سومپۆسیۆن

گوزەشت گوڵم ئەو ئومێدەی کە من دەمویست هاوشانم بێ چەشنی جوانی لە ناو دێڕا ئەو میوانی دیوانم بێ ئارەزوومان بوو بە گەڵا و چڵی وشکی بەختی پاییز ئەی دڵدارە تاقانەکەم بەهاریشمان بوو بە پاییز ئاخ بەهاریشمان بوو بە پاییز … تازە ڕۆیی لە دەسمان چوو بۆن شەمامەی بێسانی لەش شوورای جوانی لە مەمکی گوڵ شەنگە ڕۆژی بەهاری گەش تازە ڕۆیی ڕەشەبای ماچ جێژوانی پڕ لە گوڵمان خوێنی گەرمی خۆشەویستی و قڕیوەی ناو ماڵی دڵمان ئاخ قڕیوەی ناو ماڵی دڵمان — ژێدەر: Edris_daleri_78 Aram_rahmany

لە ئینستاگرامیش شتی خۆش خۆش پۆستەکەم https://www.instagram.com/reel/DU319Z4iKgl/?igsh=bjB6NnlyNWV2czh2

ئێمە لە فیلمەکەدا ئەمە نیشان نادەین، بەڵام دواتر ڕوون دەبێتەوە کە ئەو ڕەتی کردوونەتەوە. ئەو دەیەوێت هەموو ئەمانە لەبیر بکات. بەڵام ئایا بەڕاستی لەبیرکردن گونجاوە؟ ساتێک دێت کە ئەو هەست بە باشی دەکات. دەست دەکات بە ژیانی ئاسایی، زەردەخەنە دەکات و دەچێت بۆ پیاسە. کەواتە لەبیرکردن ئەگەری هەیە، یان لانی کەم هەوڵدان بۆ لەبیرکردن. بەڵام لەناکاو غیرەکردن(حەسودی) سەر هەڵدەدات و ناتوانێت لێی ڕزگار بێت. دەبێتە زیندانیی غیرەکردنێک کە بێمانایە، چونکە پەیوەندی بە کەسێکەوە هەیە کە لانی کەم شەش مانگە مردووە و نێژراوە. هیچ شتێک نییە بتوانێت بۆی بکات یان لە دژی بیکات. ناتوانێت پێناسەی خۆی لە پەیوەندی لەگەڵ ئەودا بکات. ناتوانێت بڵێت خۆشم دەوێیت یان ڕقم لێتە. هیچ شتێک نییە بیکات، کەچی غیرەکە وەک ئەوەی ئەو هێشتا زیندوو بێت ئازاری دەدات. هەوڵ دەدات بەرەنگاری ببێتەوە و بە شێوەیەکی بێمانا ئەوە دەکات. لەناکاو دەبێتە کەسێکی ئەوەندە باش کە لە ڕادە بەدەرە. بەڵام ناتوانێت لەو تەڵەیە بێتە دەرەوە. لە ساتێکی دیاریکراوی فیلمەکەدا زۆر بە ڕوونی دەڵێت کە هەموو ئەمانە تەڵەن: خۆشەویستی، بەزەیی، هاوڕێیەتی. بە جۆرێک، جوولی لە بارودۆخێکی وەستاو و چەقبەستوودایە. بەردەوام چاوەڕێی شتێکە، چاوەڕێی ئەوەیە شتێک بگۆڕێت. بە توندی تووشی نۆراستینیا(بێهێزیی دەمار و دڵەڕاوکێ) بووە —چونکە خۆی بڕیاری داوە وا بێت— و فیلمەکەش بە جۆرێک دەبێت شوێنی بکەوێت، شوێنی شێوازی ژیان و ڕەفتارەکانی بکەوێت. بێگومان ئەمە بەو مانایە نییە ئەگەر فیلمێک دەربارەی بێزاری بێت، دەبێت خۆشی بێزارکەر بێت. چەندین جۆری کاڵبوونەوەی دیمەن(Fade-out) هەن. کاڵبوونەوەی کات-بڕی تێدایە کە تێیدا کات تێپەڕ دەبێت؛ دیمەنێک کۆتایی دێت، کاڵ دەبێتەوە و دیمەنێکی نوێ دەست پێ دەکات. بەڵام چوار کاڵبوونەوە هەن کە دەمانگەڕێننەوە بۆ ڕێک هەمان سات. مەبەست لێی گواستنەوەی دیدێکی ئێجگار خودییە(سوبێکتیڤ). واتە کات بەڕاستی تێپەڕ دەبێت، بەڵام بۆ جوولی لە ساتێکی دیاریکراودا دەوەستێت. ڕۆژنامەنووسێک دێت بۆ لای لە حەوشەی نەخۆشخانەکە و دەڵێت سڵاو و جوولی وەڵام دەداتەوە سڵاو. ئەمە ئەو شێوازەیە کە کاڵبوونەوەکە بۆ یەکەمجار تێیدا دەست پێ دەکات. دوو چرکە لە نێوان سڵاوی یەکەم و دووەمدا تێپەڕ دەبێت. ئەوەی دەمەوێت نیشانی بدەم ئەوەیە کە بۆ جوولی کات وەستاوە. نەک تەنها مۆسیقاکە بۆی دەگەڕێتەوە، بەڵکو کاتیش بۆ ساتێک دەوەستێت. هەمان شت ڕوو دەدات کاتێک کچە دراوسێیە نمایشکارەکە لە مەلەوانگەکەدا لێی نزیک دەبێتەوە. کچەکە دەڵێت: دەگریت؟ و کات بۆ جوولی دەوەستێت. چونکە ئەو بەڕاستی دەگریت. نموونەیەکی تر؛ ئەنتوان دەڵێت: ناتەوێت هیچ بزانیت؟ من چەند چرکەیەک دوای... گەیشتمە لای ئۆتۆمبێلەکە و جوولی وەڵام دەداتەوە: نەخێر. و لەناکاو کات بۆ ئەو دەوەستێت. تەنانەت یەکجاریش سەردانی گۆڕەکە ناکات، ئەمەش واتای ئەوەیە نایەوێت بیر لە ڕووداوەکە یان هاوسەرەکەی بکاتەوە. بەڵام کوڕەکە(ئەنتوان) بیری دەخاتەوە. تەنها بە دەرکەوتنی، دەبێتە هۆی ئەوەی هەموو شتێک بۆی بگەڕێتەوە. ئەنتوان کارەکتەرێکی گرنگە —نەک بۆ جوولی، بەڵکو بۆ ئێمە. کەسێکە کە شتێکی بینیوە، شتێک دەزانێت. بۆ نموونە زۆر شتمان دەربارەی هاوسەرەکەی پێ دەڵێت. ئێمە چی دەربارەی هاوسەری جوولی دەزانین؟ زۆر کەم. تەنها ئەوەندە دەزانین کە لە ئەنتوانەوە دەبیستین. فێر دەبین کە ئەو لەو جۆرە کەسانە بووە کە نوکتەیەک دووجار دووبارە دەکاتەوە. هەروەها زۆر شت دەربارەی جوولی دەزانین؛ ئەوەی کە ئەو سەرنجی ئەم خاڵەی لە هاوسەرەکەیدا داوە و توانیویەتی بۆ ئەو گەنجە باسی بکات. جیا لەوەش، ئەنتوان شتێکی تر دەهێنێت، شتێک کە پێشتر نەمانبینیوە. جوولی تەنها یەکجار لە فیلمەکەدا پێدەکەنێت، ئەویش لێرەیە، کاتێک لەگەڵ ئەودایە. بەردەوام بە ڕوخسارێکی خەمبارەوە دەسوڕێتەوە، بەڵام کاتێک لەگەڵ ئەنتواندایە دەبینین کە پێشتر پێدەکەنی. ئەنتوان بۆ هۆکاری تریش لەوێیە. من حەزم لە تێبینی کردنی پارچە و وردەکارییەکانی ژیانە، و حەزم لەو فیلمیانەیە کە تێیدا تیشک دەخەمە سەر بەشێکی ژیان بێ ئەوەی بزانم چۆن دەستی پێکردووە یان چۆن کۆتایی دێت. ڕێک بەو شێوەیەی کە ئەنتوان دەیکات.

