خلیل الرحمن سعید

در تاریخ اسلام اندیشمندانی بسیاری پیرامون عقل، مراتب و کارکرد‌های آن سخن گفته اند. در این میان اسامی بزرگانی چون امام مفسر و متکلم، فخر رازی و امام غزالی و ابن رشد و دیگران بسی درشت‌تر از سایرین بوده است. یکی از اندیشمندانی که پیرامون عقل، مراتب و احتمال تعارض آن با وحی نوشته‌‌های طولانی و مفصلی دارد، امام ابن تیمیه رحمة‌الله‌علیه است. ابن تیمیه علاوه بر اینکه در آثار مختلف خود پیرامون عقل و عقل‌گرایان پرداخته و بر فلسفه و حتی اهل منطق با نوشتن کتابی چون "الرد علی المنطقیین" تاخته و نیز بر کلام اهل سنت خرده‌های را وارد نموده است، اما خود با نوشتن کتاب مستقل "درء تعارض العقل و النقل" به تبیین موقف خود پیرامون عقل می‌پردازد. هرچند کتاب وی مفصل و گران‌سنگ است و نیز دارای پستی و بلندی‌های زیاد خوانده می‌شود، اما عصاره و چکیده‌ی اندیشه امام ابن تیمیه رحمة‌الله‌علیه در این کتاب علاوه بر دفاع از عقلانیت، چنین است: ایمان جازم، شرط و قیدی را نمی‌پذیرد، یعنی اگر کسی سخن پیامبر را تنها در صورتی بپذیرد که بر خلاف عقل صریح نباشد؛ چنین انسانی مومن شمرده نمی‌شود. بلکه ایمان زمانی کامل می‌گردد که سخن پیامبر را ولو اگر با عقل در تعارض واقع شد، نیز پذیرفت و به آن معترف بود‌. (درء تعارض العقل و النقل، ص.۱۷۸) از دید ابن تیمیه هرگاه عقل و نقل در تعارض قرار گرفت، تقدیم شرع بر عقل لازم میاید، چنانچه خود می‌گوید: "اذا تعارض الشرع و العقل، وجب تقدیم الشرع. لأن العقل مصدق للشرع فی كل ما أخبربه؛ و الشرع لم یصدق العقل فی کل ما أخبربه. (همان، ص. ۱۳۸) ابن تیمیه بخوبی می‌داند که برای عقب‌راندن عقل از معرکه‌ی نزاع، باید به خود عقل توسل جست، زیرا محکوم کردن عقل جز به‌وسیله‌ی خود عقل، امکان پذیر نیست. به همین جهت وی تدبیری اندیشه و برای نخستین‌بار در تاریخ تراث اسلامی نظریه‌ی را مطرح کرده که در عین جذابیت، دارای اشکال جدی است. وی می‌گوید: "عقلی که متولی و متصدی درک حقایق است، پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وسلم را به عنوان تولیت در وصول به حقایق پذیرفت و سپس خود را از مقام تولیت عزل کرد، زیرا عقل آگاهی دارد که تصدیق و ایمان‌آوردن به آنچه از جانب خدا آورده، لازم است و اطاعت از دستورات او نیز واجب می‌باشد." اساساً اشکال که متوجه دیدگاه شیخ ابن تیمیه رحمة‌الله‌علیه می‌شود، نه در ادعای وی، که در تصور وی مبنی بر احتمال تعارض عقل و نقل است. یعنی شیخِ بزرگوار ما این احتمال را بعید نمی‌شمارد که ممکن عقل و نقل در جای متعارض شوند و به جان هم بی‌افتند. چنانچه مقام تعارض و تناقص را خلط می‌کند و تناقض عقل و وحی را ممتنع می‌شمارد اما از احتمال تعارض آنها سخن می‌گوید!! هرچند کتاب‌های امام ابن تیمیه رحمة‌الله‌علیه شایسته‌ی وقوف بسیار است و حقیقتاً درک مقامِ صحبت وی نیز آسان و سهل نیست. اما آنچه هویدا و واضح است اینکه چنین نظریه‌ی از اساس با کلام جمهور اهل سنت در باب مناسبت عقل و نقل مخالف است. زیرا مذاهب عقدی مسلمانان اعم از اشاعره و ماتریدیه به این باور هستند که هیچ گونه مخالفت میان عقل صحیح و وحی صریح تصور نمی‌شود و آنچه که ظاهراً در مخالفت قرار می‌گیرد، مراتب درک آدمی حسب مراتب عقل است. باور امام الحرمین و به تبع آن امام غزالی بر اینست که عقل و نقل هردو مظاهری از نعمات خداوند است، و کارکرد آنها هم‌چون کارکرد چشم و چراغ در شب تاریکِ ظلمانی ضروری و الزامی است. در همین راستا فقیه و متکلم متاخر اهل سنت، امام محمد عبده فرمودند: "اگر تعارضی میان عقل و نقل صورت گرفت، باید دانست که این تعارض حقیقی نبوده، بلکه صوری است. و حقیقتاً متصور نمی‌شود که میان عقل و نقل اختلافی واقع شود و ما به حکم عقلی که بر اساس آن نقل را پذیرفته‌ایم، خود عقل را فرو بگذاریم." (الاسلام و النصرانية، ص. ٩٩) خداوند از همه‌ی بزرگان اسلام راضی باشد و توفیق فهم سخنان آن را نصیب نماید. #خلیل‌الرحمن‌سعید

اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي، وَارْحَمْنِي، وَاهْدِنِي، وَعَافِنِي، وَارْزُقْنِي. پروردگارا..! مرا ببخش و به من رحم کن و مرا هدایت بده و مرا عافیت عطا فرما و به من رزق و روزی عنایت بفرما. #راهیان_سعادت

به یقین انسان طغیان می‌کند همین که خود را بی نیاز می پندارد #راهیان_سعادت

خداوند صدای زن مظلومی را شنید که از شوهر خویش نزد رسول‌الله‌ صلی‌الله‌علیه‌وسلم شکایت نمود و بلکه هنوز از مجلس پیامبر دور نشده بود که خداوند فرمود: "قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي إِلَى اللَّهِ وَاللَّهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا ۚ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ؛ به راستی خداوند سخن زنی را که درباره‌ی شوهرش با تو گفتگو می‌کرد و به الله شکایت می‌نمود، شنید؛ و الله، گفتگوی‌تان را می‌شنید. بی‌گمان الله، شنوای بیناست." (مجادله، آیت ۱) آه! شکایت یک خانم چقدر اهمیت دارد که خداوند آن‌را چنین قدر می‌کند و پیامبرش را در مورد آن مکلف می‌سازد و بلکه سوره‌ی را برای آن اختصاص می‌دهد و آن‌را در قرآنی که تا روز قیامت خوانده و حفظ می‌شود، جا می‌دهد؟! #خلیل‌الرحمن‌سعید

امام ابن قیم جوزی رحمة‌الله‌علیه می‌گوید: ۱۳۰ تن از یاران پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم اهل اجتهاد و فتوا بوده‌اند و از این میان ۲۲ تن آنها زنان بوده‌اند. چنانچه اسامی بزرگانی چون عائشه، امّ سلمه، حفصه، امّ حبیبة، صفیة، میمونه، جویریة، فاطمه‌، لیلی بنت قائف، اسماء بنت ابی بکر، ام شریک و دیگران رضی‌الله‌عنهن قابل توجه اند.

أفضلُ الإيمانِ الصّبرُ و السَّماحَةُ بهترین و کامل ترین[نشانه‌ی] ایمان، شکیبایی ورزیدن در سختی ها و بلایا و نیز سخاوت، عفو و گذشت می باشد. #راهیان_سعادت

خوشبختی و آرامش یعنی: توانایی سپاسگزاری و لذت بردن از آنچه که هستید و آنچه که دارید… #ادمین_صفحه

برخی از سلف معتقد بودند که تربیت دختران و اهتمام ورزیدن به تعلیم آنها، از جهاد در راه خداوند، بهتر و مهمتر است. زیرا آنان به نیکویی می‌دانستند که تربیت دختران، در حقیقت تربیت نسل مومن و صالح است که تضمینی برای آینده‌ی امت می‌گردد.

هرگاه بخواهیم انسان تربیت کنیم، پیش از آن باید مادرانی دین‌دار و عالم تربیت کرده باشیم و هیچ راهی برای رسیدن به این هدف وجود ندارد جز این که علم‌ و دین را به دختران بیاموزیم و آن‌ها را بر اساس تعالیم اسلامی تربیت کنیم؛ اما اگر رهایشان کردیم و نسبت به دین و دنیا جاهل بودند، غیر ممکن است بتوانند مردانی بزرگ تربیت کنند و البته که نباید چنین امیدی از ایشان داشته باشیم.

درست است که آموختن علم، حق مسلم هر انسان است؛ اما فراموش نکنیم که اسلام به مسئله‌ی تعلیم و آموزش از دید یک تکلیف می‌نگرد. یعنی بر اساس ارشادات دینی و نصوص محکم قرآنی و احادیث نبوی، آموختن علم نه تنها که حق مسلم هر انسان است، بلکه بر عهده‌ی هر مسلمانی اعم از زن و مرد فرض گردانیده‌ شده است. #والله‌اعلم

تربیت دختران و رسیدگی به آنان پاداش بیشتری از تربیت پسران دارد، برای همین خداوند برای بهترین پیامبرانش فرزند دختر بر می‌گزید. #ادمین‌صفحه

إنّا لله وإنّا إليهِ رَاجعُون

و بر طعن و یاوه‌گویی کافران و مکذّبان صبور و شکیبا باش. #راهیان_سعادت

إنّا لله وإنّا إليهِ رَاجعُون

و بگو: پروردگارا، چنانکه پدر و مادر، مرا از کودکی (به مهربانی) بپروردند تو در حق آنها رحمت و مهربانی فرما. #راهیان_سعادت

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ ۗ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ و البته شما را به پاره‌ای از سختی‌ها چون ترس و گرسنگی و نقصان اموال و نفوس و آفات زراعت بیازماییم، و صابران را بشارت و مژده بده. #ادمین_صفحه

هیچ کدام از شما مومن [کامل] نمی شود تا آن گاه که آن چه برای خود می پسندد، برای برادر [مسلمان و هم نوع] خویش نیز بپسندد. #راهیان_سعادت

خدا رحمت کند امام سفیان بن عیینه رحمة‌الله‌علیه را که فرمودند: "یقیناً رسول‌خدا‌صلی‌الله‌علیه‌وسلم همان میزان بزرگی است که تمام افعال و اقوال بر اساس سنت وی وزن می‌شود، اگر موافق سنت وی بود، حق و در صورت مخالفت، باطل و نادرست است." #صلی‌الله‌علیه‌وسلم