-барбат, аны бөдөҥ-садаҥ бэйэтэ аҕыйах кэм иһигэр киһи билбэт гына дэлби дьүдэйэн, ыран хаалбыта. Бастаан утаа Күннэй кэргэнигэр балыыһаҕа көрдөрүөх диэн этэ сатаабыта да, киһитэ ол дойдуну сөбүлээбэт аатыран букатын да батынан кэбиспитэ. Кыра сылдьан быарынан ыалдьан сылы сыллаан, өр баҕайы балыыһаҕа сыппыт буолан, балыыһа диэни төрүт истиэн да баҕарбата. Муннуттан, айаҕыттан хаана барарын, улахаҥҥа уурбат этэ. “Оҕо эрдэхпиттэн саккырыыр, үчүгэй буолуом” диэн иһэрэ. Ол эрээри биир күн Сиидэр тэлгэһэтин иһигэр өйүн сүтэрэн кэбиспитэ. Киһи эрэ буоллар, Күннэй ыксаан ускуорай ыҥыран, оройуон киинигэр балыыһаҕа киллэрбитэ. Аҕыйах хонугунан анаалыстара барыта биллэн, туох да бүттэлээх хаалбат гына, барыта куһаҕан, суһаллык куораттаан диэн быраастар маас-таас курдук этэн кэбиспиттэрэ.

Ол аайы Сиидэр саҥата суох мүчүк-мүчүк эрэ гынара, оттон Күннэй өһүргэммитэ буолан, барыларыгар утары туох эмэ диэн төттөрүтүн тыл бырахсан хардарсара. Ол эрээри Күннэй даҕаны бэйэтэ да сэрэйбэтинэн, сотору Сиидэр суох буоллаҕына, дьон ортотугар кинини көрдүүр, тоҕо эрэ санааргыыр, тэһийбэт, туоххаһыйар курдук буолан барбыта. Онтун кэлин өйдөөн, уол кэллэҕинэ кэпсэтэ сатыыра да, биирэ сирэйэ чоххо баттаабыт курдук кытар гынаат, биир-икки тылынан эппиэттэһээт, куотан мүлүкүлдьүйэрэ. Маннык кыыстаах уол ылбат-биэрбэт сырыттахтарына, күһүн нэһилиэккэ чугас күөлгэ муҥха ыытыллар үһү диэн сурах кыра нэһилиэги тилийэ көппүтэ. Нэһилиэк турар-турбат дьоно бары бу үгэс буолбут тэрээһиҥҥэ сылдьар, Күөх Боллох быйаҥыттан сомсор кыахтаахтара. Онон Сиидэрдээх Күннэй да бу үтүөттэн матар кыахтара суоҕа. Күннэй олоҕор биирдэ да муҥха диэҥҥэ сылдьыбатах буолан, киниэхэ бу тэрээһин бэрт сонун этэ. Күөлгэ киирээттэрин кытта, кыргыттары нырыыһыт буолаҕыт диэн баран, уһун ураҕас мастары биир-биир туттаран кэбиспиттэрэ. Кыыс маннык улахан күөл ортотугар ураҕас маһы кыбыммытынан, уҥа-хаҥас эргичиҥнии туран, дьон ортотугар ыраахтан Сиидэр уолу тута бэлиэтии көрбүтэ. Уол эһэ курдук холус соҕустук сүөдэҥнээн хамсанара. Ол эрээри туттара-хаптара балык булдугар үөрүйэх курдуга, уһун күн устата биирдэ да тохтоон, сынньанан көрбөккө, туппут анньыытын ыһыктыбакка үлэлээбитэ. Кыыс уол хас биирдии хамсаныытын, кыраҕытык кэтии туран, дьахтар киһи сиэринэн үлэһитин хайгыы, кыайыгаһын сэргии, сэҥээрэ көрө сылдьыбыта. Онтон киэһэ балык үллэстиитэ буолбутугар, Күннэй