کریشتۆف کیشڵۆوسکی دەربارەی فیلمی سێ ڕەنگ: شین (١٩٩٣): فیلمی شین دەربارەی ئازادییە؛ کەمکوڕییەکانی ئازادیی مرۆڤ. ئێمە بەڕاستی تا چەند ئازادین؟ سەرەڕای هەموو تراژیدیا و دراماکەی، گرانە مرۆڤ بتوانێت وێنای بارودۆخێکی شاهانەتر و بێ خەمتر لەوە بکات کە جوولی تێیدایە. ئەو لە سەرەتادا بە تەواوی ئازادە، چونکە هاوسەر و کچەکەی دەمرن، خێزانەکەی و هەموو پابەندییەکانی لەدەست دەدات. هەموو شتێکی بۆ دابین کراوە، بڕێکی زۆر پارەی هەیە و هیچ بەرپرسیارێتییەکی لە ئەستۆ نییە. چیتر ناچار نییە هیچ کارێک بکات. لێرەدا پرسیارەکە سەر هەڵدەدات: ئایا مرۆڤ لە بارودۆخێکی وادا بەڕاستی ئازادە؟ جوولی پێی وایە ئازادە. چونکە هێندە بەهێز نییە کۆتایی بە ژیانی خۆی بهێنێت و لەو جیهانەدا شوێنی خێزانەکەی بکەوێت، یانیش ڕەنگە پێی وابێت نابێت کارێکی وا بکات —ئێمە هەرگیز هۆکارەکەی نازانین— هەوڵ دەدات ژیانێکی جیاواز بژی. هەوڵ دەدات خۆی لە هەموو ئەو شتانە ڕزگار بکات کە پەیوەندییان بە ڕابردووەوە هەیە. لە فیلمێکی لەم شێوەیەدا، دەبوا چەندین دیمەن هەبن کە تێیدا سەردانی گۆڕستان بکات یان سەیری وێنە کۆنەکان بکات و هتد... کەچی لەم فیلمەدا هیچ دیمەنێکی وا بوونی نییە. ڕابردوو بوونی نییە. بڕیاری داوە ڕەشی بکاتەوە. ئەگەر ڕابردوو بگەڕێتەوە، تەنها لە ڕێگەی مۆسیقاوە دەگەڕێتەوە. بەڵام وا دەردەکەوێت کە مرۆڤ ناتوانێت خۆی بە تەواوی لە هەموو ئەو شتانە ڕزگار بکات کە ڕوویان داوە. ناتوانیت، چونکە لە ساتێکی دیاریکراودا شتێک وەک ترسێکی سادە سەر هەڵدەدات، یان هەستکردن بە تەنیایی، یان بۆ نموونە —وەک ئەوەی جوولی لە ساتێکی دیاریکراودا ئەزموونی دەکات— هەستی فریودراوی(خەڵەتاندن). ئەم هەستە جوولی هێندە دەگۆڕێت کە تێدەگات ناتوانێت بەو شێوەیەی دەیەوێت بژی. ئەمە مەودای ئازادیی کەسییە. ئێمە تا چەند لە هەستەکانمان ئازادین؟ ئایا خۆشەویستی زیندانە؟ یان ئازادییە؟ ئایا پەرستنی تەلەڤیزیۆن زیندانە یان ئازادی؟ لە تیۆریدا ئازادییە، چونکە ئەگەر سەتەلایتت هەبێت، دەتوانیت بینەری کەناڵەکانی هەموو جیهان بیت. بەڵام لە ڕاستیدا، دەبێت دەستبەجێ هەموو جۆرە ئامێرێکی زیادە بۆ تەلەڤیزیۆنەکە بکڕیت. ئەگەر خراپیش بوو، دەبێت بیبەیت بۆ چاککردنەوە یان ئەندازیارێک بهێنیت بۆت چاک بکات. تووڕە دەبیت بەوەی لە تەلەڤیزیۆنەوە دەوترێت یان نیشان دەدرێت. بە واتایەکی تر، لە کاتێکدا لە تیۆریدا ئازادیی بینینی شتە جۆراوجۆرەکان بە خۆت دەدەیت، لە هەمان کاتدا لەگەڵ ئەم ئامێرەدا دەکەویتە ناو تەڵەوە. یان ئۆتۆمبێلێک بۆ خۆت دەکڕیت. لە تیۆریدا ئازادیت؛ هەر کاتێک بتەوێت دەتوانیت بەڕێ بکەویت. پێویستت بە بڕینی بلیت نییە. ناچار نیت هیچ شتێک بکڕیت. پێویست ناکات تەلەفۆن بۆ هیچ شوێنێک بکەیت. تەنها بەنزین تێدەکەیت و دەڕۆیت. بەڵام لە پراکتیکدا، کێشەکان ڕاستەوخۆ سەر هەڵدەدەن. چونکە ڕەنگە کەسێک ئۆتۆمبێلەکە بدزێت، یان جامەکەی بشکێنێت و ڕادیۆکەی ببات؛ بۆیە ڕادیۆیەکی بۆ دادەنێیت کە بتوانرێت لێ بکرێتەوە. بێگومان ئەمە هیچ ناگۆڕێت، چونکە بەردەوام بیر لەوە دەکەیتەوە کە هەر کەسێک دێت و دەیدزێت. بۆیە دەچیت و کۆدی(ژمارەی) تایبەتی بۆ دادەنێیت. بەڵام بێگومان، دیسان پێتوایە ئەمەش هیچ ناگۆڕێت چونکە هەر کەسێک دێت و دەیدزێت. بۆیە خۆت بە سیستمێکی کۆمپیوتەرییەوە دەبەستیتەوە کە لە ڕێگەی مانگی دەستکردەوە ڕێگەت پێ دەدات شوێنی ئۆتۆمبێلەکە بدۆزیتەوە ئەگەر دزرا. جگە لە دزین، ڕەنگە تووشی شوخت بێت، کە تۆ ئەوەت ناوێت چونکە ئۆتۆمبێلەکە نوێیە. بۆیە هەوڵ دەدەیت بە شێوەیەک ڕایبگریت کە شوختی بەرنەکەوێت و دەست دەکەیت بە گەڕان بەدوای گەراجێکدا، کە ئەمەش لە شاردا کارێکی ئێجگار قورسە. هیچ گەراجێک نییە. هیچ شوێنێکی ڕاگرتن نییە. هیچ شوێنت نییە ئۆتۆمبێلەکەی لێ ڕابگریت. کەواتە لە تیۆریدا ئازادیت، بەڵام لە پراکتیکدا زیندانیی ئۆتۆمبێلەکەتیت. باشە، ئەمە ئازادی و نەبوونی ئازادییە سەبارەت بە کاڵا و شتومەکەکان. هەمان شت بۆ هەستەکانیش ڕاستە. خۆشویستن هەستێکی جوانە، بەڵام لە خۆشویستندا دەستبەجێ خۆت وابەستەی ئەو کەسە دەکەیت کە خۆشت دەوێت. ئەو شتانە دەکەیت کە ئەو حەزی لێیە، هەرچەندە ڕەنگە خۆت حەزت لێیان نەبێت، چونکە دەتەوێت ئەو دڵخۆش بکەیت. بۆیە لە کاتێکدا خاوەنی ئەم هەستە جوانانەی خۆشەویستیت و کەسێکت هەیە خۆشت بوێت، دەست دەکەیت بە کردنی زۆر شت کە دژی ویست و سروشتی خۆتن. ئێمە لەم سێ فیلمەدا بەم شێوەیە لە ئازادی تێگەیشتووین؛ لەسەر ئاستی کەسی. لە فیلمی 'شین'دا، زیندانەکە لەلایەن هەستەکان و یادەوەرییەوە دروست دەکرێت. جوولی ڕەنگە بیەوێت واز لە خۆشویستنی هاوسەرەکەی بهێنێت، چونکە ئەوە ژیانی زۆر بۆ ئاسانتر دەکات. هەر بۆیە بیری لێ ناکاتەوە. هەر بۆیە فەرامۆشی کردووە. هەر بۆیە سەردانی گۆڕستان ناکات و هەرگیز سەیری وێنە کۆنەکان ناکات. کاتێک کەسێک وێنە کۆنەکانی بۆ دەهێنێت، دەڵێت نایەوێت بییانبینێت.

Three Colors: Blue 1993 ‧ Romance/Thriller ‧ 1h 38m Dir: Krzysztof Kieślowski

مرۆڤ لە جیهاندا ئەوە دەبینێت، کە لە دڵیدا هەڵیگرتووە. –گۆتە

هەست دەکەم هەموو شتێک ڕەتم دەکاتەوە؛ خەونەکانم و واقیع و ژیانم..

