باۆکــی ئیلێاس

ئەحمەد شەرع بۆتە پارێزەرـی جولەکەو درۆزی موشریک و عەلەویی ڕافیزەـی سوریـا. خۆتان دەیبینن بووکەڵەیەکە بەدەست ئیسڕائیـل و تورکیـا ، کەسێکی جەبانی زمان درێژ. لەماوەـی یەك هەفتە دووجار خیانەتی لە سوننەـی سوەیدا کرد. عەشائیرە سوننەکان شەڕیان کرد لەگەڵ دروزە کافرە موشریکەکـان خێرا هێزـی نارد بەحیساب کۆنتڕۆڵی بکات دواتر ئیسرائیل بەشەق فڕێی دایە دەرەوە هەزار کەسی لە جوندیەـکانی خۆـی بەکووشتن دا و بێ ئەوەـی بەدەویەکان بپارـێزـێ ڕایکرد . دواتر دروزە کافرو موشریکەکان دەستیان بەقەتل و عامی بەدەویە سوننەـکان کرد ژن و منداڵیان سەربڕـی و سوتاندیان و هەزاران کەس لەناو ماڵ و حـاڵی خۆـیان هەڵاتن و ئاوارە بوون و دوو هەزار کەسیـان لە بەدەویان بەدیل گرت . تەنها لەماوەـی یەك ڕۆژ. دواتر بەپەلە نەفیرـی عامی عەشایرەکانی هەموو سوریا لێیدا پەنجا تـا حەفتا هەزار چەکدارـی سوننی کوبونەوە هێرشیان کرد و دەیان دروزیان تۆپاند و کوشت تا گەیشتنە ناوەڕاستی شارـی سوەیدا تەنانەت لەعێراق و لوبنان و ئەردەن و سعودیە هۆزەکان بەڕێکەوتن بۆ نەفیرەکە. کەچی ئیسڕائیل خێرا بە شەرعی گوت دەبێ کۆنتڕۆڵیان بکەـی و دەریان کەـی لەماوەی ٤٨ کاتژمێر . تەنها ئەمڕۆ ڕێگای دابان هەموو سوەیدایان پاکدەکردەوە لەدروزەکـان ، بەڵام خێرا بۆ پاراستنی دروزە موشریکەکان ڕێککەوتنی کرد لەگەڵ ئیسڕائیل تا چەڬ بەعەشایرەکان دابنێ . وەکو جاران بەقات و ڕیباتەوە و زمانێکی درێژـی ملهوڕانە قسەـی گەورە و باق بریقەوە ووتارێکی شکاند و ڕێگای لێگرتن و چەکی کردن بەڵام درۆزە کافرەکـان چەكیان دانەنان . لەولاوەش دەڵێن : ئەوە سیاسەتی خۆیەتی و لێزانە و زیرەکە ؟ ناڵێن : بووکەڵەیەکی بێنرخی ژێر دەستی خۆیانە ئەوە پووختەـی هەموو ڕووداوەکانی ئەو هەفتەـی سوریا بوو .

. علي الطنطاوي (١٩٠٩-١٩٩٩ز) دەگێڕێتەوە: جارێکیان وەکیلی ناوەندی کچان هات بۆ قوتابخانە بە سفوری( بێ نیقاب)، هەموو دیمەشق دووکانەکانیان داخست وه دەرچوون بۆ خۆ پیشاندان! هەتا حکومەتیان تۆقاند، جا حکومەت فەرمانی پێ کرد بە پۆشینی حیجاب و نیقاب وه سزای دا ! لەکاتێکدا تەنها دەم و چاوی بە دەرەوە بوو!

📚«ذكريات للطنطاوي (۲۹۱/٥) ط:دار المنارة»

