MPSC Current Affairs

उंडवल्ली हेलिपोर्टसाठी हेलिकॉप्टर संचालनाकरिता देशातील पहिल्या खाजगी पॉइंट-इन-स्पेस (Point-in-Space - PinS) इन्स्ट्रुमेंट अॅप्रोच प्रक्रियेला मान्यता मिळाल्याने भारताने एक महत्त्वाचा टप्पा गाठला आहे. PinS प्रक्रिया प्रगत उपग्रह-आधारित नेव्हिगेशन तंत्रज्ञानाचा वापर करते. त्यामुळे पारंपरिक इन्स्ट्रुमेंट लँडिंग पायाभूत सुविधा नसलेल्या हेलिपोर्टवरही हेलिकॉप्टरना सुरक्षित आणि अचूक पद्धतीने इन्स्ट्रुमेंट अॅप्रोच करता येते. नागरी विमान वाहतूक मंत्रालयाने सांगितले की, प्रतिकूल हवामानाच्या परिस्थितीत तसेच जमिनीवरील नेव्हिगेशन सहाय्यक साधने उपलब्ध नसलेल्या भागांमध्ये PinS प्रणाली विशेषतः उपयुक्त ठरते. ही प्रक्रिया (AAI) यांनी विकसित केली असून तिला (DGCA) यांनी मान्यता दिली आहे.

विजया मेहता प्रख्यात चित्रपट व रंगभूमी व्यक्तिमत्त्व तसेच प्रायोगिक मराठी रंगभूमीच्या अग्रणी दिग्दर्शिका यांचे मुंबई येथील निवासस्थानी वयाच्या ९२ व्या वर्षी निधन झाले.

🟣 VB-G RAM G विकसित भारत – रोजगार आणि आजीविका हमी अभियान (ग्रामीण) [VB-G RAM G] अधिनियम, 2025 उद्यापासून संपूर्ण ग्रामीण भारतात लागू होणार आहे. VB-G RAM G अधिनियम, 2025 च्या देशव्यापी अंमलबजावणीच्या पूर्वसंध्येला केंद्रीय ग्रामीण विकास मंत्री यांनी सांगितले की, कोणताही पात्र ग्रामीण कामगार एकही दिवस रोजगाराविना राहू नये, यासाठी सरकार कटिबद्ध आहे.

हूल दिवस | ३० जून 🔸 दरवर्षी ३० जून रोजी झारखंडमध्ये 'हूल दिवस' (संथाळ क्रांती दिन) साजरा केला जातो. हा दिवस सिधो-कान्हो, चांद-भैरव आणि फूलो-झानो या आदिवासी क्रांतिकारकांच्या बलिदानाचे स्मरण करण्यासाठी पाळला जातो. 🔸 १८५५ मध्ये याच दिवशी सिधो आणि कान्हो यांनी भोगनाडीह येथून ब्रिटीश राजवट आणि शोषक सावकारी व्यवस्थेविरुद्ध 'संथाळ हूल' (क्रांती) पुकारली होती. अनेक आदिवासी इतिहासकार या आंदोलनाला भारताचे पहिले संघटित स्वातंत्र्ययुद्ध मानतात.

🟧 Telegram बंद नंतर पुन्हा सुरू... Telegram मधल्या काळात बंद होते त्यावेळी या चॅनेल वर पोस्ट देणे बंद झाले. पुन्हा telegram सुरू झाले तरी इकडे पोस्ट करता आल्या नाहीत त्याबद्दल दिलगीरी व्यक्त करतो. आता बॅकलॉग सह हळू हळू अडकलेल्या सर्व चालू घडामोडी येथे येत जातील. आगामी काळात यातून नक्की प्रश्न दिसतील. - मिथुन पवार