ئەمە ئەو شوێنەیە کە ئەفسانە دەبێتە زەروورەتێکی فەلسەفی بۆ مانەوە، چونکە مرۆڤێک کە بڕوای بە هیچ ئەفسانەیەک نەبێت، ناتوانێت بەرگەی ئازار بگرێت؛ وەک فریدریش نیتچە دەڵێت: ئەو کەسەی کە 'بۆچی'یەکی هەبێت بۆ ژیان، بەرگەی هەر 'چۆن'ێک دەگرێت، و ئەفسانە گەورەترین و قووڵترین بۆچییە کە مرۆڤایەتی تا ئێستا دایهێناوە. بەبێ ئەفسانە، مرۆڤ دەبێتە کۆیلەی ساتە کاتییەکان و ئارەزووە غەریزییەکان، بەڵام بە بوونی ئەفسانە، مرۆڤ دەبێتە خاوەن مێژوویەکی ڕۆحی و ئاسۆیەکی میتافیزیکی کە تێیدا مردن تەنیا کۆتاییەکی فیزیکی نییە، بەڵکو گواستنەوەیەکی سیمبۆلییە بۆ ناو ڕەهەندێکی تری بوون. ئەفسانە وەک مامۆستای دەروونی کار دەکات؛ ئەو چیرۆکە ئەفسانەییانەی کە باس لە گۆڕانکاری، قوربانیدان، و لەدایکبوونەوە دەکەن، نەخشەی قۆناغەکانی گەشەی دەروونیی مرۆڤن لە منداڵییەوە بۆ پێگەیشتن و کامڵبوون. کاتێک مرۆڤێک ئەفسانەی مردنی خوداوەند و زیندووبوونەوەی دەخوێنێتەوە، دەروونی فێری ئەوە دەبێت کە دەبێت هەندێک بەشی کۆنی کەسایەتیی خۆی بکوژێت تاوەکو بەشێکی نوێ و باڵاتر لەدایک ببێت، و ئەمە پرۆسەیەکە کە یۆنگ پێی دەڵێت تاکەکەسیبوون. ئەفسانە وەک خودا گرنگە چونکە وێنەیەکی نموونەیی دەخاتە بەردەم مرۆڤ کە هەمیشە هەوڵی بۆ بدات، ئەم وێنە نموونەییە وەک جەمسەرێکی کێشکردن کار دەکات کە مرۆڤ لە چەقبەستوویی ڕزگار دەکات و بەرەو باڵابوونی ڕۆحی و لوتکەی مانا دەیبات. ئەگەر ئەفسانە نەبێت، مرۆڤ هیچ پێوەرێکی ناوەکیی بۆ گەشە نامێنێت و تەنیا لە ناو بازنەیەکی داخراوی دووبارەبوونەوەدا دەمێنێتەوە، بەڵام ئەفسانە هەمیشە ئاسۆیەکی نوێ و نهێنییەکی نوێمان نیشان دەدات کە وامان لێ دەکات بەردەوام بین لە گەڕان بە دوای مانادا. بۆیە، ئەفسانە وەک خودا پێویستە چونکە ئەو تاکە هێزەیە کە دەتوانێت سیمۆنیایەکی دەروونی دروست بکات؛ ئەو جیهانی دەرەوە و جیهانی ناوەوە، عەقڵ و هەست، ژیان و مردن، هەموویان پێکەوە گرێ دەدات و دەیکاتە یەکپارچەییەکی مانابەخش. مرۆڤی بێ ئەفسانە مرۆڤێکی ناتەواو و پارچە پارچەبوویە کە لە ناو جیهانێکی بێدەنگدا بە دوای دەنگێکدا دەگەڕێت، بەڵام ئەفسانە ئەو دەنگەیە کە لە قووڵایی مێژووەوە دێت و پێمان دەڵێت کە ئێمە بەشێکی دانەبڕاوین لە ڕۆحی جیهان. ئەفسانە نەک تەنیا بۆ دنیابینی، بەڵکو بۆ مانەوەی دەروونی و سەقامگیریی فەلسەفیی مرۆڤ زەروورەتێکە، چونکە زمانی ڕاستەقینەی ڕۆحە و ئەو ئاوێنەیەیە کە تێیدا مرۆڤ دەتوانێت ڕوخساری ڕاستەقینەی خۆی وەک بوونەوەرێکی میتافیزیکی و پیرۆز ببینێت. ئەفسانە ئەو خودا ناوەکییەیە کە لە ناو خەیاڵ و نەستی ئێمەدا نیشتەجێیە و بەبێ ئەو، هەموو ڕاستییە زانستییەکان تەنیا زانیارییەکی ساردن و ناتوانن ئەو گەرموگوڕییە بە ژیان ببەخشن کە مرۆڤ بۆ بەردەوامبوون پێویستییەتی؛ ئەفسانە ئەو سحرەیە کە ژیان دەکاتە شایستەی ژین و مردن دەکاتە دەروازەیەک بۆ مانا.

کۆمەڵگەی سیمبولەکان و میتافیزیکی مانا: لێکۆڵینەوەیەکی گشتگیر لەسەر پێویستیی دەروونی و فەلسەفیی ئەفسانە وەک بونیادنەری دنیابینی و جێگرەوەی خودا لە ژیانی مرۆڤدا: بۆ ئەوەی لە جەوهەری ئەفسانە تێبگەین، دەبێت سەرەتا ئەو تێڕوانینە سادەیە وەلابنێین کە ئەفسانە تەنها وەک چیرۆکی بێبنەما یان وەهمی سەرەتایی دەبینێت، بەڵکو دەبێت ئەفسانە وەک نەخشەی دەروونی و نژیارنشینی مانا لەبەرچاو بگرین کە بەبێ ئەو، مرۆڤ ناتوانێت لە ناو واقیعێکی خاو و بێدەنگدا بەردەوامی بە بوونی خۆی بدات. لە قوتابخانەی کارڵ یۆنگدا، ئەفسانە گوزارشتێکی باڵایە لە نەستی کۆیی، ئەو ڕەهەندە شاراوەیەی دەروون کە تێیدا هەموو مرۆڤایەتی لە وێنە باوانەکان یان ئارکێتایپەکاندا هاوبەشن؛ ئارکێتایپەکان وەک فۆرمە بەتاڵەکان وان کە تەنیا لە ڕێگەی ئەفسانەوە ڕەنگ و مانا وەردەگرن، وەک چۆن ئاو شێوەی ئەو دەفرە وەردەگرێت کە تێیدایە، ئاواش وزە دەروونییە سەرەتاییەکانی ئێمە لە ڕێگەی چیرۆکە ئەفسانەییەکانەوە دەبنە خاوەن مانا و ئاراستە، و لێرەدایە کە ئەفسانە ڕۆڵی خودا دەگێڕێت، چونکە خودا لە ڕووی دەروونناسییەوە ئەو ناوەندەیە کە هەموو بەشە جیاوازەکانی کەسایەتی(وەک سێبەر، ئانیما، ئانیموس، و پیرە دانا) لە دەوری کۆدەبنەوە تاوەکو خۆ بگاتە یەکپارچەیی، و کاتێک ئەفسانە نامێنێت، ئەم وێنە باوانە چیتر ڕێڕەوێکی دەرەکییان نییە بۆ دەرکەوتن، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی ئەو وزە دەروونییانە بە شێوەیەکی تێکدەرانە و پشێوانە لە ناو ناخی مرۆڤدا بتەقنەوە و ببێتە هۆی سەرهەڵدانی نەخۆشییە دەروونییەکان و هەستی پووچگەرایی، چونکە مرۆڤ تەنیا بە نان و ئۆکسجین ناژی، بەڵکو بەو مانایە دەژی کە تەنیا ئەفسانە دەتوانێت لە ئاستێکی میتافیزیکیدا بۆی دابین بکات. ئەفسانە وەڵامێکی ئۆنتۆلۆژییە بۆ ئەو دڵەڕاوکێی وجودییەی کە مرۆڤ لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ نادیاردا تووشی دەبێت، چونکە گەردوون لە خودی خۆیدا بێدەنگە و هیچ پەیامێکی ئەخلاقی یان مانایی بۆ مرۆڤ نییە، و لێرەدا ئەفسانە وەک پردی مانا دێتە کایەوە تا جیهانی ماددی بە جیهانی ماناوە ببەستێتەوە. ئەفسانە کات پیرۆز دەکات، بە جۆرێک کە مرۆڤ لە ناو کاتێکی هێڵی و مێژوویی کە تەنها بەرەو مەرگ دەڕوات ڕزگار دەکات و دەیباتە ناو کاتێکی ئەبەدی، ئەو کاتەی کە تێیدا هەموو کردارێکی مرۆڤ دەبێتە دووبارەکردنەوەی کارێکی خودایی یان ئەفسانەیی، ئەمەش وادەکات ژیان چیتر ڕووداوێکی هەڕەمەکی نەبێت، بەڵکو ببێتە ڕێوڕەسمێکی بەردەوام. ئەفسانە وەک خودا پێویستە چونکە تەنیا ئەو دەتوانێت پیرۆزی بدات بە شتەکان؛ بەبێ ئەفسانە، خاک تەنها خۆڵە، دار تەنها دارە، و مرۆڤ تەنها گۆشت و ئێسقانە، بەڵام لە ژێر تیشکی ئەفسانەدا، خاک دەبێتە نیشتمانی پیرۆز، دار دەبێتە داری ژیان، و مرۆڤ دەبێتە وێنەی خودا یان قارەمانی گەردوون. ئەم گۆڕانکارییە لە دیدگادا نەک تەنها ئاسودەیی دەروونی دەبەخشێت، بەڵکو بنەمایەکی فەلسەفی بۆ ئەخلاق و بەرپرسیارێتی دروست دەکات، چونکە کاتێک جیهان پیرۆز بوو، پاراستنی جیهان دەبێتە ئەرکێکی میتافیزیکی، نەک تەنها بەرژەوەندییەکی بایۆلۆژی. پێویستیی مرۆڤ بە ئەفسانە هاوشێوەی پێویستیی بە خودایە چونکە مرۆڤ ناتوانێت لە ناو خاڵییبووندا بژی؛ هۆشیاریی مرۆڤ پێویستی بە ناوەندێکی هێز هەیە کە هەموو جەمسەرەکانی تری بوونی بۆ ڕێکبخات، و کاتێک لە سەردەمی نوێدا زانست و لۆژیک هەوڵیان دا ئەفسانە وەلا بنێن، ئەوەی ڕوویدا بێسحربوونی جیهان(Disenchantment) بوو. بەڵام ئەم بێسحربوونە نەبووە هۆی ئازادی، بەڵکو بووە هۆی نامۆبوون، چونکە عەقڵی پەتی تەنیا دەتوانێت باس لە چۆنیەتی بکات نەک بۆچی. لێرەدا ئەفسانە وەک لۆژیکی ڕۆح دەردەکەوێت کە لە سەرووی لۆژیکی عەقڵەوەیە، ئەو بە زمانی سیمبول قسە دەکات کە زمانێکی گشتگیرترە لە وشە، چونکە سیمبول دەتوانێت لە یەک کاتدا چەندین مانای دژبەیەک لە ناو خۆیدا کۆبکاتەوە و هاوسەنگییان بۆ دروست بکات، ئەمەش ڕێک ئەو کارەیە کە دەروونی مرۆڤ پێویستییەتی بۆ ئەوەی لە ناو ململانێی نێوان ئارەزووەکان و عەقڵدا پارچە پارچە نەبێت. ئەفسانە وەک خودا حوکم دەکات چونکە کۆسمۆس(نەزم) لە ناو کائۆس(پشێوی) دروست دەکات، پێمان دەڵێت کە ئێمە بە تەنیا نین لەم گەردوونەدا و ڕووداوەکانی ژیانمان، تەنانەت ئازارە هەرە قووڵەکانیشمان، مانا و مەبەستێکیان هەیە کە لە تێگەیشتنی ئێستای ئێمە گەورەترە. ئەفسانە ئەو پێشوازییەیە کە مرۆڤ بۆ بوونی خۆی دروستی دەکات؛ مرۆڤ بوونەوەرێکە کە لە ناو جیهاندا فڕێدراوە بەبێ ئەوەی خۆی بڕیاری دابێت، و ئەم فڕێدراوییە دەبێتە سەرچاوەی ترسێکی هەمیشەیی، بەڵام ئەفسانە دێت و ئەم فڕێدراوییە دەگۆڕێت بۆ نێردراویی، واتە مرۆڤ لە ڕێگەی ئەفسانەیەکەوە(وەک ئەفسانەی گەشتی پاڵەوان) هەست دەکات کە ژیانی ئەرکێکی تێدایە و ئەو بەشێکە لە پلانێکی گەورەتری گەردوونی.