[أَصْلُ النِّفَاقِ الَّذِي بُنِيَ عَلَيْهِ النِّفَاقُ الْكَذِبُ] 127_ حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ حَيَّانَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ مَخْلَدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا زُنَيْجٌ، حَدَّثَنَا حَكَّامُ بْنُ سَلْمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى التَّيْمِيُّ، عَنْ خَلَفٍ، قَالَ: قَالَ الْحَسَنُ: « النِّفَاقُ نِفَاقَانِ: نِفَاقُ تَكْذِيبٍ لِمُحَمَّدٍ عَلَيْهِ السَّلامُ، فَذَلِكَ كُفْرٌ، وَنِفَاقُ خَطَايَا وَذُنُوبٍ، فَذَاكَ يُرْجَى لِصَاحِبِهِ» حسن البصري رحمە️ الــلّٰــه ئەڵێت: نیفاق دوو نیفاقە: نیفاقێک بەدرۆخستنەوەی پێغەمبەر محمدﷺ ـە، کە ئەوە کوفرە، ونیفاقێکیش نیفاقی گوناح و تاوانەکانە، ئەوەیان ئومێد هەیە بۆ خاوەنەکەی. 129_ حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ حَيَّانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَيْزَارِ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ «أَصْلُ النِّفَاقِ الَّذِي بُنِيَ عَلَيْهِ النِّفَاقُ الْكَذِبُ» حسن البصري رحمە️ الــلّٰــه ئەڵێت: ئەسڵی نیفاق کە لەسەری بونیاد نراوە نیفاقی درۆیە . 130_ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مَسْعُودٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَوْفٍ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ «أَصْلُ النِّفَاقِ الَّذِي بُنِيَ عَلَيْهِ الْكَذِبُ» حسن البصري رحمە️ الــلّٰــه ئەڵێت: ئەصڵی نیفاق کە لەسەری بنیاد نراوە بریتیە لە درۆ. 131_ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ عِصَامٍ، حَدَّثَنَا رُسْتَةُ، سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ يَوْمًا «مَا خِصْلَةٌ فِي الْمُؤْمِنِ بَعْدَ الْكُفْرِ بِاللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَشَدُّ مِنَ الْكَذِبِ، وَهُوَ أَصْلُ النِّفَاقِ الَّذِي بُنِيَ عَلَيْهِ» . رستة ئەیگڕێتەوە ئەڵێ ڕۆژێك گوێم لە عبدالرحمن بن مهدي بوو رحمە️ الــلّٰــه دەیگوت: هیچ سیفەتێک نیە لە ئیماندار دوای کوفر بە️ الــلّٰــه عز وجل تووندتر بێت لە درۆ، ئەوە ئەصڵی نیفاقە کە لەسەری بنیاد نراوە. 132_ حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ حَيَّانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَبَّاسِ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ «لا أَدْرِي مَا نَقُولُ إِذَا كَانَ كَذَّابًا فَهُوَ مُنَافِقٌ» شعبي رحمە️ الــلّٰــه ئەڵێت: نازانم چی بڵێم ئەگەر درۆزن بێت ئەوە مونافیقە [دووڕووە].

📚«صفة النفاق ونعت المنافقين لأبي نعيم الأصبهاني»

ابن عباس دەڵێت: گوێم له پێغەمبەری الــلّٰــه ﷺ بوو دەیفەرموو: جبریل علیە السلام هاتە لام، فەرمووی: ئەی محمد️ بێگومان الــلّٰــه نەفرەتی کردووە لە مەی، هەروەها لەوەش کە دەیگوشێت، ئەوەیشی کە داوای گوشینی دەکات و ئەوه‌یش کە دەخواتەوە، ئەوەیشی کە هەڵیدەگرێت، ئەوەیشی دەیگوازێتەوە، ئەوەش بۆی دەگوازرێتەوە، ئەوەش کە دەیفرۆشێت، ئەوەیش که دەیگێڕێت و دەیدات بە خەڵك، ئەوەش کە بۆی تێدەکرێت داوای دەکات.

📚{المستدرك علی الصحيحين للحاكم (330)}

أبي دجاجة دەڵێت: پرسیار کرا لە ذو النون المصري لە بــارەی تــەوبــە ؟ ووتــــی: تەوبەی کەسانی ئاسایی لە تــاوان ـە، وە تەوبەی کەسە تایبەتەکان لە بــێ ئاگایی ـە .

📚[تاريخ دمشق لابن عساكر ٤٣١/١٧]

