منابع تاریخ ساسانیان

مسیحیان از بزرگ‌ترین اقلیت‌های دینی در دورۀ ساسانی بودند. ازآنجاکه حکومت ساسانی بر کیش زردشتی استوار بود، مناسبات دربار ساسانی با مسیحیان، از جمله مباحث درخور توجه در دوران مورد نظر به شمار می‌رود که در مطالعات تاریخی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. در پژوهش حاضر، ضمن مروری مختصر بر چگونگی ورود مسیحیت به ایران در دورۀ اشکانی و گسترش آن در عصر ساسانی، سیاست ساسانیان در مناسبات با مسیحیان ایران بررسی می‌شود. بخش دیگری از این پژوهش به رسمیت یافتن مسیحیت در امپراتوری روم، استقلال کلیسای ایران از ساختار کلیسای روم، چگونگی اختلافات داخلی مسیحیان تا پایان دورۀ ساسانی و تأثیر این رخدادها بر مناسبات دربار ساسانی با مسیحیان ایران، اختصاص دارد. در تدوین این نوشتار، علاوه‌بر مطالعۀ گزارش‌های وقایع‌نگاران سریانی و مسیحی قرون اولیۀ میلادی، چگونگی توصیف مناسبات دربار ساسانی با مسیحیان در آثار مورخان و نویسندگان مسلمان، مورد توجه قرار گرفته‌است.

این کتاب ترجمۀ فارسی چند مقالۀ مستقل از «تورج دریایی» است که وجه مشترک آن‌ها معرفی تاریخ ساسانی در میان سرفصل‌های پژوهش‌های اواخر عهد باستان است. همچنین در بخش دیگر کتاب جایگاه تاریخ ساسانیان در مطالعات ایران‌شناسی، تبیین و توضیحاتی دربارۀ تاریخ سیاسی و شاهنشاهی ساسانی و نیز نحوۀ مطالعۀ تاریخ‌نگاری حکومتی، ارائه شده است.

در برخی از روایات به‌نقل از ائمۀ معصومین (علیهم السلام) آمده است که شهربانو مادر امام سجاد (ع)، دختر یزدگرد سوم - آخرین شاهنشاه ساسانی - بوده است. چنین روایاتی موجب شده تا باور شاهزادگی و ایرانی‌تبار بودن امام سجاد (ع) در میان امامیه [شیعیان دوازده‌امامی / اثناعشری] مطرح شود. مسئلۀ اصلی پژوهش این است که آیا گزارش‌های تاریخی موجود، محتوای روایات مربوط به شاهزاده بودن مادر امام سجاد (ع) را تأیید می‌کند؟ در این مقاله یک روایت از صفار قمی و دو روایت از شیخ صدوق دربارۀ شاهزاده بودن مادر امام سجاد (ع) از نظر سند و محتوا مورد نقد و بررسی قرار گرفته است. سپس با سنجش این سه روایت با گزارش‌های تاریخی نشان داده شده که این روایات از اعتبار چندانی برخوردار نیستند. همچنین در این بررسی نشان داده شده است که محتوای این روایات تأثیری در گسترش تشیع در ایران نداشته است.

منصور صفت‌گل در یک سخنرانی (بشنوید) و مقصودعلی صادقی گندمانی در دو مصاحبه (بنگرید)، هریک مدعی شده‌اند که شاه اسماعیل اول صفوی هدف غایی فتوحات خود را صریحاً احیای قلمرو تاریخی «ایران» اعلام کرده بود. دراین‌باره حتی جملاتی مشابه با مضمون «هدف من ایران است» را به او نسبت داده‌اند و مشابه ادعای آن‌ها، توسط زینب عیوضی در یک مقاله تکرار شده است. منبع ادعای مزبور نیز منابع معاصر اولین شاه صفوی و خاصه کتاب فتوحات شاهی معرفی شده است. ردیۀ حاضر با بررسی دقیق منابع مربوطه و خاصه روایت امینی هروی، نشان می‌دهد که ادعای مطرح‌شده صرفاً یک تحریف شفاهی و فاقد وجاهت اسنادی و تاریخی است. بسامد نام ایران در منبع مذکور بسیار اندک است و فقط منحصر به دو اشارۀ ضمنی در خلال متن کتاب بوده است. قبلاً حتی برخلاف ادعای مذکور، علی انوشهر با تعبیری معقول و قابل تأمل، مفهوم کلمۀ ایران در گزارش فتوحات شاهی را معادل خراسان دانسته است و شواهدی نیز مؤید همین معنا می‌باشد. این مقاله با نقد مستند و رد مستدل بر ادعای صفت‌گل و صادقی و عیوضی، ضمن بازخوانی دقیق و منسجم منبع و مطلب مربوطه، به بیان بطلان ادعای آنان می‌پردازد. این بررسی نشان می‌دهد که نه‌فقط اشارات معدود مورخ متقدم صفوی به کلمۀ ایران دال بر مفهومی دقیق و مؤکد نیست، بلکه هیچ‌گونه تعریفی ولو کلی از ایران در معنای قلمرو ارضی صفویان یا ایدۀ سیاسی و دغدغۀ ذهنی شاه اسماعیل در متن روایت مشهود نیست. در این کتاب، شرح فتوحات صفویان اصلاً بر محوریت ایران مطرح نمی‌شود و مفهوم ارضی و تاریخی آن توسط راوی بیان و تعقیب نشده است. مؤلف در شرح وقایع و حوادث حیات سیاسی شاه اسماعیل اول، فتح مناطق مختلف و خاصه تسخیر سرزمین خراسان را هیچ‌گاه در چهارچوب «ایران» یاد نکرده است. طبق روایت امینی هروی و تأکیدات صریح و متعدد او، شاه اسماعیل صفوی نه به تسخیر ایران‌زمین، بلکه روشن و آشکارا به کشورگیری و جهان‌گشایی برای گسترش هرچه بیشتر قلمرو قدرت خویش می‌اندیشد.

متن سریانی موسوم به رویدادنامۀ خوزستان یکی از مهم‌ترین منابع تاریخی برای سال‌های پایانی حکومت ساسانی و برآمدن عرب‌های مسلمان به شمار می‌آید. این متن چه از لحاظ تاریخ نگارش و چه از حیث اهمیت اخبار تاریخی، جایگاهی ویژه در میان منابع مکتوب سریانی برای دوران ساسانی دارد. منابع مکتوب سریانی برای سال‌های پایانی حکومت ساسانیان به دو دستۀ منابع سریانی شرقی و سریانی غربی تقسیم می‌شوند. سنت نگارشی شرقی متعلق به کلیسای شرقی نسطوری و سنت نگارشی سریانی غربی متعلق به کلیسای ارتدکس سریانی یا همان کلیسای یعقوبی بوده است. هر دو سنت نگارشی شامل منابعی مهم برای بازسازی تاریخ دوران ساسانی در گونه‌های مختلف ادبی هستند. در این میان مهم‌ترین این گونه‌ها، رویدادنامه‌ها و تواریخ کلیسایی و دنیوی هستند. متن موسوم به رویدادنامه خوزستان متعلق به سنت تاریخ‌نگاری سریانی شرقی است.