شتێکی ئەوتۆم نییە بۆ وتن. پێم وایە لەم هەموو ساڵەدا زۆر کەم فێربووم. فێربووم کە زۆر شتی بێمانا (بێ بیرکردنەوە) هەن دەتوانیت ئەنجامیان بدەیت. لەناو ئەو ملیۆنانەدا، یەکێکیان هەیە کە لە هەموویان بێماناترە. وە عادەتەن تۆ هەر ئەوەیان ئەنجام دەدەیت. فێربووم کە ڕەنگی شین و ڕەش بەیەکەوە، وەک دڕکن لە چاودا (ناشیرین و نەگونجاون). فێربووم کە هەندێک بۆن لە یادەوەریدا دەچەقن، و کاتێک جارێکی تر بۆنیان دەکەیتەوە، وەک ئەوە وایە ئەو هەموو ساڵە هەرگیز تێنەپەڕیبێت. فێربووم کە شەممە لە یەکشەممە باشترە. فێربووم کە هەموو کەسێک شتێکی هەیە بۆ گێڕانەوە، بەڵام ئەوەش فێربووم کە ڕق لێبوونەوە لە هەندێک خەڵک یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی باشتر بژیت. فێربووم کە هەندێک بەیانی ئامادەیت قۆڵێک ببەخشیت تەنها بۆ ئەوەی پێنج خولەکی تر بنوویت. فێربووم کە هەندێک شار توانای ئەوەیان هەیە وات لێ بکەن تەنانەت ناوی خۆشت لەبیر بچێتەوە. فێربووم خەڵکانێک هەن هێندە لە ڕووی جوانییەوە سەرسوڕهێنەرن کە تەنانەت ڕووناکی تایبەت بە خۆیان دەبەخشنەوە. ئەوان، نازانم، وەک فسفۆڕ دەدرەوشێنەوە! فێربووم کە هیچ پێویست بە نیگەرانی ناکات ئەگەر لە تەمەنی چل ساڵیدا نەزانیت دەتەوێت چی لە ژیانت بکەیت (ئاڕاستەی ژیانت بە کوێدا بەریت)، بە مەرجێک هێشتا ئارەزوویەکی گەورەت بۆ یاریکردن هەبێت. ڕەنگە تەنها تۆ بیت کە لە مەسەلەکە تێگەیشتبیت. فێربووم کە ئەگەر وشەیەک زۆر دووبارە بکەیتەوە، لەناکاو واتاکەی لەدەست دەدات. فێربووم کە هەندێک جار هێندە بە توندی دەتەوێت لەگەڵ کەسێکی دیاریکراودا سێکس بکەیت (ئەوینداری بکەیت) کە ئامادەیت لەسەر ئەژنۆ لەو کەسە بپاڕێیتەوە. فێربووم کە جگەرەیەک، بەتایبەت ئەگەر بێتاقەت بیت، دەتوانێت تەنانەت ژیانت ڕزگار بکات. فێربووم کە خەڵکانێک هەن هێندە مایەی ئازار و بێزارکەرن، کە بەڕاستی دەبنە خشڵێکی هەڵواسراو بە گونەکانەوە (تەنگ بە پیاو هەڵدەچنن). فێربووم کە هیچ شتێک لەوە سەرخۆشکەرتر نییە کە پابەند بیت بە هەڵبژاردنەکەتەوە. وە پاشان هەڵە دەربچێت. فێربووم کە دڵدانەوەی هاوڕێیان هەندێک جار دەکرێت دڵڕەقانە بێت. فێربووم کە دەنگی فرانک سیناترا یەکێکە لە هۆکارەکانی مانەوە لەم جیهانەدا. و (بیرەی) هاینیکین هۆکارەکەی ترە. فێربووم کە دەبێت پێش ئەوەی ئاوەکە بکوڵێت، خوێی تێبکرێت. فێربووم کە هەندێک یاسا دانراون بۆ ئەوەی دژی ئێمە بن. فێربووم کە هیچ شتێک لەوە کۆمیدیتر نییە کە لەگەڵ کەسێکی گەمژەدا هاوڕا بیت. و لە ناخەوە پێبکەنیت. فێربووم کە بە تێپەڕبوونی ساڵان، فێر دەبیت هەڵەکان و پەشیمانییەکانت وەک منداڵی خۆت خۆشبوێت. فێربووم کە نۆستالیژیا (خەم بۆ ڕابردوو) تامی چوکلێتی گەرم دەدات. فێربووم کە فیلمەکانی ئینگمار بێرگمان تەنها شاکار نین: بەڵکو وانەی ژیانن. فێربووم کە هیچ شتێک لەوە جوانتر نییە شەوان لە خەو هەستیت کاتێک هەمووان خەوتوون و بە تەنهایی وەک سەگێک بەناو زبڵدا، بەدوای هەر هەستێکی تێرکەردا بگەڕێیت. فێربووم کە ئەگەر داوای پێنج شتت لێ بکەن و لە کۆتا ساتدا دووانی تری بۆ زیاد بکەن، بە ناچاری سێ دانەی یەکەمت لەبیر دەچێتەوە. فێربووم کە هەندێک کەس سەریان تەنها بۆ ئەوەیە گوێچکەکانیانی پێکەوە پێ جیا بکەنەوە. فێربووم کە کراسە دڵخوازەکەت بە شێوەیەکی کوشندە شلە (سۆس) بۆ خۆی ڕادەکێشێت. فێربووم کە هیچ شتێک لەوە خۆشتر نییە بەیانییەک لە خەو هەستیت و نەزانیت سەعات چەندە، ژوورەکە نەناسیتەوە، و بەتایبەتیش ئەوەت لەبیر نەبێت چۆن گەیشتیتە ئەوێ. بەڵام لە هەمووی گرنگتر، فێربووم کە ڕۆژە بەڕاستی گرنگەکانی ژیانی مرۆڤ، هەمووی پێنج یان شەش ڕۆژن. ئەوانی تر تەنها بۆ پڕکردنەوەن. بۆیە شەست ساڵی تر، تۆ ئەو ڕۆژەت لەبیر نامێنێت کە زانکۆت تەواو کرد یان ئەو ڕۆژەی خەڵاتی ئۆسکار بەدەست دەهێنیت. بەڵکو ئەو شەوەت لەبیر دەمێنێت کە خۆت و هاوڕێکانت، هاوڕێ ڕاستەقینەکان، هەر یەکە و ١٠ جگەرەتان کێشا و بە سەرخۆشی، لە شەقامە باراناوییەکاندا بە هەموو دڵتانەوە گۆرانیتان دەوت. ئەوانە ئەو ساتانەن کە تێیاندا ترپەی ژیان خێراتر لێ دەدات (مەبەستی ئەوەیە لەو ساتانەدا؛ کە لەگەڵ هاوڕێکانت گۆرانی دەڵێیت و دڵخۆشیت، ژیان پڕ دەبێت لە وزە و جۆش و خرۆش. وەک چۆن کاتێک مرۆڤ زۆر دڵخۆشە یان ڕادەکات یان دەترسێت دڵی خێراتر لێ دەدات، لەو ساتانەدا خودی ژیان دڵی خێراتر لێ دەدات، واتە ژیان سست و بێزارکەر نامێنێت، بەڵکو زیندوو و پڕ وزە دەبێت.) -فێدێریکۆ فێلینی