تەحقیق ( لێکۆڵینەوە ) زۆر گرنگە پێویستە خوێنەر پێش کڕین و بڕیاردانی لە کتێب دەبێ سەیرـی بکات چ کەسێ لێکۆڵینەوەـی بۆ کردووە . ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ ( پەنجا ساڵ ) پێش ئێستا باوترین و دیارترین لێکۆڵەر ( ئەلبانی) بوو ، هۆکارەکەش ئەوەبوو زۆر زۆر گەورەکرابوو ، سەیری مەکتبەی کۆنەکان بکەن دەبینن هەمووـی تەحقیقاتی ئەوە ، خەڵك کتێبی نەدەکڕـی گەر هی ئەو نەبوایە ، ئێستاش تاڕادەیەك باوە . بەڵام چەندین ساڵە لەهەموو جیهان نووسەرانی مەنهەجی سەلەف وئەوانەی لەفەرموودە لەسەر مەنهەجی سەلەفن تەنها خەریکی نیشاندانی بچووکی ئەون پێیان دەکرـێ بە کتیب هەڵەو لێدان و مخالەفاتی بۆ خەڵك نیشان بدەن . ئەو بەزیندووکەرەوەی سوننەت ناوـی دەرکردبوو ، بەس ئێستا زۆرینەـی تێگەیشت مرێنەرـی سوننەت و زیندووکەرەوەی بیدعەبوو . ئەوە بەسسە بۆـی لەیەك کتێب و یەك تەحقیقی کتێبی ( ٥۰۰ ) هەڵەو مخالەفاتی هەبێ !! لەهەموو کتێبەکان هەیەتی ، سەیرمان کرد هەرچی کتێبی حەدیسی و فیقهی و عەقیدەییشە دەستی پێی گەیشتبوو ، هەمووـی وێران کرد . ئەمە حەقیقەتە کێش بڵێ وانیە سەدان بەڵگەی ئەخەمەپێش چوار دەفتەری دەستنووسی خۆم بەس نووسیوە لەسەر مخالەفاتەکانی ... هۆکارەکەش ئەوەیە ( دار ، چاپخانەکان ) وایان لێکردبوو ، بۆنمونە گرێبەستی لەگەڵ موسسة الرسالة یان ابن حزم یان ابن کثیر دەکرد بۆ ماوەـی سێ ساڵ بیست ناونیشانی کتێبیان پێی دەدا ، لەبەرامبەر بیست دەفتەر دۆلار یان سی دەفتەر دۆلار ، ئینجا چاپخانەکان لێژنەیەکیان بۆ پێک دەهێنا بۆنمونە لە (دە کەس) پێکدەهاتن یارمەتیان ئەدا و ئەلبانیش سەرپەرشتی ئەکرد و ئەوانیش ناوـی ئەلبانیان وەکو( لۆگۆیەکی بازرگانی ) ئەخستە سەر فرۆشێکی چاکی هەبوو بەو شێوە بوون . بڕوابکەن کتێبی ( التنكیل ) المعلمي لامە چاپی کۆنی لەمێژە ئەلبانی بەحیساب تەحقیقی کردووە لە پەنجا لاپەڕ پێنج ووشەی گوتوە !! ئەمە تیجارەتەو کراوە . ئێستاش عادل آل حمدان هاوشێوەـی ئەو گەورەکراوە ڕاستە لەهەندێ شت آل حمدان باشترە لەو بەڵام لەدەیان شت لادانی هەیە . ئەبینرێ وایان لەخەڵک کردووە تەحقیق آل حمدان نەبێ نایکڕـێ . آل حمدان نە لە اعتقاد نە لە تەحقیقی حەدیس لەسەر مەنهەجی سەلەف نیە !! تەنها بەوە خۆـی دەرخست لە کتێبەکانی هەڵەو لادانی ئەبو حەنیفەی دەرەخست پێچەوانەی لێکۆڵەرانی تر کە دیفاعیان لێی دەکرد ، لێرەوە هاتە پێش بەڵام لەچەندان لایەن لە دواوەیە . لەڕووـی تەحقیقی حەدیسەکان و ئەسەرەکان: زۆر لاوازە و پشتی پێ نابەسترـێ ، تەنها تەخریج دەکاتن ، ئەویش تەتخریجی سنوردار. لەڕووی ڕەددی مخالفین : پشت بە متٲخرین دەبەستێ . لەڕووـی ترحم : ترحم بۆ زۆرێک لەکەسانی گومڕا دەنێرێت لەڕووی تەعلیق : ئەو زیاتر گرنگی بەوەداوە بەڵام هەموو تەعلیقەکانی ئاڵو گۆڕ کردووە . تۆ سوننەی عبداللە تەحقیق دەکەی چ پێویستەهەرچی ئەسەری خەللال و حەرب و لالەکائی و ئەوانی ترە بهێنیە ئێرە ، بۆ ئەوانی تریش بەو شێوە جگە لەقەڵەباغ کردن چیترە؟ چونکە ئەوشتە لەشەرحیان دەکرـێ نەك تەحقیق . خۆم دوو کتێبی ئەوم هەیە بەتەحقیقی ئەو ئامادەش نیم بیکڕم ، چوار ساڵ پێش ئێستا سوننەی حەربم خوێندەوە کۆمەڵێ هەڵەو لادانم لێی گرت و بەهەندێ موسڵمانم گوت تابزانن . زەڕبی سفڕـی ناکەین بەڵام خەریکە کتوبی سەلەف وون دەبێ بەهۆی تەعلیق و توانجی لێکۆڵەرەکان . سی ساڵی تر دەبێ هاوشێوەی ئەلبانی و ئەوانی تر کتێب بنووسرێ لەسەر هەڵەو مخالەفاتیان. ئەویش عەقدی لەگەڵ دارەکان کردووە بەساڵ بۆ هەر مەخطوطـێك بەدەفتەر پارە وەرە گرێ. بۆ زانیاریتان ئێستا زۆر کەس هەیە بەپارە چ مخطوط ـێكت دەوـێ بۆ تەحقیق دەکات و پارەـی خۆتی پێ دەدەی . شتەکە تیجاریە پێویستە بزانرـێ ، گەرنا لێکۆڵەر هەیە پەڕتوکی سەلەفی تەحقیق کردووە بەس تەحقیقی حەدیسی لەسەر مەنهەجی سەلەف عەقڵت دەوەستێ لەجوانی وپێکانی ، کەچی نەناسراوە . زۆر دەگمەنن ئەو لێکۆڵەرانەی لە حەدیس و عەقیدە لەسەر مەنهەجی سەلەف بن هەیە بەس وونن . ئەمە دەرئەنجامی لێکۆڵینەوەو خوێندنەوەیە حەقیقەتە و تاڵیش بێ ئەبێ بخرێتە ڕوو . ✍️ کاروان .