уол таһыгар ала-чуо кэлэн, “ити куул аҥара балыкпын дьиэбэр таһаар” диэбитэ. Сиидэр идэтинэн, мүчүк гынаат, “мин сатыы сылдьабын ээ, арай көхсүбэр сүгэн таһаарыахпын сөп” диэбитэ уонна бүтүннүү муус кыаһаан буолбут сирэйин халыҥ үтүлүгүнэн сотто-сотто, чоҕулуччу үөрбүт харахтарынан Күннэйи, өссө тугу этэрдээххин диэбиттии, үөһэттэн таҥнары мыҥаан турбута. Маннык син иннилэрин-кэннилэрин быһаарсан, Сиидэр эппит тылын толорон, бэйэтин өлүүтүн ааҕан, икки куул балыгы кэтит санныгар сүгэн (Күннэй дьукаах кыргыттарын өлүүтүн эмиэ сүктэрбитэ), кыргыттар кэннилэриттэн сатыы дэриэбинэҕэ тахсыбыта. Ол баран иһэн, син эр киһитэ өтөн, хорсуна киирэн, аҕыйах тылы бырахсан, устунан айаҕа сөллөн, кыргыттары кытта кэпсэтэн киирэн барбыта. Бу курдук судургутук саха төрүт дьарыга муҥха барахсан, килбик эдэр дьону биир ситии быанан туомтуу баайан кэбиспитин, күһүҥҥү хахсаат иилии кууһан ылан, ураты истиҥ сыһыан саҕыллан эрэриттэн истиҥник мичээрдии, кэннилэриттэн алгыы, аман өһүн аймалыйа хаалбыта. *** Күннэй үс оҕолоох ыал кыра, мааны кыыһа буолан, майгытынан атаах соҕус этэ. Эдэригэр тэптэрэн, маҥнай билистэхтэрин утаа, Сиидэригэр арыт кыраттан да өһүргэнэн туллайара, кыыһырдаҕа аатыран уолугар элбэхтик куттаан буугунуура. Ону барытын Сиидэр биирдэ да утарыласпакка, бэрт эрэллээхтик тулуйара. Кыыһын хаппырыыһын төһө кыайарынан барытын толоро сатыыра. Чэ маннык кыра киҥир-хаҥыр сыһыаны аахсыбатахха, эдэрдэр син эн-мин дэсиһэн, бэйэ-бэйэлэрин өйөһөн-өйдөһөн, эйэ дэмнээхтик сылдьаллара. Ыраас таптал барахсан хайа да туҥуй, тоҥкуруун эдэр киһини истиҥ иэйиигэ сылаанньыта угуттаан, үтүөҕэ, үйэлээххэ сирдиирин, кэрэҕэ, сырдыкка угуйарын бары да билэн эрдэхпит. Сыл курдугунан, сайын ыһыах күн, Сиидэр Күннэйин сиэппитинэн дьонугар билсиһиннэрэ аҕалбыта. Кыра уҥуохтаах, соһуйбут курдук кип-киэҥинэн көрө сылдьар, такымыгар тиийэр хап-хара субуллар суһуохтаах кэрэ-мааны кыыһы Дьэкиимнэр үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ. Ордук Сиидэр аҕата Акыым үөрбүтэ. Хайдах эрэ Күннэй быданнааҕыта өлбүт ийэтигэр боҕуодьулуурга дылыта. Күннэй соһуйуон иһин, Сиидэр ийэтигэр Маайыскаҕа олус маарынныыра. Бэл, туттардыын-хаптардыын, көрөрдүүн-истэрдиин, сап-саһархай харахтыын тэбис-тэҥ этилэрэ. Хара бараан аҕата, чоочойбут кыра уҥуохтаах, доробуонньук курдук тэһэ көрөр, хап-хара харахтаах Акыым Сиидэргэ туох да сыһыана суох курдуга.