جیهانبینیی ئەفسانەیی، جیهانێک وێنا دەکات کە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی دیاردە سروشتییەکان و ئاڵۆزییەکانی دەروونی مرۆڤە؛ گەردوونێک کە لەسەر بنەمای ململانێ و هاوسەنگیی هێزە جیاوازەکان کار دەکات و مرۆڤ تێیدا وەک بەشێک لەم دراما گەردوونییە فراوانە بوونی هەیە. لە بەرامبەردا، جیهانبینیی ئایینە ئیبراهیمییەکان، چوارچێوەیەکی هزریی نوێ پێشکەش دەکات کە تێیدا گەردوون وەک سیستمێکی یەکگرتوو سەیر دەکرێت کە لە لایەن خودایەکی تاقانەوە بەڕێوە دەبرێت کە لە دەرەوەی دروستکراوەکانی خۆیەتی. لەم تێڕوانینەدا، مرۆڤ پێگەیەکی ناوەندی و بەرپرسیارێتییەکی ئەخلاقیی پێدەبەخشرێت کە ژیانی ئاراستە دەکات. یەکەمیان لە ڕێگەی گێڕانەوەی سیمبولی و کەساندنەوە هەوڵی شرۆڤەکردنی جیهان دەدات، دووەمیان لە ڕێگەی چەمکەکانی وەحی و یاسای خوداییەوە هەوڵی ڕێکخستنی پەیوەندیی مرۆڤ بە بوون و خالقەوە دەدات. هەر یەک لەم دوو سیستمە، بە شێوازی تایبەت بە خۆیان، کاریگەریی قووڵ و بەردەوامیان لەسەر بنیاتنانی شارستانیەت و هوشیاریی مرۆڤایەتی هەبووە.

شەڕی تەڕوادە لە ئیلیادەی هۆمیرۆسدا نموونەیەکی کلاسیکییە کە چۆن شەڕێکی مرۆیی دەبێتە گۆڕەپانێک بۆ دەستێوەردان و کێبڕکێی خوداوەندەکانی ئۆڵۆمپ. پاڵەوانە ئەفسانەییەکان، وەک گیلگامێش یان ئاشیل، بەدوای شکۆمەندیی شەخسی (Kleos) و نەمرییەوەن، کە زۆرجار هەوڵدانێکی تراجیدییە بۆ تێپەڕاندنی سنوورە مرۆییەکان و ڕووبەڕووبوونەوەی چارەنووسی حەتمی کە مردنە. سیستەمی ئەخلاقی لەم جیهانبینییەدا ڕێژەیی و فرەچەقە. هیچ یاسایەکی ئەخلاقیی ڕەها و گشتگیر بوونی نییە کە لە سەرچاوەیەکی باڵاوە هاتبێت. ئەخلاق بریتییە لە ڕازیکردن و خۆپاراستن لە تووڕەیی خوداوەندە جیاوازەکان. ئەوەی خوداوەندێک بە چاکەی دەزانێت، لەوانەیە یەکێکی تر بە خراپەی بزانێت. پەیوەندییەکە زیاتر مامەڵەییە (Transactional): مرۆڤ قوربانی پێشکەش دەکات و ڕێوڕەسمەکان ئەنجام دەدات (do ut des: من دەبەخشم تا تۆ ببەخشیت) بۆ بەدەستهێنانی ڕەزامەندی و یارمەتیی خوداوەندەکان، نەک لەبەر پابەندبوون بە سیستمێکی ئەخلاقیی ناوەکییەوە. بەڵام، کاتێک دێینە سەر جیهانبینیی ئایینە ئیبراهیمییەکان، ڕووبەڕووی شۆڕشێکی فیکری و گەردوونیی تەواو جیاواز دەبینەوە. بنچینەی ئەم جیهانبینییە، یەکتاپەرستییەکی(Monotheistic) ڕەها و بێ سازشە. خودا یەک و تاقانەیە، هیچ شتێک لەو ناچێت و هیچ هاوبەشێکی نییە. ئەم خودایە، بە پێچەوانەی خوداوەندە نیشتەجێ و مرۆڤ ئاساکانی ئەفسانە، بوونەوەرێکی تەواو ئەوپەڕی (Transcendent) و ناماددییە. ئەو لە دەرەوە و سەرووی گەردوون و یاساکانیەتی، نەک بەشێک لێی. ئەو دروستکەرە، نەک دروستکراو. هەموو سیفەتەکانی کامڵ و ڕەهان: زانای ڕەها، توانای ڕەها، میهرەبانیی بێسنوور. ئەو خاڵییە لە هەر کەم و کوڕی و هەستێکی مرۆیی وەک ئیرەیی، تووڕەیی کۆنترۆڵنەکراو، یان پێویستی. خودای ئیبراهیمی سەرچاوەی ڕەهای هەموو بوون و هەموو چاکەیەکە؛ ئەو خودی یاسا و ئەخلاقە. ئەم گۆڕانە لە تێگەیشتن بۆ سروشتی خودا، کاریگەرییەکی ڕیشەیی لەسەر هەموو لایەنەکانی تری جیهانبینییەکە دادەنێت. گێڕانەوەی دروستبوون لە سەفەری پێکهێناندا و لە ئاماژەکانی قورئاندا، چیرۆکی خوڵقاندن لە هیچەوە(Creatio ex nihilo)ـیە. خودا بە فەرمان (ببە، با ڕووناکی ببێت) و بە ویستی ئازاد و دانایی خۆی، گەردوونێکی ڕێک و پێک و ئامانجدار دەخوڵقێنێت. لێرەدا دروستبوون کردەیەکی ئاشتیخوازانە و مەبەستدارە، نەک ئەنجامی شەڕ و خوێنڕشتن. گەردوون وەک باش وەسف دەکرێت، کە نیشانەی چاکەی سەرچاوەکەیەتی و ئاماژەیە بۆ بوونی ڕێکی و یاسایەکی خودایی لە پشتی دیاردە سروشتییەکانەوە. کات لەم دیدگایەدا چیتر بازنەیی و دووبارەبووەوە نییە، بەڵکو هێڵییە (Linear). مێژوو خاڵێکی دەستپێکی دیاریکراوی هەیە (ئافرینش)، بە قۆناغەکانی مێژووی مرۆڤایەتی و ناردنی پەیامی خوداییدا تێدەپەڕێت، و بەرەو ئامانجێکی کۆتایی دیاریکراو (Eschaton) دەڕوات، کە ڕۆژی لێپرسینەوە و دامەزراندنی دادپەروەریی کۆتاییە. ئەمەش مانایەکی قووڵ و ئاراستەیەکی دیاریکراو بە مێژوو و ژیانی مرۆڤ دەبەخشێت. لە چوارچێوەی ئەم گەردوونە ئامانجدارەدا، پێگەی مرۆڤ بە شێوەیەکی بنەڕەتی دەگۆڕێت. مرۆڤ چیتر بوونەوەرێکی پەراوێزخراو و خزمەتکار نییە، بەڵکو دەبێتە لووتکە و سەنتەری مەبەستی ئافرینش لەسەر زەوی. مرۆڤ لەسەر وێنەی خودا(Imago Dei) دروست کراوە و کراوەتە جێنشین(خەلیفە) لەسەر زەوی. ئەم دوو چەمکە کەرامەت و بەرپرسیارێتییەکی بێ وێنە بە مرۆڤ دەبەخشن. وێنەی خودا ئاماژەیە بۆ پێبەخشینی عەقڵ، ئیرادەی ئازاد، و توانای جیاکردنەوەی چاکە و خراپە. جێنشینی ئاماژەیە بۆ ئەوەی مرۆڤ ئەمانەتدار و بەرپرسیارە لە ئاوەدانکردنەوە و پاراستنی زەوی و جێبەجێکردنی ویستی خودا. پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و خودا لەسەر بنەمای پەیمان(Covenant, Brit, Mithaq) دامەزراوە. خودا پەیمان لەگەڵ مرۆڤایەتی دەبەستێت، لە ڕێگەی پێغەمبەرانەوە وەک نوح، ئیبراهیم، موسا، عیسا و محەمەد، و تێیدا ڕێنمایی و یاساکانی خۆی دەنێرێت و لە بەرامبەر ملکەچبوون و باوەڕهێناندا، بەڵێنی ڕەحمەت و ڕزگاری دەدات. ئەمە پەیوەندییەکی شەخسی و ئەخلاقییە، نەک مامەڵەیەکی بازرگانی. درامای سەرەکیی مرۆڤ لێرەدا ململانێ لەگەڵ چارەنووسێکی کوێر نییە، بەڵکو ململانێیەکی ناوەکییە لە نێوان گوێڕایەڵی بۆ فەرمانی خودا و سەرپێچیکردن لێی (گوناهـ، Sin). سیستەمی ئەخلاقی لەم جیهانبینییەدا ڕەها، گشتگیر و سەرچاوە خوداییە. چاکە و خراپە بوونی عەینی و جەوهەرییان هەیە و لە ویستی خوداوە سەرچاوە دەگرن. یاساکانی وەک دە فەرمانەکە، بنەمای ژیانی کۆمەڵایەتی و تاکەکەسی دادەڕێژن و پابەندبوون پێیانەوە تەنها بۆ ڕازیکردنی خودا نییە، بەڵکو بۆ گەیشتن بە کامڵبوونی ڕۆحی و دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی دادپەروەرە. لێرەدا نیەت و پاکی دڵ بەقەد کردەوەی دەرەکی گرنگە. گواستنەوە لە جیهانبینیی ئەفسانەییەوە بۆ جیهانبینیی ئایینیی ئیبراهیمی، گۆڕانێکی بنچینەیی بوو لە پارادایمی تێگەیشتن لە واقیعدا.