قال القاضي أبو يعلى: إذا أقام المسافر في بلد لحاجة ينتظر قضاءها، يقول: اليوم أخرج، أو غدًا أخرج، فله أن يقصر أبدًا. الــقــاضــي أبــو يــعــلــى دەڵــێــت: ئەگەر موسافر لە شارێک مایەوە بۆ پێویستیەکی کە چاوەڕوانی جێبەجێکردنی بکات، بڵێت: ئەمڕۆ دەردەچم، یان بەیانی دەردەچم، ئەوا ئەم کەسە بۆی هەیە بەردەوام قصر بکات.

📚«"التعليقة الكبيرة للقاضي أبو يعلى" ٣/‏٢٠»

قال الخرقي: وَإنْ قَالَ الْيَوْمَ أَخْرُجُ، وغَدًا أخْرُجُ، قَصَرَ، وإن أقَامَ شَهْرًا. الــــخــــرقــــي دەڵــێــت: ئەگەر بڵێت: ئەمڕۆ دەردەچم، یان بەیانی دەردەچم، ئەوا قصر دەکات ئەگەرچی مانگێکیش بمێنێتەوە.

📚«"مختصر الخرقى" (30)»

تحديد مدة قصر الصلاة للمسافر دیاریکردنی ماوەیەی قصری نوێژ بۆ موسافر قال القاضي أبو يعلى: إذا نوى المسافر إقامة تزيد على أربعة أيام، أتم، وإن نوى إقامة أربعة أيام فما دونها، قصر، في أصح الروايتين. القاضي أبو يعلى دەڵێت: ئەگەر موسافر نیەتی مانەوەی زیاتر لە (4) ڕۆژی هێنا ئەوا نوێژەکانی بە تەواوی دەکات، وە ئەگەر نیەتی مانەوەی (4) ڕۆژ کەمتری هێنا ئەوا قصر دەکات، لە ڕاست ترینی دوو ڕیوایەتەکە.