🔶 G 7 परिषद, इव्हियन ( फ्रान्स ) ५२ वी जी७ (G7) शिखर परिषद आज फ्रान्समधील इव्हियन (Evian) येथे सुरू होत आहे. ▪️ या परिषदेत जी७ सदस्य देश - कॅनडा, फ्रान्स, जर्मनी, इटली, जपान, युनायटेड किंगडम, अमेरिका आणि युरोपियन युनियन सहभागी होणार आहेत. ▪️ फ्रान्सने भारत, ब्राझील, इजिप्त, केनिया, दक्षिण कोरिया, कतार, सौदी अरेबिया, सीरिया, युक्रेन आणि संयुक्त अरब अमिराती (UAE) यांना 'आउटरीच पार्टनर देश' म्हणून आमंत्रित केले आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी उद्या होणाऱ्या 'आउटरीच सत्रांमध्ये' सहभागी होतील.

🔶 'जागतिक रक्तदाता दिन' दरवर्षी १४ जून रोजी, जगातील लाखो स्वयंसेवी आणि विनामोबदला रक्तदान करणाऱ्या रक्तदात्यांच्या आदरासाठी 'जागतिक रक्तदाता दिन' साजरा केला जातो. त्यांची ही उदारता दररोज अनेकांचे प्राण वाचवते. आपत्कालीन परिस्थिती, प्रसूती, शस्त्रक्रिया, कर्करोगावरील उपचार आणि अनेक गंभीर आजारांच्या आयुष्यभराच्या उपचारांमध्ये रुग्णांना आधार देत आरोग्य व्यवस्थेमध्ये त्यांचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. यावर्षीची मोहीम, "मानवतेचा एक थेंब. रक्तदान करा. प्राण वाचवा." (One Drop of Humanity. Give Blood. Save Lives.), प्रत्येक रक्तदानाच्या केंद्रस्थानी मानवतेला स्थान देते. हे आपल्याला आठवण करून देते की, प्रत्येक रक्तदान हे केवळ एक वैद्यकीय कार्य नसून ती एकता, करुणा आणि सामूहिक जबाबदारीची एक शक्तिशाली अभिव्यक्ती आहे. संपूर्ण मानवता एका थेंबात सामावलेली असू शकते, या कल्पनेने प्रेरित होऊन, ही मोहीम अधोरेखित करते की, प्रत्येक रक्तदाता एक अशी जीवनरेखा निर्माण करतो जी आपल्या सर्वांना जोडते आणि संरक्षित करते.

🔶 'भारत इनोह्हेट्स'चे उद्घाटन पंतप्रधान मोदी काही वेळातच फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष इमॅन्युएल मॅक्रॉन यांच्यासोबत 'भारत इनोह्हेट्स'चे (Bharat Innovates) उद्घाटन करतील. 'भारत-फ्रान्स वर्ष' (India-France Year of Innovation) अंतर्गत आयोजित हा महत्त्वाचा कार्यक्रम, १२५ हून अधिक भारतीय स्टार्टअप्स, जागतिक गुंतवणूकदार, तंत्रज्ञान क्षेत्रातील नेते आणि उद्योजकांना एकत्र आणणार असून, याद्वारे भारताच्या वेगाने विस्तारणाऱ्या नाविन्यपूर्ण परिसंस्थेचे (Innovation Ecosystem) प्रदर्शन केले जाईल. हा कार्यक्रम नाविन्य, उद्योजकता आणि उदयोन्मुख तंत्रज्ञानातील भारताची वाढती ताकद अधोरेखित करेल, अशी अपेक्षा आहे. त्यानंतर, दोन्ही नेते द्विपक्षीय चर्चा करतील, ज्यामध्ये तंत्रज्ञान, व्यापार आणि संरक्षण यांसारख्या क्षेत्रांतील सहकार्य अधिक दृढ करण्यावर भर दिला जाईल.