جیهانبینییە جیاوازەکان: لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاری لە نێوان گێڕانەوەی ئەفسانەیی و چیرۆکی ئایینە ئیبراهیمییەکان لە قووڵاییەکانی هوشیاریی مرۆڤایەتیدا، لەو ساتەوەختەوەی مرۆڤ بۆ یەکەمجار سەیری ئاسمانی پڕ لە ئەستێرەی کرد و لە بوونی خۆی ڕاما، گەشتێکی بێوچانی بۆ دۆزینەوەی مانا و تێگەیشتن لە گەردوون دەستپێکردووە. ئەم گەشتە دوو ڕێڕەوی سەرەکیی گێڕانەوەی بەرهەمهێناوە کە بناغەی شارستانیەتەکان و سیستەمە فیکرییەکانیان داڕشتووە: گوتاری ئەفسانەیی و گوتاری ئایینیی وەحی ئامێز. هەرچەندە لە ڕواڵەتدا هەردووکیان هەوڵ دەدەن وەڵامی پرسیارە وجودییە بنەڕەتییەکان بدەنەوە—وەک سەرچاوەی بوون، چارەنووسی مرۆڤ و سروشتی هێزە باڵاکان—بەڵام لە جەوهەری ئۆنتۆلۆژی(بوونناسی)، کۆسمۆلۆژی(گەردوونناسی)، ئەنترۆپۆلۆژی(مرۆڤناسی) و سیستەمی ئەخلاقیدا، جیاوازییەکی ڕیشەیی و قووڵیان هەیە. لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکاریی ورد لە نێوان گێڕانەوە ئەفسانەییەکانی میزۆپۆتامیا(سۆمەری و بابلی)، یۆنان، و سکەندەنافیا لە لایەک، و گێڕانەوەکانی نێو چوارچێوەی ئایینە ئیبراهیمییەکان(جوولەکە، مەسیحییەت، ئیسلام) لە لایەکی ترەوە، پەردە لەسەر دوو پارادایمی تەواو لێکجودا بۆ تێگەیشتن لە واقیع لادەدات. جیهانبینیی ئەفسانەیی، لە جەوهەردا، جیهانبینییەکی فرەخوایی(Polytheistic) و زیندووکارانەیە(Animistic). لەم تێڕوانینەدا، گەردوون شانۆیەکی گەورە و پڕ لە ژیانە کە هێزە سروشتییەکان—وەک هەورەبرووسکە، زەریا، خۆر، و تەنانەت هەستە مرۆییەکانی وەک خۆشەویستی و جەنگ—کەسێندراون و لە شێوەی خوداوەندی جۆراوجۆردا بەرجەستە کراون. ئەم خوداوەندانە، کە پانتێۆنێکی فرەڕەنگ پێکدەهێنن، بوونەوەری تەواو ترانسێندێنتاڵ و دوور لە گەردوون نین، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاون لە پێکهاتەی گەردوون خۆی؛ ئەوان نیشتەجێی جیهانن (Immanent). سروشتی ئەم خوداوەندانە بە شێوەیەکی بەرچاو مرۆییە (Anthropomorphic). ئەوان خاوەن هەست و سۆز، ئارەزوو، کەم و کوڕی و ململانێی مرۆڤانەن. زیوس لە پانتێۆنی یۆنانیدا، هەرچەندە پاشای خوداوەندەکانە و خاوەن هێزێکی گەورەیە، بەڵام بەردەوام لەژێر کاریگەریی شهەوەت و ئارەزووەکانیدایە و کردەوەکانی زۆرجار دەبنە هۆی دروستبوونی کێشە و ئاڵۆزی. هێرا، هاوسەری، نموونەی ئیرەیی و تۆڵەسەندنەوەیە. ئانلیل لە ئەفسانەی سۆمەریدا، خوداوەندی با و هەوا، دەتوانێت تووڕە بێت و لافاو بنێرێت بۆ لەناوبردنی مرۆڤایەتی تەنها لەبەرئەوەی لە دەنگەدەنگیان بێزار بووە. ئەم خوداوەندانە کامڵ و ڕەها نین؛ ئەوان سنووردارن، زۆرجار لەگەڵ یەکتردا لە ململانێدان و تەنانەت فێڵ لە یەکتریش دەکەن. دەسەڵاتیان بەسەر بوارێکی دیاریکراوی سروشت یان ژیاندا سنووردارە و زۆرجار ملکەچی هێزێکی باڵاتر و بێ کەسایەتین کە چارەنووسە (Fate, Moirai, Wyrd)، هێزێک کە تەنانەت خوداوەندە سەرەکییەکانیش ناتوانن بە تەواوی لێی دەرباز بن. ئەم تێڕوانینە بۆ خوداوەندەکان ڕاستەوخۆ کاریگەریی لەسەر تێگەیشتن لە دروستبوونی گەردوون(Cosmogony) هەیە. لە زۆربەی گێڕانەوە ئەفسانەییەکاندا، دروستبوون کردەیەکی ئارام و پلان بۆ داڕێژراوی یەک ویستی باڵا نییە. بە پێچەوانەوە، گەردوون لە ئەنجامی ململانێیەکی توندوتیژ، شەڕێکی گەردوونی، یان کردەیەکی سێکسیی سەرەتاییەوە لەدایک دەبێت. لە داستانە بابلییەکەدا، (ئینۆما ئێلیش)، جیهان لە دوای شەڕێکی خوێناویی نێوان نەوە نوێی خوداوەندەکان بە سەرکردایەتیی ماردوک و دایکە دێوی سەرەتایی، تیامات، دروست دەبێت. ماردوک دوای سەرکەوتن، جەستەی تیامات دەکات بە دوو بەشەوە و ئاسمان و زەوی لێ پێکدەهێنێت. لە ئەفسانەی یۆنانیدا، گەردوون لە دۆخێکی سەرەتایی کەیئۆس(Chaos)ـەوە دەست پێدەکات و نەوە جیاوازەکانی خوداوەندەکان (وەک تایتانەکان و ئۆڵۆمپییەکان) لە ڕێگەی شەڕ و کودەتاوە دەسەڵات لە یەکتری وەردەگرن. لە ئەفسانەی سکەندەنافیدا، جیهان لە جەستەی زەبەلاحی یمیر دروست دەبێت کە لەلایەن خوداوەند ئۆدین و براکانییەوە دەکوژرێت و پارچە پارچە دەکرێت. لێرەدا، دروستبوون کردەیەکی خوڵقاندن لە هیچەوە(Creatio ex nihilo) نییە، بەڵکو ڕێکخستنەوەی ماددەیەکی سەرەتایی و ئاژاوەگێڕە لە ڕێگەی توندوتیژییەوە. ئەمەش وا دەکات کە خودی پێکهاتەی گەردوون وەک میراتگری ئاژاوە و ململانێیەک سەیر بکرێت. لە چوارچێوەی ئەم گەردوونە پڕ لە ململانێیەدا، پێگەی مرۆڤ (Anthropology) زۆرجار لاوەکی و پەراوێزخراوە. مرۆڤ لە زۆرێک لەم ئەفسانانەدا وەک بوونەوەرێکی خزمەتکار یان بەرهەمێکی لاوەکیی کردەی دروستبوون دەردەکەوێت. لە ئەفسانەی میزۆپۆتامیادا، مرۆڤ لە قوڕ و خوێنی خوداوەندێکی کوژراو دروست دەکرێت بە مەبەستی ئەنجامدانی کارە قورسەکان و خزمەتکردنی خوداوەندەکان، تا ئەوان بحەسێنەوە. مرۆڤەکان بوونەوەری سەربەخۆ و خاوەن کەرامەت نین، بەڵکو بوونەتە کایەی دەستی خوداوەندەکان و زۆرجار دەبنە قوربانیی ململانێ و ئارەزووەکانی ئەوان.