📚«"التعليقة الكبيرة للقاضي أبو يعلى" ٣/‏٨»

قَالَ الخرقي: وَإِذَا نَوَى الْمُسَافِرُ الْإِقَامَةَ فِي بَلَدٍ أَكْثَرَ مِنْ إحْدَى وَعِشْرِينَ صَلَاةً، أَتَمَّ. قال ابن قدامة: الْمَشْهُورُ عَنْ أَحْمَدَ رحمه الله أَنَّ الْمُدَّةَ الَّتِي تُلْزِمُ الْمُسَافِرَ الْإِتْمَامَ بِنِيَّةِ الْإِقَامَةِ فِيهَا، هِيَ مَا كَانَ أَكْثَرَ مِنْ إحْدَى وَعِشْرِينَ صَلَاةً. رَوَاهُ الْأَثْرَمُ، وَالْمَرُّوذِيُّ، وَغَيْرُهُمَا، وَعَنْهُ أَنَّهُ إذَا نَوَى إقَامَةَ أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ أَتَمَّ، وَإِنْ نَوَى دُونَهَا قَصَرَ، وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَبِي ثَوْرٍ. الــخــرقــــي دەڵــێــت: ئەگەر موسافر نیەتی مانەوەی لە شارێک هێنا کە زیاتر بێت لە -21- نوێژ ئەوا نوێژەکانی بەتەواوی دەکات. ابــن قــدامــة دەڵــێــت: مەشهور لە ٲحمد ـەوە رحمە الــلّٰــه ئەو مودەیەی کە موسافر پێویستە بەتەواوی نوێژەکانی بکات بەپێی نیەتیەتی تێیدا، ئەویش زیاترە لە -21- نوێژ. الٲثرم و المروذي و جگە لەوانیش ڕیوایەتیان کردووە، وە هاتووە لێوەی ئەگەر نیەتی مانەوەی -4- ڕۆژی هێنا نوێژەکانی بەتەواوی دەکات، وە ئەگەر نیەتی کەمتری هێنا قصر دەکات، وە ئەمە وتەی مالك و الشافعي و ٲبي ثور ـە.

📚«"المغني لابن قدامة" ٢/‏٢١٢»

ئەم بابەتە لەو بابەتانەیە کە خیلافێکی قوڵی تێدایە و ابن المنذر ـیش لە کتێبی الٳشراف نقڵی خیلافەکەی کردووە و وتەکانیانی کردووە بە -11- وتەوە، مەشهور لە ٲحمد ـەوە ئەگەر مانەوەی موسافرەکە زیاتربێ لە (21) نوێژ کە (4) ڕۆژ دەکات ئەوا نوێژەکانی قصر ناکات بەڵام ئەگەر کەمتر بوو قصریان دەکات، وە مالك و الشافعي (3) ڕۆژیان هەڵبژاردووە ئیللا ئەوە نەبێت کە الشافعي تەفصیل دەدات دەربارەی (3) ڕۆژەکە.

قال القاضي أبو يعلى الحنبلي: إذا سافر سفر معصية، لم يجز له القصرُ، والفطرُ، والمسحُ ثلاثةَ أيام، وأكلُ الميتة: نص على هذا في رواية عبد الله، وأبي داود، ومهنا، وحرب، واللفظ لحرب: إذا خرج في معصية فلا يقصر، ولا تحل له الميتة. وبهذا قال الشافعي. وقال أبو حنيفة، وداود: يجوز له القصر والفطر. وقال مالك: لا يجوز له القصر، ويجوز له أكل الميتة. القاضي أبو يعلى الحنبلي دەڵێت: ئەگەر کەسێک سەفەری کرد بۆ مەعصیەتێک ئەوا نوێژ کورت کردنەوە و بەڕۆژو نەبوون و مەسحی (3) ڕۆژ و خواردنی مردارەوبووی بۆ جائیز نییە: دەقی هەیە لەسەری لە ڕیوایەتی عبد الــلّٰــه و ٲبي داود و مهنا و حرب، وە لە لەفزی حرب ـدا: ئەگەر دەرچوو بۆ مەعصیەتێک ئەوا نوێژ کورت ناکاتەوە و خواردنی مردارەوبووشی بۆ حەڵاڵ نییە. وە الشافعي ـش بەمە قسەی کردووە. وە ٲبو حنیفة و داود وتویانە: جائیزە نوێژ کورت کردنەوە و بەڕۆژو نەبوون. وە مالك وتویەتی: جائیز نییە بۆی نوێژ کورت کردنەوە، وە جائیزە بۆی خواردنی مردارەوبوو.