🔶 'ड्रोन-आधारित टपाल सेवा' केंद्रीय दळणवळण मंत्री ज्योतिरादित्य सिंधिया यांनी हिमाचल प्रदेशात टपाल विभागाच्या वतीने 'ड्रोन-आधारित टपाल सेवा' सुरू केल्याची घोषणा केली आहे. ही सेवा राज्यातील मंडी हेड पोस्ट ऑफिस आणि रिहारधर ब्रँच पोस्ट ऑफिस दरम्यान सुरू करण्यात आली आहे. केंद्रीय मंत्र्यांनी ग्रामीण डाक सेवक आणि पोस्टल असिस्टंट यांच्याशी केलेल्या संवादादरम्यान मिळालेल्या अभिप्रायावर आधारित हा पुढाकार घेण्यात आला आहे. दुर्गम आणि कठीण भूप्रदेशांमध्ये जलद आणि अधिक कार्यक्षम कनेक्टिव्हिटीची गरज या चर्चेतून अधोरेखित झाली होती. दळणवळण मंत्रालयाने सांगितले की, टपाल विभागाने पुढील दोन ते तीन महिन्यांत हिमाचल प्रदेश आणि आसाममधील सुमारे १५० निश्चित मार्गांवर ड्रोन-आधारित टपाल सेवा सुरू करण्याचे नियोजन केले आहे. मंत्रालयाने दिलेल्या माहितीनुसार, रिहारधर ब्रँच पोस्ट ऑफिस हे मंडी हेड पोस्ट ऑफिसपासून सुमारे १२ किलोमीटर अंतरावर असून, पारंपारिक वाहतूक व्यवस्थेद्वारे तेथे पोहोचण्यासाठी सध्या दोन तासांपेक्षा जास्त वेळ लागतो. ड्रोन-आधारित टपाल सेवेमुळे हा प्रवासाचा वेळ आता अवघ्या सात मिनिटांवर आला आहे.

🔶 अवनी लेखरा अवनी लेखरा हिने नेमबाजीत भारताची पहिली महिला पॅरालिम्पिक सुवर्णपदक विजेती बनण्याचा मान मिळवला, तर पी. व्ही. सिंधू ही दोन ऑलिम्पिक पदके जिंकणारी भारताची पहिली महिला खेळाडू ठरली. भारतीय महिलांनी क्रीडा क्षेत्रातील उत्कृष्टतेची नवी ओळख निर्माण केली आहे. टोकियो २०२० ऑलिम्पिक स्पर्धेत भारतीय महिला हॉकी संघाने प्रथमच उपांत्य फेरीत प्रवेश केला. याच स्पर्धेत भारताच्या उन्हाळी ऑलिम्पिक इतिहासातील सर्वाधिक महिला खेळाडूंचा सहभागही नोंदवला गेला. भारतीय महिला खेळाडूंनी आपल्या कर्तृत्वाने ऑलिम्पिकमधील स्वप्नांना वास्तवात उतरवून देशाचा गौरव वाढवला आहे. 🇮🇳🏅

केरळच्या वायनाडमध्ये 'शिगेला'चे आणखी सात रुग्ण आढळले 'शिगेला' हा एक जिवाणू संसर्ग (बॅक्टेरियल इन्फेक्शन) आहे, ज्यामुळे अतिसार (जुलाब), ताप आणि पोटात पेटके येतात. हा आजार प्रामुख्याने दूषित अन्न किंवा पाण्याद्वारे आणि बाधित व्यक्तीच्या संपर्कात आल्यामुळे पसरतो. केरळच्या वायनाड जिल्ह्यातील एका शाळेतील विद्यार्थ्यांमध्ये 'शिगेला' संसर्गाचे आणखी सात रुग्ण आढळले आहेत, ज्यामुळे बाधित मुलांची एकूण संख्या १६ वर पोहोचली आहे, अशी माहिती आरोग्य अधिकाऱ्यांनी शुक्रवारी दिली.

