◉خُمـاریـسـمـ◉

پ.ن‌: امیر نظام‌الدین کبودجامه استرآبادی، از بزرگان و نزدیکان سلطان تکش‌خان بود که به سخن‌دانی، شجاعت و دلاوری شهرت داشت و در فتوحات بسیاری نقش داشت. حسادت برخی از ندیمان سلطان باعث شد با سعایت و بدگویی، شاه را علیه او تحریک کنند و فرمان قتلش صادر شود. امیر از ماجرا باخبر شد و با بخشش مال به مأموران، آنان را راضی کرد که او را زنده نزد سلطان ببرند. سپس در جشن شاهانه، با جسارت به حضور سلطان رسید و این رباعی‌ را در عذرخواهی و اظهار وفاداری خواند. سخنانش مورد لطف سلطان قرار گرفت و از مرگ نجات یافت.

پ.ن.۱: نام اصلی‌اش سعدالدین و از حکمای معاصر شیخ سعدی شیرازی و متولد فوادج از توابع بیرجند بود. روزی در حمامی در شیراز، شیخ سعدی را دید. شیخ از او پرسید: در خراسان کسی سعدی را نمی‌شناسد؟ حکیم جواب داد: کلام سعدی در خراسان در افواه عموم جاری‌ست. پس از اندکی مباحثه درباره شعر، سعدی، نزاری را به خانه خویش برد و تا چند روز پذیرایی شایانی از وی کرد. اتفاقا سالی شیخ از قهستان گذر می‌کرد و چندی میهمان حکیم شد. نزاری که سال‌ها در دربار امرای کرت خدمت می‌کرد، به تیر حسد معاندین گرفتار آمد، برکنار و اموالش مصادره شد. وی سال‌های پایان عمر خود را با گوشه‌گیری گذراند و به کار کشاورزی پرداخت.

پ.ن.۲: ختن، جایی در چین فعلی و ترکستان شرقی قدیم است و در گذشته یکی از شهرهای مهم راه ابریشم بود. در ادبیات فارسی از ختن بیشتر برای مُشک و خوبرویان ختنی یاد کرده‌اند.

پ.ن.۱: عالیجناب کردن آینه، کنایه از شان و مرتبه بخشیدن به آینه است، آینه را محترم و ارجمند کردن است.

پ.ن.۲: گزک، به هر چیزِ ترش‌مزه یا خوردنیِ همراه شراب (مانند کباب، پسته، سیب، انار) گفته می‌شده‌. تناسب آن با دل عاشق را کباب کردن هم، قابل توجه است‌‌

پ.ن: نامش نورالدین محمد شریف معروف به ملانورا بود از اهالی کاشان. پیشه‌اش بزّازی بود، بعدها پیشه‌ٔ اجدادی خود را ترک کرده به زیست شاعری درآمد و به اصفهان رخت کشید و در دربار سلطان حسین صفوی، عز و اعتبار یافت و مخاطب به خطاب ملک‌الشّعرای آن دربار گشت.

پ.ن.۱: بر اساس روایت «ابن حَجّة حَمَوی» در کتاب «ثمرات الأوراق» و نیز ابوالفرج اصفهانی در کتاب مشهور «الأغانی»: تاجری از عراق به مدینه آمد که بارش روسری‌های عراقی بود. او همهٔ روسری‌ها، به‌جز روسری‌های سیاه، را فروخته بود. پس نزد دارمی، که شاعری صاحب‌نام بود، رفت و از این بابت شکایت کرد و از او خواست کاری کند تا بتواند روسری‌های سیاه باقی‌مانده را نیز بفروشد. دارمی، که مردی عابد و زاهد بود، این ابیات را سرود و از مردی خوش‌صدا خواست تا شعر را با صدای بلند در شهر بخواند. خبر در شهر پیچید که دارمی زهد و عبادت را رها کرده و عاشق زنی شده که روسری سیاه بر سر دارد. همین خبر باعث شد تمام زنان شهر برای خرید روسری‌های سیاه هجوم بیاورند و تاجر نیز همهٔ روسری‌هایش را بفروشد!

پ.ن.۲: در دوران معاصر، ابیاتی به این شعر افزوده شده و خوانندگان بسیاری آن را با اندکی تصرف اجرا کرده‌اند که از معروف‌ترین آن‌ها می‌توان به ناظم الغزالی، صباح فخری، یاس خضر و کاظم الساهر اشاره کرد. این اثر بارها و بارها توسط خوانندگان مشهور و گمنام، حرفه‌ای و خیابانی خوانده شده و جزیی از تاریخ فرهنگی و موسیقیایی عرب قرار گرفته است.

شعر: #ربيعة_بن_عامر (مسكين دارمي)

خواننده: #حازم_ایهاب

پ.ن.۱: عالم و صوفی و شاعر بود و مدتی قاضیِ منصوبِ عبدالعزیزخان بود، اما بعدها از این مقام کناره گرفت. در سفر حج، به بغداد رفت و برای دیدار سلمان ساوجی، شاعر مشهور آن زمان، مشتاق بود. روزی او را کنار دجله دید و پس از معرفی خود به‌عنوان شاعری غریب، سلمان برای آزمودنش گفت: «دجله را امسال رفتاری عجب مستانه است»؛ ناصر نیز بی‌درنگ پاسخ داد: «پای در زنجیر و کف بر لب، مگر دیوانه است». این پاسخ بداهه، سلمان را بسیار تحت تأثیر قرار داد و او ناصر را نزد سلطان اویس، ممدوح خود، ستایش کرد؛ سلطان نیز ناصر را به حضور طلبید و مورد لطف و حمایت خود قرار داد.

پ.ن.۲: «زبان در ته زبان داشتن» کنایه است از حرفِ صریح نزدن، دوپهلو سخن گفتن و وعده‌ای دادن که معلوم نیست واقعاً قصد انجامش را داشته باشی. و نیز تصویری ظریف از غنچه می‌سازد؛ چنان‌که برگ‌های غنچه مانند زبان‌هایی درهم‌رفته و یکی پشت دیگری پنهان‌اند. شاعر با این تصویر می‌گوید همان‌گونه که زبان‌های غنچه آشکار نیستند، سخن و وعدهٔ معشوق نیز روشن و قابل اعتماد نیست