ناوی چەناڵەکەم لە ART گۆڕی بۆ سومپۆسیۆن سومپۆسیۆن وشەیەکی یۆنانی کۆنە و بە واتای پێکەوە خواردنەوە دێت. لە بنەڕەتدا ئاماژەیە بۆ کۆبوونەوەی فەیلەسووف و هونەرمەندان، وەک ئەوەی پلاتۆ باسی دەکات، کە تێیدا لەگەڵ نانخواردن، گفتوگۆیەکی فیکرییان لەسەر بابەتێکی دیاریکراو کردووە.

کۆمەڵگایەک کە ئەم ڕاستییە قبوڵ بکات، هێزی خۆی لە تەختکردندا بەفیڕۆ نادات، بەڵکو ئاڕاستەی پەروەردەکردن و گەشەپێدانی دەکات، بەرەو پاراستنی ئەوەی دەگمەنە، و بەرەو خوڵقاندنی ئەوەی هێشتا باڵاترە. لێرەدایە کە ئەگەری کلتوور، یادەوەری، و چارەنووس بوونی هەیە، چونکە شارستانیەتێک کە پایە لەناوبەرێت، خۆی لەناودەبات، لە کاتێکدا ئەوەی ڕێز لە نایەکسانی بگرێت، داهاتووی گەورەیی بۆ خۆی مسۆگەر دەکات.

ڕقم لە یەکسانییە. ئەوە درۆی پێغەمبەرانە. هیچ گەلێک یەکسان نییە بە گەلێکی تر. هیچ مرۆڤێک یەکسان نییە بە مرۆڤێکی تر. من عاشقی کەسە ناوازەکانم، ڕێک لەبەرئەوەی کە ئەوان دەگمەنن. — بارۆن ڕۆمان ڤۆن ئونگێرن-شتێرنبێرگ یەکسانی ئەو بنەمایەیە کە هەموو بەهایەکی پێ لەناودەبرێت. لە هەر شوێنێک کە وەک چاکەیەکی گەردوونی پێشکەش بکرێت، بە تەختکردنی ئەو جیاوازییانە کاردەکات کە مانایان پێ بەدی دێت. شتێک بەهای هەیە کاتێک دەگمەنە، کاتێک جیایە، کاتێک ناتوانرێت بەبێ زیان جێگەی بگیرێتەوە. هەرکە هەموو شتێک وەک یەکسان سەیرکرا، ڕێگە نادرێت هیچ شتێک باڵاتر بێت، و ئەوەی ناتوانێت باڵاتر بێت، ناتوانێت ببێتە جێی سەرسامی یان دڵسۆزیی بۆ دروست بکات. ڕۆژئاوای مۆدێرن یەکسانیی بەرزکردۆتەوە بۆ ئاستی فەرمانێکی باڵا، فەرمانێکی ڕەها بەگوێرەی مانای کانتی. ئەوەی وەک بانگەشەیەکی ئەخلاقی و ئایینی دەستی پێکرد، سەرەتا فەیلەسوفان بە چرپەوە باسیان کرد، دواتر کڵێسا پیرۆزی کرد، لە کۆتاییدا، خرایە ناو چوارچێوەی یاساوە و بە هێزی دەوڵەت پڕچەک کرا. شۆڕشی فەرەنسا بووە لووتکەی ئەم پرۆسەیە، کاتێک بە ئاشکرا یەکسانیی کردە کۆڵەکەی سەرەکیی سیستمی نوێ. هەرکە لە یاسادا جێگیر بوو، بنەماکە بەرەو دەرەوە فراوان بوو، خۆی خزاندە ناو قوتابخانە، بازاڕ، خێزان، و تەنانەت تایبەتترین بڕیارەکانی ویژدانیشەوە. لەو پێداگرییەی کە دەبێت هەمووان لەبەردەم یاسادا یەکسان بن، ئەو باوەڕە دروست بوو کە دەبێت هەمووان لە بەهرە، لە کەسایەتی، لە شکۆ، و لە بەهاشدا یەکسان بن. ئەنجامەکەشی لەناوچوونی هێواشی کلتوورە، چونکە کلتوور بە پلەبەندی دەژی، و پلەبەندی نامێنێت هەرکە خودی پایە وەک نادادپەروەرییەک سەیر کرا. نیچە زووتر و بە توندییەکی زیاتر لە هەموو کەس ئەم پێشهاتەی بینی. لە (دەرەوەی چاکە و خراپە)ـدا جەختی لەوە کردەوە کە ژیان لەسەر پلەبەندی ڕاوەستاوە، کە پایە یاسای بوونە، و بەبێ ئەم ڕێکخستنە خودی ئەگەری گەورەیی نامێنێت. لە (دەربارەی ڕەچەڵەکناسیی ئەخلاق)ـدا ئەم تێڕوانینانە زیاتر برانە پێشەوە و توندترین دەربڕینیان پێدرا، کاتێک نیشانیدا کە چۆن مێگەل لە ڕێگەی هەڵگەڕانەوەی بەهاکانەوە سەردەکەوێت، لاوازیی دەکاتە فەزیلەت و هێز وەک شەڕێک سەرکۆنە دەکات. یەکسانی، لەم گێڕانەوەیەدا، لە دادپەروەرییەوە سەرچاوەی نەگرت، بەڵکو لە ڕق و کینەوە؛ چەکێک بوو لەلایەن ئەوانەی خوارەوە دروستکرا بۆ ئەوەی ئەوانەی سەرەوە لە تایبەتمەندییەکانیان دابماڵن و مرۆڤی بەڕەچەڵەک بکێشنە خوارەوە بۆ ناو ئاستانەی خەڵکی ئاسایی. هەرکە ئەم بنەمایە لە سیستمی ئەخلاقیدا چێنرا، ژیانی ڕۆحیی کۆمەڵگا لە قاڵب دەداتەوە. سەرسامی دەگۆڕێت بۆ گومان، چونکە سەرسامبوون داننانە بە نایەکسانیدا. ڕێزگرتن دەکاتە مایەی شەرم، چونکە ڕێزگرتن گریمانەی بوونی شتێکی باڵاتر دەکات. سوپاسگوزاری دەکاتە مەحاڵ، چونکە سوپاسگوزاری داننانە بە پشتبەستن. بەم شێوەیە یەکسانی، ڕۆح لەو توانایانە بەتاڵ دەکاتەوە کە مرۆڤ پێشتر گەورەیی پێ دەناسییەوە، تا ئەو کاتەی توانای بەرزڕاگرتن، ڕێزلێنان، و پیرۆزڕاگرتن دەکوژێتەوە. ئەنجامەکە جیهانێکی بێ جددییەتە. ئەگەر هەموو ژیانێک وەک هاوبەها سەیر بکرێت، ئەوا هەریەکەیان دەبنە جێگۆڕکێپێکراو، و ئەوەی جێگۆڕکێی پێبکرێت، کێشی نامێنێت. کردارەکان گرنگیی خۆیان لەدەست دەدەن، ڕەچەڵەک چیتر ڕێزی نامێنێت، و ناسنامەی گەلێک پووچەڵ دەبێتەوە. کۆمەڵگایەکی وا بێ لەنگەر سەرگەردان دەبێت، چونکە هیچ هۆکارێک نامێنێتەوە بۆ ئەوەی کردارێک لەوی تر بەرزتر بنرخێنرێت یان ژیانێک لەوی تر شایستەتر دابنرێت. خودی بوون دەبێتە شتێکی بێبایەخ، کورت دەبێتەوە بۆ دووبارەبوونەوەیەکی بێ جیاوازی. مێژووی ئەو ڕژێمانەی کە هەوڵی سەپاندنی یەکسانییان داوە، ئەم ڕاستییە پشتڕاست دەکەنەوە. لەو شوێنانەی کە مرۆڤەکان وەک یەکەی هاوشێوە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، لەوانەیە بێ دوودڵی بکرێنە قوربانی، چونکە مردنیان هیچ واتایەکی نییە. مرۆڤەکان دەبنە شتێکی زیادە و فڕێدراو، لەناوبردنیان دەبێتە کردارێکی ئیداری، و ژیانیان هێندەی کاریان هەرزان دەبێت. لەم سیستمانەدا تاک دەسڕدرێتەوە، نەک سەرەڕای یەکسانی، بەڵکو بەهۆی یەکسانییەوە، چونکە کورتکردنەوەی مرۆڤەکان بۆ یەکشێوەیی، خودی بناغەی بەها لەناودەبات. لەم هۆکارانەوە، دەبێت یەکسانی نەک وەک ئایدیالێکی بەرز، بەڵکو وەک بنەمایەکی پووکانەوە سەیر بکرێت. بناغەکانی مانا دەتوێنێتەوە و نکۆڵی لەو پێکهاتەیە دەکات کە ژیانی لەسەر ڕاوەستاوە. داننان بە نایەکسانیدا، داننانە بەوەی کە ژیان دووبارەبوونەوە نییە بەڵکو پلەبەندییە، یەکشێوەیی نییە بەڵکو جیاوازییە. لە کوێدا نایەکسانی پارێزرا، بەهاش بەردەوام دەبێت؛ لە کوێدا بەها بەردەوام بوو، ژیان دەتوانێت بۆ ئاستی گەورەیی بەرزبێتەوە و دڵسۆزی لەوانە بەدەستبهێنێت کە لەناویدا دەژین. جیهانێکی وا بە ڕێزگرتن و تێکۆشان ڕێکخراوە، کە تێیدا نایابی وەک باڵاترین یاسای بوون ددانپێدانراوە.