🟣 कडेपूर ग्रामपंचायत - महाराष्ट्र कडेपूर ग्रामपंचायत, कडेगाव तालुका, सांगली जिल्हा, ८४% साक्षरता आणि १००% डिजिटल साक्षरता असलेल्या ५,७३५ रहिवाशांना सेवा देते. जिल्हा मुख्यालयापासून ६५ किमी अंतरावर स्थित असलेली ही ग्रामपंचायत, एंड-टू-एंड ऑनलाइन सेवांद्वारे आपल्या रहिवाशांना मदत करते. शाळा, आरोग्य, पशुवैद्यकीय, अंगणवाडी केंद्रे आणि ग्रामपंचायतीमधील डिजिटल प्रशिक्षण केंद्र आयसीटी (ICT)-सक्षम प्रशासन आणि सेवा वितरणाला सक्रियपणे प्रोत्साहन देतात. १,३५५+ पूर्णतः ऑनलाइन सेवांसह, कडेपूर ग्रामपंचायत आपल्या रहिवाशांसाठी सुलभ प्रवेश आणि जीवनमानाचा दर्जा सुनिश्चित करते. वापरकर्ता-अनुकूल डिजिटल प्लॅटफॉर्मद्वारे या सेवा २४x७—सुट्टीच्या दिवशीही—उपलब्ध आहेत. एआय-शक्तीवर चालणारी (AI-powered) प्रणाली, डिजिटल पेमेंट आणि ब्लॉकचेन-आधारित नोंदींमुळे ग्रामपंचायतीमधील लोकांना सेवांचे वेळेवर आणि कार्यक्षम वितरण सुनिश्चित होते. सेवा वितरणातील पंचायतीची प्रमुख कामगिरी * ई-ऑफिस लागू करणारी पहिली ग्रामपंचायत, ज्याद्वारे पूर्णपणे कागदविरहित (paperless) प्रशासकीय कार्यप्रणाली साध्य झाली आहे. * ४,३२१ लाभार्थ्यांना १,३५५+ ऑनलाइन सेवा पुरवल्या, ज्यामुळे एकात्मिक डिजिटल पेमेंटद्वारे महसुलात २१% वाढ झाली. * ८ एआय (AI) ॲप्लिकेशन्सची अंमलबजावणी केली—ज्यामध्ये मीटिंग समरायझेशन, स्कीम एलिजिबिलिटी फाइंडर, जीआर एक्सट्रॅक्टर, स्मार्ट नोटिंग रायटर, डेटा ॲनालायझर, आरटीआय रिप्लाय असिस्टंटचा समावेश आहे—ज्यामुळे गावपातळीवरील प्रशासकीय कार्यक्षमता वाढली आहे. * ब्लॉकचेन-आधारित रेकॉर्ड मॅनेजमेंटमुळे ग्रामपंचायतीच्या डिजिटल नोंदी सुरक्षित आणि फेरफार-मुक्त राहतात. * जीआयएस (GIS)-आधारित जिओ-टॅगिंगद्वारे ३०९ नवीन घरांचे मॅपिंग केले, ज्यामुळे घरपट्टी महसुलात ७.५ लाख रुपयांची वाढ झाली. * मेरी पंचायत ॲपद्वारे १,७३६ तक्रारींचे १००% वेळेत निराकरण केले. * निर्णय ॲपवर सर्व ६० ग्रामसभांचे नियोजन केले, ज्याद्वारे सर्वाधिक राष्ट्रीय-स्तरीय वापर आणि डिजिटल सहभागाची नोंद झाली. * गाव पातळीवर संरचित तंत्रज्ञान स्वीकारण्यासाठी ई-गव्हर्नन्स, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स, ब्लॉकचेन, नॅनो टेक्नॉलॉजी, बायोटेक्नॉलॉजी आणि रोबोटिक्स या विषयांवर अधिकृतपणे मंजूर धोरणे असलेली ही देशातील एकमेव ग्रामपंचायत आहे. कडेपूर ग्रामपंचायतीने तंत्रज्ञान, संस्थात्मक बळकटीकरण, सामुदायिक सहभाग आणि शाश्वतता यांचा मेळ घालणारा सर्वसमावेशक दृष्टिकोन स्वीकारून तळागाळातील डिजिटल प्रशासनाचे एक मॉडेल म्हणून नाव कमावले आहे. पंचायतीने आपली इंटरनेट कनेक्टिव्हिटी आणि आयटी पायाभूत सुविधा सुधारल्या आहेत, ज्यामुळे ई-ऑफिस ऑपरेशन्स, एआय-सक्षम सेवा, जीआयएस-आधारित नियोजन, डिजिटल पेमेंट आणि ब्लॉकचेन-आधारित रेकॉर्ड मॅनेजमेंटला पाठबळ मिळते, तसेच तिची वेबसाइट, मोबाइल ॲप्लिकेशन, चॅटबॉट आणि ऑनलाइन तक्रार निवारण प्रणाली वापरण्यास प्रोत्साहन दिले जाते. एसएचजी (SHG) सदस्यांसह डिजिटल साक्षरता आणि जागरूकता मोहिमा, आणि डिजिटल ॲम्बेसेडर म्हणून काम करणारे तरुण, यांनी व्यापक नागरिक सहभाग आणि पंचायतीच्या डिजिटल परिवर्तनाची मालकी वाढवण्यास मदत केली आहे. दीर्घकालीन शाश्वतता सुनिश्चित करण्यासाठी, ग्रामसभेने मंजूर केलेली तंत्रज्ञान धोरणे, एक समर्पित व्हिलेज टेक सेल, दस्तऐवजीकरण केलेली प्रमाणित कार्यप्रणाली, कामगिरीवर देखरेख आणि अंदाज वर्तवण्यासाठी डेटा-चालित डॅशबोर्ड, क्लाउड बॅकअप आणि मजबूत सायबर सुरक्षा उपाय संस्थात्मक करण्यात आले आहेत. डिजिटल पेमेंटद्वारे महसूल आणि सुधारित टॅक्स मॅपिंग तंत्रज्ञानाच्या देखभालीसाठी मदत करते, तर शैक्षणिक आणि तांत्रिक संस्थांशी असलेली भागीदारी नाविन्यपूर्णतेला प्रोत्साहन देते. नियमित सामाजिक ऑडिट आणि नागरिक अभिप्राय यंत्रणा उत्तरदायित्व आणि अनुकूलता अधिक बळकट करतात, ज्यामुळे डिजिटल सेवा सर्वसमावेशक, सुरक्षित, कार्यक्षम आणि नागरिक-केंद्रित राहतील आणि तंत्रज्ञान सुशासनासाठी एक साधन म्हणून काम करेल हे सुनिश्चित होते.