📚«"التعليقة الكبيرة للقاضي أبو يعلى" ٣/‏٥٦»

قال القاضي أبو يعلى الحنبلي: أقل السفر الذي يباح فيه القصر، والإفطار، والمسح ثلاثًا: ستة عشر فرسخًا، ثمانية وأربعين ميلًا بالهاشمي: نص عليه في رواية الأثرم، والمروذي، وحرب، وهو قول مالك، والشافعي. القاضي أبو يعلى الحنبلي دەڵێت: کەمترین سەفەر کە قــصــر و ڕۆژو شکاندن و مەسحی (3) ڕۆژى تێدا ڕێگە پێ دەدرێت: شانزە فەرسەخە، چل و هەشت میلی هاشمیە: دەقی لەسەرە لە ڕیوایەتی الٲثرم و المروذي و حرب ـدا، وە ئەمە وتەی مالك و الشافعي ـشە.

📚«"التعليقة الكبيرة القاضي أبو يعلى" ٢/‏٤٧١»

بە پێوەری ئەمڕۆ تقريبا (80) کیلۆمەتر دەکات، ئەوکات دەتوانێت نوێژە (4) ڕکاتیەکان بکات بە دوو ڕکات و ڕۆژو بشکێنێت و مەسحی خوفەکانی بکات بە (3) ڕۆژ، بەڵام نابێت سەفەرەکەی بۆ مه‌عصیه‌تێک بێت.

وەڵامی هەڵە تێگەیشتنی بیدعەچیەکان لەسەر فەرموودەی [٩٩٨] (٩٧٦) ((لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ)). دەڵێن ئەوەتا پێغەمبەر ﷺ فەرموویەتی (لَقِّنُوا مَوْتَاكُمْ) جا "موتاکم" واتە مردووەکانتان، کەواتە دەبێ و دروستە مردوو تەلقین بدرێت. #یەکەم: تەلقین مانای ئەوەیە کە تۆ بیڵێی و ئەو کەسەی کە تەلقینی دەدەی بتوانێت لە دوات بیڵێتەوە، واتە زیندوو بێت، کە ئەوەش سوننەتە و، پێویستە بە شایەتومان (أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّه) تەلقینی بدەی. #دووەم: ئەی بۆچی پێغەمبەر ﷺ فەرمووی: (مَوْتَاكُمْ)؟ #وەڵام: چونکە زۆر نزیکە لە مردنەوە و لە سەرەمەرگ دایە. هەروەکو الــلّٰــه ﷻ دەربارەی هەتیو دەفەرمووێت: {وَءَاتُوا۟ ٱلۡیَتَـٰمَىٰۤ أَمۡوَ ٰ⁠لَهُمۡۖ} (النساء: ٢). جا بێگومان هەتیو ماڵەکەی پێ نادرێتەوە تاوەکو بالغ نەبێت، بێگومان کە بالغیش بوو پێی ناگوترێ هەتیو، چونکە هەتیو کەسێکە کە باوکی نەمابێت و بالغیش نەبووبێت، بەڵام لەبەر نزیکی هەتیوەکە لە بالغ بوون الــلّٰــه ﷻ هەر بە هەتیو ناوی هێنا. #سێیەم: ئەو کەسەی کە خەوەکەی بۆ پێغەمبەر یوسف ﷺ دەگەڕێتەوە، دەڵێت: {قَالَ أَحَدُهُمَاۤ إِنِّیۤ أَرَىٰنِیۤ أَعۡصِرُ خَمۡرࣰاۖ} (یوسف: ٣٦). بێگومان هەموومان دەزانین کە (خمر - عەرەق) ناگوشرێت، بەڵکو ترێیە دەگوشرێت و دەبێ بە (خمر - عەرەق)، ئەی بۆچی گووتی: {أَعۡصِرُ خَمۡرࣰاۖ}؟، چونکە ترێیەکە لە کۆتاییدا کە دەگوشرێ دەبێ بە (خمر - عەرەق). جا (مَوْتَاكُمْ) لێرە بە واتای نزیکی کەسەکە دێت لە مردن و، بۆیەش پێغەمبەری الــلّٰــه ﷺ ئەو وشەیەی بەکار هێناوە. هەروەها هەموو سوننەتیش بگەڕێی دەبینی تەلقین هەر بۆ کەسێک دراوە کە لە سەرەمەرگدا بووە، هەروەکو ئیمام الترمذي ـیش کە باسی عبدالــلّٰــه ـی کوڕی موبارەک دەگێڕێتەوە هەر لە سەرەمەرگدا بووە تەلقین دراوە. کەواتە تەلقین بۆ کەسێکە لە سەرە مەرگ دا بێت، نەک بۆ کەسێک کە لەناو گۆڕدا بێت.