وەک زۆرێک لە هونەرمەندە گەورەکانی سەردەمی خۆی، دەیزانی کە دڵی هونەری ئەوروپا لە پاریس لێدەدات. بۆیە گەشتی کرد بۆ فەرەنسا و لە قوتابخانەی بەناوبانگی ئیکۆل دی بوزار(École des Beaux-Arts) بوو بە قوتابی ئەلێکساندەر کابانیل(Alexandre Cabanel)، یەکێک لە وەستا گەورەکانی هونەری ئەکادیمی فەرەنسی. دواتریش گەشتەکەی درێژەی کێشا بەرەو ئەکادیمیای میونشن لە ئەڵمانیا. ئەم گەشتە زانستییە بەناو پایتەختە هونەرییەکانی ئەوروپادا، بناغەیەکی پۆڵایینی بۆ تەکنیک و دیدی هونەری سۆلۆمۆن دانا. کاتێک گەڕایەوە بۆ بەریتانیا، سۆلۆمۆن بە خێرایی وەک یەکێک لە هیوا گەورەکانی هونەری وڵاتەکە ناسرا. پسپۆڕییەکی بێوێنەی لە کێشانی تابلۆی گەورە و پڕ لە فیگەری مێژوویی، فەفسانەیی و ئینجیلی هەبوو. تابلۆکانی وەک سامسۆن(Samson)، لاۆکۆن و کوڕەکانی(Laocoön and His Sons)، و بێگومان تابلۆ ناسراوەکەی، ئایاکس و کاساندرا(Ajax and Cassandra)، بوونە جێگەی سەرسامیی ڕەخنەگران و خەڵک. ئەم تابلۆیانە، کە بە تابلۆی سالۆن ناسرابوون، تێکەڵەیەکی بلیمەتانە بوون لە کاری تەکنیکی، درامای شانۆیی، و گێڕانەوەی چیرۆکی بەهێز کە بە تەواوی لەگەڵ سەلیقەی سەردەمی ڤیکتۆریاییدا دەگونجا. لەپاڵ تابلۆ گەورەکانیدا، سۆلۆمۆن پۆرترێتیستێکی(وێنەکێشی ڕووخسار) زۆر سەرکەوتوو بوو. توانی ڕووخساری دیارترین کەسایەتییەکانی سەردەمی خۆی بکێشێت، لە سەرۆک وەزیران و ژەنەراڵەکانەوە بگرە تا دەگاتە ئەندامانی بنەماڵەی شاهانە. ئەمەش نیشانەی ئەوە بوو کە بە تەواوی لەناو دڵی دامەزراوەی فەرمی و کۆمەڵایەتی بەریتانیادا جێگەی خۆی کردبۆوە. بەڵام ژیانی سۆلۆمۆن لە ساڵی ١٩١٤ـدا، لەگەڵ هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی یەکەم، ڕێڕەوێکی چاوەڕواننەکراوی وەرگرت.، کە تەمەنی لە پەنجاکاندا بوو، نەیدەتوانی وەک سەربازێکی ئاسایی خزمەت بکات، بەڵام بڕیاری دا بەهرە هونەرییەکەی بخاتە خزمەت وڵاتەکەیەوە. لە سەردەمێکدا کە فڕۆکەی سیخوڕی بۆ یەکەمجار لە مێژوودا دەیتوانی لە ئاسمانەوە سەیری بەرەکانی جەنگ بکات، شاردنەوەی پێگە سەربازییەکان بووبووە کێشەیەکی ژیانی. لێرەدا سۆلۆمۆن، بە سوودوەرگرتن لە تێگەیشتنە قووڵەکەی لە ڕەنگ، ڕووناکی، سێبەر و پێرسپێکتیڤ، بوو بە یەکێک لە پێشەنگەکانی پەرەپێدانی کامۆفلاژی سەربازیی مۆدێرن. لە فەرەنسا تیمی تایبەتی دامەزراند بۆ دروستکردنی تۆڕی کامۆفلاژ و تەنانەت داری چاودێری(observation post trees) داهێنەرانەی دروست کرد؛ کە بریتی بوون لە کۆپییەکی پۆڵایینی وردی دارە ڕاستەقینەکان، بەڵام لەناوەوە بۆش بوون تا سەربازێک بتوانێت خۆی تێدا حەشار بدات و چاودێری دوژمن بکات. بەم شێوەیە، هونەرمەندەی کە ڕۆژانێک چیرۆکە ئەفسانەییەکانی لەسەر کانڤاس زیندوو دەکردەوە، ئێستا بە فڵچە و ڕەنگەکانییەوە ژیانی سەربازەکانی لە بەرەکانی مەرگدا دەپاراست. دوای جەنگ، سۆلۆمۆن گەڕایەوە بۆ ژیانی هونەری خۆی و بەردەوام بوو لە کارکردن. لە ساڵی ١٩١٩ بوو بە سەرۆکی کۆمەڵەی شاهانەی هونەرمەندانی بەریتانی(Royal Society of British Artists). تا کۆچی دوایی لە ساڵی ١٩٢٧، وەک یەکێک لە ستوونەکانی هونەری کلاسیکی و ئەکادیمی بەریتانیا مایەوە، بەڵام بە میراتێکی دوولایەنەوە: میراتی هونەرمەندێکی شاکار و میراتی داهێنەرێکی سەربازی. ڕێبازیی هونەری: ڕێبازی هونەری سۆلۆمۆن جۆزێف سۆلۆمۆن نموونەی باڵای ڕێبازی ئەکادیمی کلاسیکی(Academic Classicism) سەردەمی ڤیکتۆریایی و ئێدواردییە. ئەم ڕێبازە، کە لەلایەن ئەکادیمیا هونەرییە فەرمییەکانی ئەوروپاوە پشتیوانی دەکرا، جەختی لەسەر چەند بنەمایەکی سەرەکی دەکردەوە. هونەرمەندانی ئەکادیمی باوەڕیان وابوو کە هونەر دەبێت خزمەت بە بابەتە بەرزەکان بکات. بۆیە زۆرجار ڕوویان دەکردە چیرۆکەکانی مێژوو، ئەفسانەی یۆنانی و ڕۆمانی، و پەیمانی کۆن. سۆلۆمۆن لەم بوارەدا وەستایەکی بێهاوتا بوو. ساتە هەرە دراماتیکی و پڕ لە گرژییەکانی ئەم چیرۆکانەی هەڵدەبژارد(وەک ساتى ڕفاندنى کاساندرا) و بە شێوەیەکی گەورە و پڕ لە هەیبەت وێنای دەکردن. بنەمای سەرەکیی ئەم ڕێبازە، لێهاتوویی تەکنیکی بوو. سۆلۆمۆن بە وردییەکی سەرسوڕهێنەرەوە ئاناتۆمی مرۆڤ، پێکهاتەی قوماش، و وردەکارییە تەلارسازییەکانی دەکێشا. جەستەکان لە تابلۆکانیدا خاوەن کێش و قەبارەی ڕاستەقینەن. ئەم پابەندبوونە بە واقیعییەتەوە، وا دەکات بینەر هەست بکات شایەتحاڵی ڕووداوێکی ڕاستەقینەیە، هەرچەندە بابەتەکە ئەفسانەیش بێت. تابلۆکانی سۆلۆمۆن وەک دیمەنێکی وەستاون لەسەر شانۆیەکی گەورە. بە شێوەیەکی بلیمەتانە تەکنیکی کیارۆسکۆرۆ(Chiaroscuro) - واتە دژیەکی بەهێزی نێوان ڕووناکی و سێبەر - بەکاردەهێنا. ڕووناکییەکی بەهێز و ئاراستەکراو، کارەکتەرە سەرەکییەکان لە پاشخانە تاریکەکە جیا دەکاتەوە، گرژیی دیمەنەکە زیاد دەکات، و هەستی بینەر ڕاستەوخۆ بۆ ناوەندی ڕووداوەکە ڕادەکێشێت.