'पंचायत ॲडव्हान्समेंट इंडेक्स'ला राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स पुरस्कार २०२६ मध्ये सुवर्णपदक पंचायती राज मंत्रालयाचा एक प्रमुख, डेटा-आधारित शासन उपक्रम असलेल्या 'पंचायत ॲडव्हान्समेंट इंडेक्स' (PAI) ची 'राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स पुरस्कार २०२६' मध्ये सुवर्णपदकासाठी निवड करण्यात आली आहे. केंद्र सरकार, राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांच्या डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर डेटा ॲनालिटिक्सच्या माध्यमातून 'डिजिटल ट्रान्सफॉर्मेशन' (डिजिटल परिवर्तन) या सातव्या श्रेणीमध्ये हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. १ ते २ जुलै २०२६ रोजी जयपूर (राजस्थान) येथे होणाऱ्या २९ व्या राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स परिषदेत हा पुरस्कार प्रदान केला जाईल. प्रशासकीय सुधारणा आणि सार्वजनिक तक्रार विभाग (DARPG) आणि इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालय (MeitY) यांच्या संयुक्त विद्यमाने, राजस्थान सरकारच्या सहकार्याने ही परिषद आयोजित केली जात आहे. यावर्षीच्या परिषदेची संकल्पना "विकसित भारत २०४७: एआय-सक्षम, डेटा-आधारित आणि सुरक्षित डिजिटल प्रशासन" अशी आहे. ही संकल्पना कार्यक्षम, सुरक्षित आणि नागरिक-केंद्रित सार्वजनिक सेवा देण्यासाठी उदयोन्मुख तंत्रज्ञान, डेटा-आधारित निर्णयक्षमता आणि मजबूत सायबर सुरक्षा प्रणालींचा वापर करण्याच्या सरकारच्या वचनबद्धतेचे प्रतीक आहे. देशभरातील ई-गव्हर्नन्स उपक्रमांच्या अंमलबजावणीतील उत्कृष्टतेचा गौरव करण्यासाठी दरवर्षी राष्ट्रीय ई-गव्हर्नन्स पुरस्कार प्रदान केले जातात. २०२६ मध्ये, सात श्रेणींमध्ये एकूण १७ प्रकल्प आणि उपक्रमांची पुरस्कारासाठी निवड करण्यात आली आहे. सुवर्णपदकामध्ये एक ट्रॉफी, प्रशस्तीपत्र आणि उपक्रमाला अधिक बळकट करण्यासाठी आणि सार्वजनिक कल्याणकारी उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी १० लाख रुपयांचे रोख पारितोषिक दिले जाते. पंचायत ॲडव्हान्समेंट इंडेक्सबद्दल: 'पंचायत ॲडव्हान्समेंट इंडेक्स' (PAI) हे ग्रामपंचायतींच्या कामगिरीचे मूल्यमापन आणि रँकिंग करण्यासाठी तयार केलेले भारतातील पहिले व्यापक आणि डेटा-आधारित फ्रेमवर्क आहे. हे फ्रेमवर्क शाश्वत विकास उद्दिष्टांच्या (LSDGs) नऊ मुख्य विषयांवर आधारित आहे. या इंडेक्सची सर्वात नवीन आणि अधिक सक्षम आवृत्ती असलेल्या 'PAI 2.0' अंतर्गत, २.६ लाखांहून अधिक ग्रामपंचायतींचे १५० निर्देशक (indicators) आणि २३० डेटा पॉइंट्सच्या आधारे मूल्यमापन केले जाते. त्यांच्या एकत्रित गुणांच्या आधारे, ग्रामपंचायतींचे पाच कामगिरी श्रेणींमध्ये वर्गीकरण केले जाते.