*Наталия Рязанская* _*ХАЧЫАЛ*_ *Кэпсээн* Күннэй бу сарсыарда эрдэ туран, буоларын курдук, түннүк нөҥүө күһүҥҥү курус халлааны одуулуу, ону-маны ырыҥалаабыта буола олордо. Урут маннык күөх сайын куйаас күннэрин кэннэ, чэбдик, ырааас салгыннаах, солотуу дуйдаах көмүс күһүнү олус да таптыыр этэ. Ол чугас көстөр томторго саһарбыт хатыҥ сөрүүн тыалга бигэнэн, биир-биир сэбирдэхтэрин тыалга тамнааттыы турар. Эмиэ бу ааһан эрэр олоҕун кэрэ кэмнэрин киэр илгэн эрдэҕэ. Халлааҥҥа чаҕыл күн сайыҥҥылыы саппа-садарах уотун намыратан, сыыйыллаҕас сардаҥаларын аат эрэ харата күлүмнэтэн, хайдах эрэ уоскуйбукка, налыйбыкка дылы. Ол эрээри Күннэй уонча сыллааҕыта тапталлаах Сиидэрэ күн сириттэн күрэниэҕиттэн, бу дьыл кэмин тоҕо эрэ абааһы көрөр буолан барбытын, дьэ билигин кэлэн өйдүүр буолла. Бары-барыта кинилиин ол сүтүк баастаах, энэлгэннээх ыар кэмигэр хат эргиллэн, хайдах эрэ тэҥҥэ хараастар, кутун-сүрүн хам баттыырга дылы. Дьахтар бу Саастаахха олорбута быйыл лоп курдук сүүрбэ үс сыла буолбут эбит. Дьыл-хонук ааһара түргэнин. Соторутааҕыта эрэ Сиидэринээн бу көстөр чараҥнарыгар сиэттиспитинэн хаамса, инники олохторун ыралыы сылдьыбыттара дии. Үчүгэй да кэмнэр этэ... Эдэр саас, истиҥ таптал, инникигэ эрэл. Ол билигин барыта ханна баарый? Бу хараҥа былыт хараҕын уута буолан, сииккэ симэлийбитэ, туман буолан кый ыраах халлааҥҥа, аны хаһан да төннүбэттии, кыырайа көппүтэ, эчи, абатын. Маннык арааһы барытын эмиэ эргитэ санаан, Күннэй ис иһиттэн хараастан, уйадыйан кэллэ. Дьылҕата оннук буоллаҕа, өлбүтү кытта өлбүт суох, оҕолордоох киһи оҕолоргун санаа, күүстээх санааҕын ылынан иннин диэки баран ис. Бу сыллар тухары кимтэн, хаста-хаста бу тыллары иһиттэ этэй? Ол эрээри Күннэй бэйэтигэр биири хаһан да бырастыы гыныа суоҕа. *** Күннэй маҥнай Саастаахха үлэлии кэлэригэр сүүрбэ икки эрэ саастааҕа. Оройуон кииниттэн кыра нэһилиэккэ тиийэн баран, бастаан бэркэ атыҥыраабыта. Дьүөгэлэрэ “кэргэн тахсан Саастааххар олохсуйа хааларыҥ буолуо” диэн дьээбэлээбиттэригэр, өһүргэнэн өттүгүн үнтү түһэ сыспыта, “пахыый, киһи ымсыырар уола суох уонна маннык кыра, түҥкэтэх сиргэ букатын хаалбаппын” диэн тэбиэлэнэн кэбиспитэ. Ол эппит тылларын дорҕооно сүтэ илигинэ, сыл курдугунан кэргэн тахсан эрэрин, чугас дьоно, доҕотторо соһуйа истибиттэрэ. Сиидэр олохтоох уол, элбэх оҕолоох ыал улаханнара этэ. Аармыйа кэннэ үөрэх эҥин диэҥҥэ туттарсыбакка, киэҥ сиргэ таласпакка, нэһилиэгин киин хочуолунайыгар хачыгаарынан үлэлиирэ. Элбэх саҥата-иҥэтэ суох, мүчүк гына-гына күлэн кэбиһэр, бэрт холку уол этэ. Төрүөҕүттэн төрөлкөй, бөдөҥ-садаҥ буолан, кыыс аймахтан олус кыбыстара, тэйиччи тутта сылдьара. Муус маҥан тиэстэ курдук төгүрүк сирэйигэр сып-сырдык, көстөр-көстүбэт, сабыччы түспүт хаастааҕа, кыламаннааҕа, толлойбут толору уостааҕа. Уолга саамай дьиктитэ- хараҕа этэ. Отон курдук төгүрүк саһархайдыҥы харахтара оҕолуу ып-ырааһынан сүр эйэҕэстик көрөн кэбистэхтэринэ, хайа да муус сүрэхтээх сымнаан, сылаанньыйан хааларга дылыта. Ол эрээри Сиидэр син эр киһитэ өтөн, күн курдук сырдыгынан сыдьаайар, көрдөөх-нардаах, ырыа учуутала Күннэй кыыһы көрдө көрөөт, сүрэҕин ортотунан киллэрбитэ. Инньэ гынан туох баар хорсунун киллэрэн, били хаһан да кыыс туһуттан киэргэммэт бэйэтэ, син сирэйин-хараҕын тупсарынан, төгүрүк сирэйин мылаарыччы суунан, баттаҕын кырыттаран, бытыгын хорунан, таҥаһын-сабын өрө тардынан, учуутал кыргыттар олорор уопсайдарыгар тиэстэр идэлэммитэ. Табаарыстарын кэннэ эһэ оҕотун курдук бойбороҥноон киирэн, хос муннугар иллэҥ олоппоско олорунан кэбиһэрэ уонна уһун киэһэни быһа Күннэйтэн хараҕын араарбакка, саҥата суох манаан олороро. Кыыһы кытта сатаан кэпсэтэри сатаабат буолан, онон Күннэйи көрбүтүгэр, истибитигэр да сөп буолан, киэһэ толору дьоллонон дьиэтигэр төннөрө. Атастара Сиидэр курдук буолуохтара дуо, киирэн-тахсан сытыы-хотуу, билсэри да сатыыр уолаттар этэ. Ол курдук Сиидэр Күннэйи бүтэйдии сөбүлүүрүн сэрэйэ, бары өйдөөн көрө охсон, күнүн ахсын уоллаах кыыһы хаадьылыыр идэлэммитэ.

Үтүө киэһэнэн🙌. Эрэннэрбитим курдук саҥа кэпсээммин таһаарабын✍☺️

Фото от 🤗

-Билсиһии кэпсээниҥ иһин махтал, Наталия Константиновна. Айар аартыктарын арыллан истиннэр, үөрэтэр оҕолоруҥ ситиһиилэринэн үөрдэ турдуннар. Инникитин даҕаны көрсөн кэпсэтэр түгэннэр көстө туруохтара диэн эрэнэбит.