🟣 WPI पायाभूत वर्ष बदल घाऊक किंमत निर्देशांकाचे (WPI) पायाभूत वर्ष (Base Year) १५ जूनपासून २०११-१२ वरून बदलून २०२२-२३ करण्यात येणार आहे. WPI मधील विविध वस्तूंचे भारांक (weight) बदललेले नाहीत. प्रायोगिक तत्त्वावर, सरकार उत्पादक किंमत निर्देशांक (Producer Price Index - PPI) जारी करणार असून, ५ वर्षांनंतर WPI च्या जागी PPI चा वापर केला जाईल.

प्रोजेक्ट हिनीची (HINICHI) अंतर्गत, मणिपूरच्या चुराचांदपूर जिल्हा येथील गावकऱ्यांनी हिरव्या वाटाण्याचे पहिले यशस्वी पीक घेतले आहे. हा प्रकल्प यावर्षी एप्रिल महिन्यात नार्कोटिक्स कंट्रोल ब्युरो (NCB) द्वारे सुरू करण्यात आला होता. या प्रकल्पामुळे 254 एकर क्षेत्रातील 124 कुटुंबांना बेकायदेशीर अफू (पॉपी) लागवडीपासून दूर जाऊन शाश्वत आणि कायदेशीर उपजीविकेकडे वळण्यास मदत झाली आहे.